نمايشگاه آلمان ۲۰۰۰ آخرين نمايشگاهي است كه از «محسن راستاني» * در خانه هنرمندان برگزار شد. او حاصل سفر مطالعاتي ـ هنري خود به آلمان را در اين نمايشگاه به معرض ديد عموم نهاد. عكسهاي اين نمايشگاه كه همگي به صورت سياه و سفيد برداشته شده بود، بيش از هر چيز ناظر بر زندگي روزمره و لحظات عادي مردمي است كه درحال كار و مشغله هاي روزانه خويشند. «راستاني» كه از بهترين فتوژورناليستهاي معاصر ايران محسوب مي شود در اين مجموعه عكسها، با پرهيز از سمت گيري توريستي و تزييني سعي در مكاشفه يي تازه از موضوع دارد؛ تلاشي كه پيش از اين نيز در نمايشگاه «خانواده ايراني» به شكلي ديگر عرضه كرده بود.
آنچه كه آثار راستاني را در اين مجموعه از ساير عكسهاي مشابه فراتر مي برد، جداي از توانايي تكنيكي او در مبحث نور و كنتراستهاي جذاب، «زاويه ديد» اين عكاس هوشمند است كه سوژه را از حدود متعارف خويش به اشكالي چندلايه مبدل مي سازد.
موضوع مورد علاقه راستاني آدمهاست؛ اگرچه او خود مي گويد: «چهره آدمها هميشه براي من هراس انگيز بوده اند، چون نقطه ي شروع و پايان يك حقيقتند: دوستي و دشمني اما آنچه كه به مثابه سوژه تكرارشونده يي در عكسهاي اين نمايشگاه به چشم مي خورند دستهاي آدمهاست؛ گويي او در حركت، اشارات و جنس دستهايي كه مي بيند، مفاهيم و مصداقهايي براي كشف و شهود زواياي نامكشوف آدميان مي جويد؛ ما به ازاي اين تعبير را در عكس «روزنماز عشق برلين» و چندتايي ديگر به روشني مي توان ديد. در اين تصوير، گويي «انسان» به تمامي در «دستهايي» خلاصه مي شود كه به سوي آسمان گرفته است و يا در تصويري ديگر در دستهايي كه در حال كوبيدن بر طبلي است از ديار عرب.
عكسهاي«آلمان ۲۰۰۰»، مردم و حضور مداوم آنها را پي مي گيرد؛ جهان براي عكاس اين مجموعه بدون آدمها بي معني است؛ آدمهايي كه نه در حال رفتاري غريب يا تازه اند بلكه همين آدمهاي دم دست و دور و بر ما مي توانند باشند: از يك جشن عروسي در كليسا تا پيرزناني فرتوت در خانه سالمندان. از غرفه يي از صنايع و هنرهاي ملل جهان در نمايشگاه اكسپو۲۰۰۰ تا مسابقه دوچرخه سواري و ايستگاه «متروين» كه موضوع آن صرفاً «دستي» است كه ميله يي را چسبيده است!

محسن راستاني

هرچند راستاني جست وجوگر تصاوير غريب و نامأنوس نيست اما با همان دغدغه هاي ژورناليستي اش با انتخاب زواياي غيرمعمول، فضاي ويژه خود را در هر تصوير سامان مي دهد؛ در عكس «مسابقه دوچرخه سواري هامبورگ» موضوع مهم نيست بلكه نقطه ي ديد است كه كار را تمام مي كند. همينطور در عكس پنجره «در شهر مگتي برگ» كه انتخاب سوژه و كنتراست حاصل از نور و تاريكي طبيعي، بسيار چشمگير است. تصوير «كليساي مركزي شهر مگتي برگ» نيز با كنتراست غريب خود حتي عناصري چون گلهاي گلدان جلوي كليسا را نيز به جزيي از معماري بنا تبديل كرده است، و آن پنجره نوراني انتهاي دالان تاريك كه در همين اثر، كمپوزسيون زيباي تابلو رامضاعف مي كند.
عكسهاي راستاني را كمتر در وسواس و دغدغه كادرهاي منزه و كلاسيك مي توان ديد. در اغلب كادرهاي او سوژه يا سوژه هاي به ظاهر اصلي، با اندامي ناقص و خارج از كادر عكسبرداري شده اند؛ گويا بدين ترتيب او مي خواسته ما را به شرايط و موقعيت پنهان اما حاضر ديگري در قاب رهنمون كند. تصوير «خانه سالمندان در شهر فرانكفورت» كه عده يي زن سالمند را در حال خواب نشان مي دهد، سخت تكان دهنده و شگفت انگيز است كه حاصل جست وجوي ظريف عكاس براي شكار لحظه يي بكر وگويا است.
تابلوهاي اين مجموعه اگرچه سرشار از آدمهاي ساكن و متحركند اما كمتر مي توان آدمهايي را يافت كه باهم در سخن اند. انسانهايي كه او مي بيند يا به تنهايي در حال گذر از كنار يكديگرند و يا ايستاده و سربه زير و در سكوت. اين تنهايي و اندوه آدمها، آنگاه گوياتر مي شود كه بدانيم چقدر در تضاد با تبليغات رايج از جهاني است كه راستاني در درون آن سفرنامه اش را مصور كرده است.
كارگران ترك و مهاجري كه محسن راستاني گزارش مي دهد، يا درحال نوشخواري و بطالتي اندوهبارند و يا درحال تحمل زندگي دشواري كه بيشتر يادآور همان فلاكتي است كه در سرزمينهاي مادري خويش به آن دچار بوده و اكنون از آن گريخته اند. عكاس اين مجموعه بار ديگر نشان مي دهد كه مي توان بدون فريفتگي و با نگاهي موشكاف و دقيق، پرده ها را از ظواهر پرزرق و برق و نئونهاي غول آسا به كناري زد تا حقيقت هاي پنهان ديگري نيز چهره بنمايند.
راستاني عكاسي است كه ديگر مي توان با اطمينان به او اعتماد كرد.
بيوگرافي عكاس
نام و نام خانوادگي: محسن راستاني
متولد: خرمشهر ـ ايران ۱۶ ديماه
تحصيلات: فارغ التحصيل رشته عكاسي دانشكده هنرهاي زيبا دانشگاه تهران ۱۹۷۸ (۱۳۵۷)
شغل و تخصص: خبرنگار، عكاس
شروع فعاليت حرفه يي: ۱۹۷۸
فعاليتها و سمتهاي حرفه يي:
ـ مسؤول بخش عكس سازمان فوق برنامه دانشگاه تهران ۱۹۸۷ـ۱۹۸۶
ـ دبير عكس مجله هنري تصوير چاپ تهران ـ۱۹۹۶ـ۱۹۹۳
ـ كارشناس عكاسي شركت شيلات ايران۱۹۹۲ـ۱۹۹۰
ـ دبير عكس روزنامه صبح امروز ۱۹۹۹ـ۱۹۹۸
ـ عضو هيأت داوران بي ينال بين المللي مسابقات عكاسي در ايران ۱۹۹۴
ـ منتقد و نويسنده مقالات عكاسي در جرايد و مطبوعات ايران ۲۰۰۰ـ۱۹۹۵
ـ آخرين فعاليت حرفه يي: دبير عكس روزنامه صبح امروز
نمايشگاهها:
دانشگاه امريكايي بيروت، لبنان(۱۹۸۹) سالن شهرداري طرابلس لبنان(۱۹۸۹)
موزه هنرهاي معاصر تهران(۱۹۸۶ تا ۱۹۹۱) آساهي شيمبون، ژاپن(۱۹۹۱)
نمايشگاه بين المللي عكاسي خلاق انگلستان (۱۹۹۳) نمايشگاه بين المللي چين(۱۹۹۵)
نمايشگاه بين المللي ماه عكس در پاريس(۱۹۹۶)
جوايز:
جايزه ويژه براي عكسهاي سياه و سفيد، موزه هنرهاي معاصر تهران(۱۹۹۱)
جايزه اول شركت شيلات ايران(۱۹۹۱)
جايزه اول(مدال طلا) بهترين عكس ژورناليستي طنز نمايشگاه بين المللي عكاسي خلاق انگلستان ۱۹۹۲
پروژه هاي انجام شده: جنگ ايران و عراق ۸۶ـ۱۹۸۰ لبنان ۹۰ـ۱۹۸۸ بوسني ۹۷ـ۱۹۹۵ اروپا۲۰۰۰
پروژه هاي در دست اقدام:
۱ـ ساخت يك سريال مستند تلويزيوني «زنان آسيايي» براي تلويزيون ايران
۲ـ «مادر» (پروژه عكاسي)
۳ـ زندگي روزمره مسلمانان جهان(پروژه عكاسي)
۴ـ ادامه پروژه خانواده ايراني(پرتره هاي ايراني)
مهرداد قاسمفر