قرباني پنجمين عمل واجب از اعمال واجب حج تمتع و دومين عمل روز عيد قربان در سرزمين مقدس مني است كه لازمه انجام دقيق و صحيح آن گذشته از مقدمات اجرايي موردنياز، از منظر فقهي و شرعي نيز شايان توجه است.
در ساليان دور به دليل قلت تعداد حجاج و شرايط اقتصادي مقدار قابل توجهي از گوشت ذبيحه ها، توسط حجاج يا افراد مستحق استفاده مي شد. به مرور زمان با افزايش تعداد حجاج و ارتقاي سطح آگاهي بهداشتي، درصد بيشتري و در اين اواخر شايد نزديك به تمامي گوشت ذبيحه ها بلااستفاده مانده و پس از ذبح در انتظار سوزندان يا دفن كردن باقي مي ماند.
بدين جهت جهان اسلام و بالاخص دولت عربستان سعودي مورد انتقاد شديد بودند. اين بود كه عربستان تا سال۷۲ چهار كشتارگاه صنعتي به ظرفيت ذبح حدود ۵۰۰هزار رأس احداث نمود. سرمايه گذاري اين تأسيسات نيمه مكانيزه توسط دولت عربستان انجام شد و اداره و بهره برداري و مديريت تأسيسات، طي قراردادي به بانك توسعه اسلامي وابسته به سازمان كنفرانس اسلامي تفويض شد. با اين توضيح كه تأسيسات و تجهيزات مربوطه فقط در چند روز از سال قابل بهره برداري است.
|
|
|
ارتباط بانك توسعه و زائران در هر سال به اين صورت تنظيم مي شد كه ابتدا بانك به تعداد گوسفندهاي خريداري شده، اقدام به چاپ كوپن مي كرد و اين كوپنها را در اختيار يكي از مؤسسات مالي و صرافي عربستان قرار مي داد و به زائران مي فروخت. بهاي گوسفند ثابت بوده و در صورت نوسان قيمت بازار آزاد، قيمت كوپن تغيير نمي كرد. بهاي تعيين شده شامل كليه هزينه هاي متعلقه مي شد از خريد، حمل، نگهداري و تغذيه گرفته تا ذبح، انجماد و انتقال و بانك هم سودي براي خود در نظر نمي گرفت. عمليات ذبح در طول سه شبانه روز از صبح روز دهم انجام مي شد و چون عموم حجاج اهل تسنن قائل به رعايت ترتيب اعمال رمي، ذبح و حلق نيستند، اين حجاج با خريد كوپن به بانك وكالت مي دهند كه از طرف آنها ظرف سه روز دهم تا دوازدهم گوسفندي را ذبح كند وبا دادن اين وكالت در روز عيد قربان نسبت به انجام ساير اعمال و خروج از احرام اقدام مي كنند. اين روش امكان استفاده از حداكثر ظرفيت را فراهم مي سازد.
در حج سال۱۳۷۲ سازمان حج و زيارت بطور آزمايشي و محدود ۱۵هزار رأس گوسفند مربوط به زوار ايراني را در يكي از كشتارگاههاي نيمه مكانيزه ذبح كرد. به نحوي كه گوسفندان را مشاهده و جدا نموده و علاوه بر ذابحان منتخب هر كاروان، از تعدادي ذابح ماهر و مجرب نيز كه اعزام شده بودند، بهره مي برد. هر يك از ذابحان منتظر مي ماند تا به وي اعلام شودكه موكلش رمي جمره عقبه را انجام داده است. در حج سال۷۸ نيز يك شركت سعودي اعلام آمادگي كرد كه گوسفند مورد نياز ايرانيان را با شرايط شرعي و امكان ذبح توسط ذابحان ايراني در يكي از سالنها تأمين كند. متأسفانه گردش كار بانك توسعه كامل نبوده و دستگاههاي مكانيزه نيز دچار نقص و نهايتاً طرح توفيق كامل به دست نياورد.
از دو سال قبل (۱۴۲۰ هـ) كشتارگاههاي مكانيزه و مدرن جايگزين كشتارگاههاي قبلي شده است و با سيستم وكالت اقدام به ذبح درآنها مي كنند. در اين شيوه هر فرد مي تواند به نمايندگي از يك گروه ۳۰نفره به محوطه كشتارگاه وارد شده و بر ذبح نظارت كند. در حج سال،۱۳۷۹ قيمت هر كوپن گوسفند با احتساب هزينه ذبح، خدمات نظارتي و بهداشتي، انجماد و نگهداري درسردخانه، هزينه حمل و نقل و توزيع روي هم ۳۷۵ ريال سعودي تعيين و اعلام گرديد. طبق مصوبه شوراي وزيران عربستان به منظور حمايت بيشتر از منافع زائران خانه خدا، منحصراً بانك توسعه مسؤول و مجري طرح قرباني شناخته شد.
اهداف راه اندازي و بهره برداري از طرح مذكور عبارتست از:
۱ـ استفاده بهينه از گوشت قرباني از طريق توزيع در ميان فقراي شهر مكه و ارسال آن به ديگر جوامع اسلامي.
۲ـ ايجاد تسهيلات سازمان يافته براي حجاج.
۳ـ كسب اطمينان نسبت به فراهم بودن شرايط شرعي و بهداشتي لازم در دام قرباني.
۴ـ حصول اطمينان نسبت به شرايط بهداشتي لازم بهنگام بسته بندي گوشت قرباني، به نحو مناسب و نگهداري و انجماد و حمل مناسب.
۵ـ تحكيم و همبستگي بين ملل اسلامي به واسطه توزيع انبوه گوشت قرباني.
۶ـ كمك به حفظ محيط زيست از طريق كشتار بهداشتي و بسته بندي مناسب و استفاده شايسته از مواد زايد آن.
۷ـ فروش امعا و احشاي دامهاي ذبح شده و توزيع درآمد حاصله ميان مستمندان.
در حج سال،۷۹ پروژه قرباني كه طي ساليان متمادي يك نگراني عمده و مسأله غامض براي مراجع عظام تقليد، بعثه مقام معظم رهبري، كارگزاران حج، روحانيون و مديران و زائران به شمار مي آمد، با وجود مشكلاتي كه در مسير اجرا وجود دارد بخوبي و با موفقيت انجام پذيرفت و مشكلات آن نيز بررسي و به مسؤولان مربوطه منعكس شد كه اميدواريم در جهت حل آن اقدام شود. در سال،۷۹ به ميزان ۸۰/۵درصد زائران ايراني (۷۰۰۳۲ نفر از كل ۸۷۰۰۰زائر) از اين طريق قرباني انجام دادند و از اينكه علاوه بر رعايت جنبه هاي شرعي و بهداشتي و زيست محيطي، گوشت و ساير اجزاي قرباني در اختيار مستمندان قرار گرفت، بسيار خرسند شدند. البته ۵۵درصد از اين تعداد در روز دهم و بقيه در روز يازدهم با انجام قرباني از احرام خارج شدند.
بدين ترتيب در حج سال۱۳۷۹ انديشه بهره گيري از امكانات پروژه قرباني به دليل محسنات آن بسيار قوت گرفت و بازتاب و آثار مفيد و گرانبهاي آن بررسي و جمع بندي گرديد و ان شاءالله در آينده راه رشد و كمال خواهد پيمود.
البته يك نكته ناگفته نماند و آن اينكه در روش سنتي شاهد اتلاف منابع مسلمين و مدفون شدن ذبيحه ها بوديم، از سوي ديگر كار قرباني اكثراً در روز عيد قربان و به فوريت و با سرعت اتمام مي پذيرفت. توضيح اينكه در شيوه جديد به لحاظ اينكه يك سير عملياتي از ابتدا تا انتهاي آن بايد طي شود، الزاماً مقداري وقت را به خود اختصاص مي دهد و به علاوه يك سري هزينه هايي نيز برانجام اين امور مترتب است كه خواه ناخواه بر قيمت گوسفند مي افزايد و تا اندازه اي مدير و روحاني متحمل شدايدي براي هماهنگ سازي كاروان مي شوند كه به هر حال اجر معنوي نصيبشان خواهد شد. اجمالا ً بايد ديد مزاياي طرح (نظير: بهداشت، نظم، انسجام، يكنواختي و از همه مهمتر هدر نرفتن گوشت، عدم مشاهده صحنه هاي ناخوشايند، بسته بندي،پشتوانه دولتي و امثالهم) درمقابل اينگونه موانع و مشكلات، ارزش دارد يا قابل اغماض است؟
آنچه مسلم است در اين ميان بعثه حج و سازمان حج و زيارت وظيفه مي دانند مقدمات و تسهيلات و هماهنگي بين مسؤولان ايراني و سعودي را فراهم آورند و زائران را از نظر فكري آماده و آگاه نمايند تا با كار اجرايي مديران كاروانها، ان شاءالله طرح به سر منزل مقصود برسد.
در حج سال۸۰ نيز به هر حال موانعي به شرح زير بر سر راه اجراي طرح قرباني وجود خواهد داشت:
۱ـ همانطور كه ذكر شد، به علت مسير عملياتي، خيلي كارها به مجموعه قرباني اضافه شده كه هزينه هم در بردارد و اينطور نيست كه مثل سابق دام را ذبح و رها نمايند.
۲ـ ايجاد هماهنگي هاي اداري با مقامهاي محلي عربستان ضروري است. ضمن اينكه توجيه زائران نيز از اهميت بالايي برخوردار است.
۳ـ عموم زائران انتظار دارند به گونه اي تنظيم شود كه حتي المقدور در روز عيد از احرام خارج شوند كه اين عملاً بطور كامل امكانپذير نيست. البته تدابيري انديشيده شده كه تعداد بيشتري از حاجيان بتوانند روز دهم قرباني را انجام دهند ولي باز هم به هر حال درصدي براي روز بعد باقي مي مانند.
۴ـ به هر تقدير، تنظيمات و مقرراتي براي نتيجه گيري مثبت از طرح وضع شده است كه بايد كاملاً رعايت گردد.
۵ـ كمبود ذابح و كادر جانبي آن در روز عيد به نسبت ميزان تقاضاي كشتار.
۶ـ حفظ ترتيب اعمال رمي ـ قرباني و حلق در روز عيد قربان در حد امكان و با توجه به نظر آيات عظام. واضح تر بگوييم: نهايتا ً بايد ديد مزاياي طرح با توجه به آسودگي وجدان حجاج ارزش قبول و تحمل مشكلات فوق را دارد يا خير؟ مسلم است كه آگاهان تصديق مي كنند كه طرح انساني ـ اسلامي قرباني، براي مسلمين مآلاً حايز بار مثبت مي باشد.
۷ـ از مجموع پولي كه زائران به همراه دارند، بخشي براي تهيه كوپن قرباني نزد مدير نگاهداري شده كه در موقع خود تحويل مي دهد.
با توجه به استدلالهاي فوق، اميدواريم در حج سال۸۰ با توجه به محدوديتها و مقدورات موجود، با مسؤوليت مديران محترم كاروانها و هماهنگي روحانيون عزيز و تقسيم كار و بهره گيري از توان عوامل كاروان، مسأله قرباني بخوبي پيش برود و حجاج نيز خود را با شرايط و امكانات موجود و محدوديتهاي طبيعي و غيره سازگار و آمادگي روحي و رواني كسب نمايند. البته تعليمات لازم در دستورالعملهاي سازمان براي مديران كاروانها تنظيم و ابلاغ شده است.
اضافه مي شود جناب آقاي دكتر احمد محمدعلي رئيس بانك توسعه اسلامي در سفر اخيرشان به تهران قول مساعد دادند كه شرايطي فراهم شود تا تعداد بيشتري از حجاج ايراني در روز عيد بتوانند قرباني را در اين قالب انجام دهند. هرچند بخشي از حجاج هم براي روز بعد از عيد باقي مي مانند. پيش بيني و ارزيابي اين است كه همكاري خوبي بين سازمان و بانك توسعه اسلامي در حج سال جاري شكل بگيرد.
در خاتمه نظر مديران محترم كاروانهاي حج سال جاري را به نمونه فرمي كه در ارتباط با قرباني در اختيارشان قرار گرفته، جلب مي نماييم. براساس آن فرم اطلاعات لازم از زائرين اخذ و پس از جمعبندي توسط مدير در مكه به مسؤول منطقه جهت ثبت رايانه و تنظيمات بعدي تحويل مي گردد.
روابط عمومي سازمان حج و زيارت