با در نظر گرفتن شرايط تاريخي اندونزي است كه مي توانيم دلايل تشكيل اتحاديه بازرگانان مسلمان (SDI) را كه بعداً به اتحاديه اسلامي (SI) تغيير نام يافت، درك كنيم. اين سازمان در سال ۱۹۱۱ توسط بازرگانان و روشنفكران مسلمان نظير سامانهودي A.Samanhudi و تيردودي سورهو RM.Tirtoadisuryo تأسيس شد. هدف اتحاديه اسلامي توسعه همكاري نزديك بين اعضاي آن براي مقابله با بازرگانان چيني و اروپايي بود. از اين رو، اتحاديه بازرگانان مسلمان (SDI) در سولوبه عنوان يك ابزار تجاري به وسيله اندونزيايي ها كه بيشتر بازرگانان باتيك (Batic) بودند در مقابله با چيني ها و اعضاي خانواده نجبا (۱) تشكيل گرديد. تعداد زيادي از رهبران مهم اتحاديه اسلامي از بازرگانان باتيك (Batic)، صاحبان كشتي ها و توليدكنندگان سيگار، مشروبات و شربت هاي ليموناد بودند. در آن زمان اروپاييها و افراد چيني الاصل تاجران عمده بودند. اين افراد به دليل سياست اقتصادي و سياسي دولت مشاغل مهمي را در اختيار داشتند.
طولي نكشيد كه اتحاديه اسلامي قدرتمند شد. براي نخستين بار در دوران استعماري سازماني به وجود آمد كه مي توانست مردم را براي اعتصابات و تظاهرات عليه دولت و دشمنان اتحاديه اسلامي سازماندهي كند. تحريم هاي زيادي عليه گروههاي بازرگاني چيني صورت گرفت. شعبه يي از اتحاديه اسلامي در هر شهر ايجاد شد. همبستگي سياسي و اقتصادي در ميان اعضاي آن واقعاً قوي بود. دولت هلند كه از موفقيت حركت اسلامي در هراس بود، با گماردن جاسوسها و مقامات در نشست هاي مختلف آن، اين اتحاديه و فعاليتهاي آزاد را به دقت زير نظر داشت. هلنديها به منظور متوقف ساختن اتحاديه اسلامي در تبديل شدن به يك قدرت اقتصادي در اندونزي، شيوه هاي متنوعي رابه كار گرفتند.
اسلام به عنوان تنها ايدئولوژي كه رهبران سياسي جهان مالايي مي توانستند طي دوران استعمار از آن استفاده كنند و حمايت مردمي را دست كم تا سالهاي دهه ۱۹۲۰ در سراسر كشور به دست آورند، مطرح بود. سياستمداران ملي گرايي كه تلاش كرده بودند حمايت مردم را از انديشه هايشان كسب كنند، از اسلام به عنوان يك عامل اصلي استفاده كردند. در آن زمان اختلاط عقيدتي اسلامي و ملي گرايي يا اسلام و ماركسيسم يا اسلام و كمونيسم رواج داشت. برجسته ترين مثال در اين خصوص جناح چپگراي اتحاديه اسلامي بود كه تحت نفوذ ماركسيستها قرار داشت. آنها از اين سازمان براي برپايي يك انقلاب ماركسيست ـ لنينيستي استفاده كردند. رهبران جناح چپ اتحاديه اسلامي با بعضي از رهبران كمونيست هلند مانند سيوليت Seevliet ارتباط نزديكي داشتند. به اعتقاد تيو كروآمينوتو (Tjokroaminoto) رهبر اتحاديه اسلامي، سوسياليسم اسلامي به عنوان پاسخي به استعمار كاپيتاليستي مردم در اندونزي از سوي قدرتهاي استعمار به شمار مي رفت. اما به نظر او كمونيسم روش درستي به شمار نمي رفت. آرزوي تحقق نيافته او «حذف درد و رنج مردم» از طريق اسلام بود. (۲) او از سال ۱۹۱۲ تا زمان مرگش در سال ۱۹۳۴ رهبر اتحاديه اسلامي بود. او در شانزدهم اگوست ۱۸۸۲ در يك خانواده مذهبي و اشرافي در باكو واقع در ماديون Madiun در جاواي شرقي East Java به دنيا آمده بود.
در سالهاي اول فعاليت اتحاديه اسلامي، تيوكروآمينوتو يك مشاور اقتصادي در اختيار نداشت و روشنفكران عموماً ماركسيست بودند. او تلاش سختي انجام داد تا انديشه هاي خود را در زمينه اقتصاد گسترش دهد. هفت سال بعد از انقلاب سال ۱۹۱۷ روسيه در شهر كوچكي در خارج جاوا در ماتاروم Mataram كتاب يكصد و چهارصفحه يي خود رابه نام اسلام و سوسياليسم به نگارش درآورد.
ديدگاه اتحاديه اسلامي نسبت به كاپيتاليسم هلندي در دومين كنفرانس ملي در سال ۱۹۱۷ (۳) به روشني بيان شده است. اتحاديه اسلامي «با كاپيتاليسم گناهكار كه منشأ وضع اسف بار اقتصادي اكثريت مردم اندونزي در حال حاضر مي باشد، مي جنگد» اتحاديه در برنامه عملي خود نسبت به عدالت اقتصادي براي مردم ابراز نگراني كرده بود. اتحاديه اسلامي خواستار بهبود بخش كشاورزي بود. آنها ملي شدن بيشتر صنايع حياتي نظير نساجي، كاغذ، آهن و بخشهاي خدماتي نظير مخابرات، آب، گاز و برق را تقاضا كردند و از دولت خواستند كه ماليات را به نسبت به درآمد اخذ كند و بر درآمدهاي ايالتي نيز ماليات وضع كند. آنها همچنين خواستار حمايت از تعاوني ها شدند و منع كار كودكان، تسهيلات پزشكي و قوانين كار را كه حقوق كارگران را تأمين كند، تقاضا كردند. (۴)
اتحاديه اسلامي ادعا كرد كه نياز اروپاييها به كنترل و تهيه مواد خام اندونزي تنها دليل حضور آنها در اين مجمع الجزاير بود. تيوكروآمينوتو در اين زمينه از استدلال برنامه ۱۸۹۱ ارفورتر Ehrfurter حزب سوسيال دموكرات آلمان استفاده كرد. براساس اصول اتحاديه اسلامي، اروپاييها «مردم اندونزي را به كارگري كشانده اند.»
به اعتقاد تيوكروآمينوتو «امپرياليسم بين المللي» و «كاپيتاليسم بين المللي» محكوم به شكست بودند. به هرحال او مالكيت خصوصي و ابتكار فردي و نفس اقدام به تأسيس شركت را تا جايي كه ضرري به مردم وارد نسازد، به رسميت مي شناخت. رهبر اتحاديه اسلامي سپس خواستار آن شد كه شركتهاي بزرگي بايد درمالكيت دولت باشند وكارگران و كشاورزان در جنگ عليه كاپيتاليسم متحد شوند. او به كتاب Die Akkumulation des Capitalist رزا لوكزامبورگ Rosa Luxembourgچاپ سال ۱۹۱۳ اشاره كرده و اصل هندي خود كمكي (self help) را راهگشا مي دانست.
تيوكروآمينوتو اعتقاد داشت كه استقلال اندونزي نخستين مرحله از برقراري آرمان اسلامي است. در يك كشور اسلامي قدرت «بوسيله همه مردم(امت) كنترل مي شود كه همه آنها تحت تنها قانون ـ يعني قانون خدا ـ مي باشند. تيوكروآمينوتو در طي فعاليت هاي سياسي خود بعد از جريانات اتحاديه اسلامي، بمدت هفت ماه در سالهاي ۱۹۲۲ـ۱۹۲۱ به دست مقامات استعماري زنداني شد. در همين سال اتحاديه اسلامي (SI) و حزب كمونيست از يكديگر منشعب شدند.
آنگونه كه در اثر عمده تيوكروآمينوتو يعني كتاب اسلام و سوسياليسم نشان داده شده، سوسياليسم بخش مهمي از انديشه اقتصادي وي را تشكيل مي دهد. بنابر عقيده او، اقتصاد اسلامي براساس توحيد ـ يگانگي خدا ـ بنا نهاده شد. نويسنده اذعان دارد كه از انديشه اروپاييها براي توصيف سوسياليسم و از آثار چند نويسنده پاكستاني براي بحث پيرامون اقتصاد اسلامي استفاده كرده است. اما او منابع اين نوشته ها را ذكر نكرده است.
به گفته تيوكروآمينوتو تمام قوانين اسلامي فقط يك ريشه دارند و آن كلام خدا در قرآن است. بشر بايد مطابق با تعليمات قرآن مجيد عمل كند. دولت اسلامي در طول زندگي حضرت محمد(ص) به عنوان نمونه كاملي از تفسير اقتصاد اسلامي در نظر گرفته مي شد كه در آن زمين و منابع ملي به دولت تعلق داشته و مردم مي توانستند مالكيت ابزار توليد را در اختيار داشته باشند.
علاوه بر اين كه دولت از حقوق كارگران محافظت مي كند و توسعه صنعت و سرمايه را نيز كنترل مي كند. قانون اسلامي ربا را منع مي كند و مخالف استفاده از سرمايه براي مقاصد غيرتوليدي و غيراخلاقي است. برمسلمانان ثروتمند واجب است كه بخشي از درآمد خود را از طريق زكات به فقرا بدهند.
در اين كتاب، ماركسيسم به دليل عدم اعتقاد به مذهب و انكار وجود خدا بشدت مورد انتقاد قرار گرفته است. اما در همان زمان به اعتقاد (تيوكروآمينوتو) ماركسيسم خداي خود را تحت عنوان ماترياليسم ايجاد كرد. به ماركس و انگلس بخاطر مبارزه آنها در جهت كمك به مردم تحت ستم نظام غرب، حيثيت و اعتبار داده شد. به اعتقاد تيوكروآمينوتو ايثار نيز يك ويژگي مهم اسلام است و در سوسياليسم اسلامي سه اصل مهم آزادي، برابري و برادري وجود دارد. طبيعتاً اين كتاب مملو از آيه هاي قرآني درمورد اقتصاد مي باشد. اين كتاب شامل اصول اساسي اقتصادي و فلسفه سياسي نويسنده نيز مي باشد. ليكن تيوكروآمينوتو هيچ توضيحي در رابطه با علل و چگونگي انتقال اين فلسفه به يك تئوري اقتصادي نداده است.

• نهضت العلما
سازمانهاي اجتماعي اسلامي زيادي در جنوب شرقي آسيا وجود دارد. دو سازمان كه از ديگر سازمانهاي قديمي تر و مهم تر به شمار مي آيند و تا امروز باقي مانده اند. محمديه، تأسيس در سال ۱۹۱۱ و نهضت العلما، تأسيس در سال ۱۹۲۶ مي باشند. هريك از آنها در حال حاضر ادعا مي كنند كه سي ميليون عضو دارند. اين دو سازمان نماينده دوجريان اصلي جنبشهاي سياسي اجتماعي اندونزي از ابتداي قرن بيستم مي باشند.
محمديه توسط عالم احمد دهلان تأسيس شد و نماينده جنبش تجددگراي اسلامي بود. اين سازمان بر اهميت عمل به اسلام كه بطور مشخص از نمونه هايي كه در دوران حيات حضرت محمد(ص) ارايه مي شد، تأكيد دارد. تجددگرايان يك جنبش پاكسازي مي باشند. بدين معنا كه آنها مي خواهند تا اسلام را از تشريفات مذهبي كه داراي ريشه خارجي، آسيايي يا غربي است پاك كنند. تجدد گرايان به تفكر منطقي مشهور هستند. آنها تلاش مي كنند تا تعليمات اسلامي را كه از قرآن و حديث نشأت گرفته است در دنياي مدرن و براساس نيازهاي جديد مردم، تفسير كنند. آنها به كاربرد فناوري در مدارسشان و روشهاي جديدي كه از غرب وارد شده است، اعتقاد دارند. در حقيقت نهضت محمديه كه فعاليتهايش را در تعليمات اسلامي آغاز كرده، در مقايسه با ساير سازمانها در اندونزي اكنون داراي بيشترين تعداد مدرسه، دانشگاه و بيمارستان است كه براساس نمونه هاي اروپايي ساخته شده اند. تجددگرايان اغلب ساكنان مناطق شهري مجمع الجزاير اندونزي بودند. به همين جهت در آغاز نهضت در ابتدا بازرگانان و تحصيلكرده ها مانند استادان دانشگاه و معلمان مدارس هسته اصلي رهبري محمديه را تشكيل مي دادند. اما اكنون مردم بيشتري از بوروكراتها و از مناطق روستايي به جنبش پيوسته اند.
سنت گرايان برعكس، اعضاي نهضت العلما هستند كه در مناطق روستايي شرق و مركزي جاوا و جنوب كاليمانتان بسيار قدرتمند هستند. سنت گرايان معتقدند كه حفظ سنتهاي محلي كه در طول قرنها وارد سنتهاي اسلامي اندونزي شده است، مهم هستند. به اعتقاد آنها هويت مردم اندونزي درمسلمان بودن آنها است. نهضت العلما به وسيله هاشم عسياري (H.Asyari) تأسيس شد و تعليمات خود را درمؤسسات مذهبي متمركز ساخت كه به عنوان يك سيستم سنتي تعليمات اسلامي در جاوا شناخته شده است. علما، خانواده وكارمندان آنها با دانشجويان درمؤسسات مذهبي زندگي مي كنند. اخيراً يك سيستم آموزشي جديد كه رشته هاي مختلفي نظير علوم، فناوري، اقتصاد، تجارت و زبانهاي خارجي را بطور گسترده پذيرفته به كار گرفته شده است.
نوشته : ناصر تمارا ـ ترجمه: دكتر محمدعلوي ـ ويراسته: سعيد عدالت نژاد
ادامه دارد
پاورقي:

گروه فرهنگي: مجيد صيادي مديركل مراكز و روابط فرهنگي وزارت فرهنگ و ارشاداسلامي گفت: در صورت تصويب مجلس شوراي اسلامي طرح تخصيص كتابفروشي در اماكن مسكوني در سراسر كشور اجرا خواهدشد.
وي گفت: يكي از راههاي رشد كتاب و كتابخواني ايجاد كتابفروشي ها است به همين منظور اگر شرايط سرمايه گذاري جهت تأسيس كتابفروشي جهت عموم مردم فراهم شود بطور قطع بسياري از شهروندان نيز حاضر به مشاركت خواهندشد. صيادي گفت: در واقع در اين طرح علاوه بر ايجاد اشتغال زايي زمينه هاي لازم جهت پخش و توزيع مناسب كتاب نيز فراهم مي شود و از اين طريق دسترسي مردم به كتاب آسان تر خواهدشد.
مديركل مراكز و روابط فرهنگي اضافه كرد: پيش بيني مي شود در صورت حمايت دستگاههاي اجرايي بويژه شهرداري تهران از اين طرح، بسياري از شهروندان كه شرايط تأسيس كتابفروشي را داشته باشند، اقدام به راه اندازي كتابفروشي در اماكن مسكوني خودكنند.