در طي دوماه گذشته، فعاليت كاريكاتوريست هاي دنيا چند برابر شده است. واقعه ۱۱سپتامبر، اتفاق بسيار مهمي بود كه هيچ گاه كاريكاتوريست ها و حتي پيشگويان سياسي آمادگي برخورد با آن را نداشتند.
بسياري از كاريكاتوريست ها، خواسته يا ناخواسته، طرح هايي كشيدند كه فقط يك حالت تأسف گذرا را به خواننده روزنامه القاء مي كرد.
كارهاي تكراري و كم محتوا در دوهفته اول آنقدر زياد بودكه انگار غول هاي كاريكاتور دنيا دچار موج انفجار شده بودند. شايد كمترين تحليل طنزآميز چنين واقعه اي را مي شد در آثار آمريكايي ها ديد. عادت شديد طراحان آمريكايي به تكرار فرمول هاي تجربه شده و پرهيز از خلق آثار ابتكاري، كه شايد مي توانست با برداشت هاي متفاوتي هم روبرو شود، مهمترين خصلت اينان در اوايل كار بود.
|
|
كاري از توكا نيستاني كه هرب،كاريكاتوريست نروژي يك ماه بعد آن را به نحوي ديگر كشيد.
|
بتدريج با زياد شدن كارهاي شبيه، برخي به فكر تغيير رويه افتادند. در دوسه هفته اول در كارها فقط مي شد محكوميت بن لادن و عزاداري عموسام يا مجسمه آزادي را ديد. ولي بتدريج برخي به دنبال دلايل ماجرا گشتند.
با حمله آمريكا به افغانستان، باز به مدت دوهفته، شاهد طرح هاي هيجاني زيادي بوديم. ولي بعد از مدتي كارهاي انتقادي بعضي ها جلب نظر مي كرد.
حمله ميكروبي پستي هم اتفاق مهم ديگري بودكه آن هم به درد دوتاي قبلي دچار بود، تكرار و تكرار و تكرار.
به نظر مي رسد كه نگاه تك بعدي به بحران ها، از سوي هنرمنداني كه از منابع تقريباً يكساني تغذيه مي شوند، چه ديدگاهي و چه فرهنگي، يكي از دلايل اين مسأله باشد.
در اين بين آثار كساني كه متفاوت از ديگران مي انديشيدند، مي درخشيد. اتفاقي كه مي تواند براي كاريكاتوريست هاي ما هم بيفتد، ماجراي تكرار است. وقتي در كارهاي روزمره مطبوعاتي امكان انديشيدن و مطالعه آثار ديگران بخوبي فراهم نباشد. با اين منابع محدود و به خاطر بهره نگرفتن از تنوع فرم و محتوا خيلي زود محو مي شويم. با كمي بررسي آثار چاپ شده، مي توان دريافت كه برخي از هنرمندان ايراني نتوانسته اند نقش «كاريكاتوريست مؤلف» را بخوبي ايفا كنند. تقليد از نگاه و سبكي ديگران بدون در نظر گرفتن خصايص روحي و رواني آنها، نه تنها به زيبا شدن كار نمي افزايد، بلكه مقلد بي خبر را از هويت اوليه اش هم دورتر مي كند.
|
|
كاري از هرب، كاريكاتوريست نروژي كه يك ماه بعد از كار توكا نيستاني كشيده شد.
|
با مطالعه آثار هنرمندان صاحب نام مي توان دريافت كه هر كدام داراي نگاه و اجراهاي خاص خود بوده اند. تنوع در فرم و محتوا هم مانع حفظ روح آثارشان نشده، به نحوي كه بدون امضا هم مي شود كارهايشان را تشخيص داد.
در حال حاضر ضعف بزرگ و مشترك كاريكاتور مطبوعاتي در دنيا، كاهش روزافزون كارهايي است كه درعين قابل فهم و طنزآميز بودن، نگاه هايي خاص و غير تكراري را به خوانندگان عرضه كند. آمريكايي ها معتقدند كه پس از ظهور پت اليفانت در آمريكا، دهها نفر مثل او شدند تا كارشان فروش رود و فرانسه و بلژيك و انگلستان هم تازه كارها از قديم ترهاي جا افتاده تقليد مي كنند، تقليد، نه براي ياد گرفتن، كه براي مطرح شدن و ورود به بازار كاريكاتور مطبوعاتي، رسالتي ويژه دارد. ارائه تحليل و نگاه، همراه با زبان شيرين طنز به صورتي زيبا و هنرمندانه، كه براي مخاطبان اصلي رسانه، قابل فهم باشد. گرچه در كشور ما هنرمنداني معتقدند كه اين طراح و هنرمند نيست كه بايد پا به پاي مردم حركت كند و براي آنهاكاري بيافريند تا لذت ببرند، بلكه هنرمند را موظف به ارتقاي صرف ديدگاه هنري مخاطب مي دانند، حالا كار قابل فهم باشد يا نباشد. در اين باره بيشتر بحث خواهيم كرد. ولي تجربه دويست و پنجاه ساله كاريكاتوريست هاي مطبوعاتي نشان مي دهد كه بايستي متناسب با درصدهاي فراواني مخاطبان كار كرده هم كار قابل درك باشد و هم در بيننده ايجاد لذت كند. لذتي كه آن را خنده هوشمندانه تعبير كرده اند. در عين حال كاريكاتوريست بايد آنقدر به خود زحمت بدهد تا موضوع را تا به آن حد ساده (و درعين حال با معني) در بياورد كه وقت خواننده روزنامه را هم نگيرد.
كاريكاتوريست هاي آمريكايي و كانادايي و... استادان بي بديل ارتباط با مخاطب هستند و هنرمندان شرقي خالقان پيچيدگي هاي نو! شايد تلفيق دوروش هم به غير تكراري شدن كار آنها بيانجامد و هم به قابل فهم شدن كار ما. اين هم نوعي گفت وگوي تمدنها است! البته بدون دريافت بودجه اختصاصي براي برگزاري نمايشگاه و همايش و غيره!
