« قانون يكي از قديمي ترين سازهاي ايراني است كه توانايي بيان گوشه هاي موسيقي ايراني را دارد، ولي متأسفانه مدتها است كه در سرزمين ما ناشناخته مانده است درحالي كه دركشورهاي همجوار سالهاست از اين ساز استفاده شده است».
اين مطلب بخشي از بروشور يك كنسرت پژوهشي ـ آموزشي است كه به همت مديريت پژوهشهاي كاربردي حوزه هنري، پنجشنبه ۱۵شهريور در تالار انديشه به روي صحنه رفت.
چهل و چهارمين برنامه از اين سري اختصاص به ساز قانون يافته بود؛سازي كه دراصل ايراني است اما به دلايل نامعلومي چندصدسال است كه درايران ديگر كاربرد ندارد. با اين حال به همت چندتن از موسيقيدانان قرن حاضر قانون به ايران بازگشته است، اما هنوز توجه كافي به آن نمي شود … ميهمان برنامه چهل وچهارم مليحه سعيدي ، نوازنده سبك ايراني قانون بود كه به بررسي تاريح حضور اين ساز درايران پرداخت... از نوازندگان قرن اخير قانون مي توان به رحيم قانوني و جلال قانوني اشاره كرد. درحقيقت بازگشت قانون به ايران مديون همين افراد است . استاد مهدي مفتاح در زمره نسل دوم از نوازندگان قانون قرار مي گيرد كه البته او نسبت به پيشينيان خود قوي تر و ايراني تر مي نواخت . با وجود اين قانون از بدو ورود مجدد به ايران، همچنان به سبك و شيوه عربي نواخته مي شده و اين لحن عربي در آثار تازه تكنوازي اين ساز نيز محسوس است.
با اينكه مليحه سعيدي خود از شاگردان استاد مهدي مفتاح بوده وجزو نوازندگان نسل سوم اين ساز است ، اجراي اخير در تالار انديشه متفاوت از تمام نمونه هاي قبلي شنيده شد. ترنم درآمد اول چهارگاه از رديف ميرزاعبدالله آن هم با ساز قانون كه توسط يكي از شاگردان خانم سعيدي به اجرا درآمد، لحن ايراني ساز را برحاضران گوشزد كرد . درادامه ، نواختن بخشي از قطعه دخترك ژوليده اثر شادروان علي نقي وزيري مهر تأييد ديگري برادعاي فوق بود. احياي نوازندگي به سبك ايراني با راهنمايي ها و مساعدت هاي حسين دهلوي ، توسط خانم سعيدي انجام شده است ، او سال ۱۳۶۹براي نخستين بار كتاب آموزش ساز قانون را با همكاري استاد دهلوي به چاپ رساند و شيوه آموزش نوين اين ساز را ارايه كرد. توجه سعيدي به زنده كردن اين ساز باستاني ايران ما را به ياد استاد نريمان مي اندازد كه دهها سال پيش با مسافرت به كشورهاي عربي و اقامت درآنجا موفق شد ساز كهن بربط (عود ) را به آغوش ايران بازگرداندودرحال حاضر اين ساز جايگاه خوبي درميان سازهاي ايراني دارد، به همين جهت استاد نريمان لقب پدر عود ايران را به خود گرفت و اينك نوبت به خانم سعيدي رسيده است تا بتواند گام ديگري در راستاي اعتلاي موسيقي پربار ايران بردارد. درادامه اين كنسرت پژوهشي بعد از بازگويي تاريخچه و قابليتهاي ساز، مليحه سعيدي به همراه گروه تحت سرپرستي اش (نيريز) قطعاتي از موسيقي سنتي ومحلي ايران را اجرا كردند. اين اجرا با صداي هوروش خليلي وهمراهي گروه كر به اجرا درآمد. نواختن قطعات محلي چندان ارتباطي به ساز قانون ندارد و صرفاً به عنوان يك كار گروهي منسجم قابل طرح است. اما دراين ميان اجراي يكي از چهارمضرابهاي ساخته خانم سعيدي و همراهي تمبك يكي از بانوان داراي اهميت بيشتري است. چرا كه قابليتهاي بي نظير قانون را دراين قطعه مي توان ملاحظه كرد. آنچه كه دراين اجراي زنده و همينطور صحبتهاي سعيدي به دست آمد ، نشان مي دهد، قانون يك ساز استثنايي و توانمند درميان ساير آلات موسيقي ايراني است.
|
|
|
قانون به راحتي مي تواند خلأ ساز پرتواني مثل پيانو را براي موسيقي ما پر كند. اين مستلزم تلاشي افزون تر چه در ساختن ساز و چه در شيوه نوازندگي است. يك قابليت منحصر به فرد اين ساز افزودن كليدي به نام پرده گردان است. البته به گفته سعيدي ، پرده گردان دركشورهاي عربي ازجمله مصر رايج بوده است منتهي ايشان با همكاري همسر مرحومشان آقاي ستوده و همين طور راهنمايي استاد ابراهيم قنبري موفق به ساخت پرده گردان كارآمدي شده اند كه قابليت تغيير صداي ساز را با سرعت زياد ممكن مي كند.
با اين حساب قانون تنها ساز موسيقي ماست كه براحتي تمام فواصل ايراني را از هرنت شاهدي، ايجاد مي كند. درعمل هم قدرت و كارآيي پرده گردان برحاضران معلوم شد. شنيدن قطعاتي در دستگاه چهارگاه ، دستگاه همايون و دستگاه شور با متعلقات بدون هيچ گونه دستكاري دركوك سيم هاي ساز ، قابليت ديگري بود كه قانون به نمايش گذاشت.
حيات مجدد قانون در موسيقي ايران يك ضرورت است . اما بديهي است بسنده كردن به وضعيت موجود غفلت بزرگي خواهد بود. استفاده از قانون در اركسترهاي موسوم به ملي ، سنتي و محلي ، آن هم درحد همنشيني با سنتور و يا جايگزيني با آن نمي تواند آرمان احياي قانون باشد. شخصيت تمام سازهاي جهان ، علاوه برصدادهي (سونورتيه) به قابليتهاي نوازندگي و پهنه صوتي آنها نيز بستگي دارد. اگر بخواهيم قانون درموسيقي ما جاي پايي باز كند ، بايد براي آن قطعه بنويسيم؛ آهنگهايي كه شخصيت و توان قانون را به نمايش بگذارد.
گزارش: هومن ساماني
