اركستر سمفونيك تهران يكي از زيباترين اجراهاي خود را طي روزهاي ۲۵ تا ۲۸آبان در تالار وحدت به رهبري شهداد روحاني، موسيقيدان ايراني مقيم اروپا به روي صحنه برد. در اين برنامه گرگين موسسيان به عنوان رهبر گروه كر و ارسلان كامكار در مقام سرپرست نوازندگان، روحاني را در اين اجراي موفق همراهي كردند.
برنامه اركستر بر دو بخش تنظيم شده است كه آغاز بخش نخست آن اورتور (پيش درآمد) خفاش از ساخته هاي آهنگساز شهير اتريشي، يوهان اشتراوس دوم (۱۸۹۹ ـ ۱۸۲۵) بود. خانواده اشتراوس ها، چندين نسل متوالي طلايه دار موسيقي كلاسيك اروپا بودند. تبحر آنها بيشتر در زمينه ساخت آهنگهاي سه ضربي والس بوده است. يكي از ويژگيهاي بارز موسيقي كلاسيك، وجه توصيفي آن است. هر پديده پيرامون زندگي انسان مي تواند يك موضوع توصيفي باشد. تولد، زندگي، عشق، نفرت، جنگ و حماسه، دعا و بندگي، فراق، وصل، مرگ وحتي توصيف جهان طبيعت رانيز شامل مي شود. بيژن و منيژه يكي از نمونه هاي موسيقي توصيفي است. اثري بلند كه در ۲۶قسمت توسط استاد حسين دهلوي تصنيف شده است. تاريخ ساخت آن نيز به ۲۶سال پيش برمي گردد (۱۳۵۴ ـ ۱۳۵۳) و شايد بلندترين اثر موسيقايي تاريخ موسيقي ايران باشد كه اين بار اركستر سمفونيك تهران فقط سه قسمت از آن را اجرا كرد. شماره۱۶ توصيف نبرد رستم با تورانيان است. در نهايت منجربه پيروزي و نجات بيژن از چاهي مي شود كه در آن زنداني است. آغاز قطعه با نواختن شيپور جنگ با استفاده از حس و حال چهارگاه، خبر از نبرد مي دهد و در ادامه صداي چكاچك شمشيرها و غلغله جنگ نيز قابل تصور است. سرانجام نبرد، پيروزي رستم است كه اركستر مقتدرانه پايانش را اعلام مي كند. شماره۲۲ اختصاص به شادي دختران ايراني در جشن پيوند بيژن و منيژه دارد. قطعه اي فرحبخش و ملايم درفضاي شور و با گردشي در ماهور و دشتي است.
شماره ۲۶ از قطعه بيژن و منيژه مربوط به جشن ازدواج اين دو دلداده است كه با حضور كيخسرو برگزار مي شود. فضاي حماسي چهارگاه در اين قطعه، جشن و شادماني را به نمايش مي گذارد. بعد از قطعه جشن و سرور نوبت «مرثيه» است. اثري كرال از ساخته هاي جان ويليامز آهنگساز معاصر كه با اجراي خوب گروه كر، شنونده ايراني به فضاي موسيقي مذهبي نزديك مي شود. قطعه مرثيه با اينكه يك اثر امروزي است، اما به روشني تداعي گر آوازهاي كليسايي قرون گذشته به نظر مي رسد.
تالار وحدت تهران، در اين ايام با ازدحام زيادي روبرو گشت. يكي از دلايل آن حضور شهداد روحاني در ايران به عنوان رهبر مهمان اركستر سمفونيك و ديگري اعلام قبلي مبني بر اجراي قطعه «كارمينا بورانا» اثركارل ارف آلماني بود. كار مينا بورانا قطعه اي با كلام و به زبان لاتين است.
بخش دوم برنامه اركستر سمفونيك تهران، اجراي سمفوني نهم آنتونين دورژاك، با نام «دنياي جديد» بود. دورژاك اصالتاً چك تبار است ولي در سال۱۸۹۲ به عنوان معلم وارد آمريكا شد و فعاليت هنري اش را در آنجا پي گرفت. يك سال بعد با الهام از موسيقي بوميان آمريكا و بهره گيري از ترانه هاي چك موفق به ساخت اين سمفوني شد.
«دنياي جديد» توصيف كننده وجوهي از زندگي سرخ پوستان آمريكاست. وجه تسميه نام سمفوني همان سرزمين نو يافته آمريكاست كه در آن روزگار دنياي جديد محسوب مي شد و ايرانيان زمان قاجار آن را با عنوان «ينگه دنيا»(۱) مي شناختند.
اگرچه سمفوني نهم پايانبخش اجراي اركستر بود اما تشويقهاي مكرر حاضران شهرداد روحاني رامجدد به صحنه آورد. روحاني اين بار علاوه بر رهبري اركستر دستي هم بر پيانو كشيد. پيش از اين تبحر ويلن نوازي او را در كنسرت معبد آكروپوليس يونان شاهد بوديم. قطعه انتخابي در بيات اصفهان و از ساخته هاي شادروان جواد معروفي است كه روحاني آن را براي اركستر و پيانو تنظيم كرده است. رهبر مهمان در يك اقدام شايسته از مادرش تجليل مي كند. روحاني مي گويد: قطعه انتخابي از آهنگهاي مورد علاقه مادر است و به احترام همه مادران آن را اجرا مي كند. قطعه معروف ساقي نامه نيز در لابه لاي آهنگ به گوش مي رسد.
اجراي اخير اركستر سمفونيك تهران نمره خوبي را هم در كارنامه اعضاي اركستر و مركز موسيقي به ثبت رساند. اجراي اثر ارزشمند استاد دهلوي وبخصوص كار مينا بورانا كه براي نخستين بار پس از انقلاب به روي صحنه مي رفت، مي توانند تجربه ارزنده اي براي دستگاه فرهنگي كشور باشد.

• نشستي دوستانه با شهداد روحاني
پس از آخرين اجرا، شهرداد روحاني در يك نشست دوستانه و نه چندان مطبوعاتي در كنار مرتضي كاظمي معاون هنري وزارت ارشاد و مسؤولان مركز موسيقي حاضر شد. ابتدا علي مرادخاني رئيس مركز موسيقي عنوان كرد در سال آينده طي ۲ تا ۳ نوبت برنامه هايي رابه رهبري روحاني برگزار خواهند كرد. همچنين پيشنهاد تشكيل كلاس رهبري اركستر براي جوانان مطرح شد تا از وجود شهرداد روحاني، فرهاد فخرالديني، ايرج صهبايي و فريدون ناصري در اين باره استفاده شود. روحاني ضمن استقبال از اين پيشنهادات عنوان كرد كه آموزشهاي بنيادي موسيقي رامديون اساتيد ايراني مي داند و خود را وامدار شادروان محمدتقي مسعوديه، ابراهيم روحي فر و حسين دهلوي مي داند طوري كه پس از ورود به اتريش بلافاصله در امتحانات ورودي آكادمي موسيقي وين پذيرفته شد و مستقيماً به دوره عالي راه يافت.
روحاني مي گويد: عشق به ايران و ايراني بودن كه به من و اركستر ۱۴۵ نفره تهران انرژي داد تا با تمرينات روزانه و مستمر بتوانيم چنين برنامه اي را تقديم هنردوستان كنيم.
در جواب اينكه چرا از آهنگهاي خود در برنامه نگنجانده ايد، مي گويد به پاس زحمات چند ده ساله استاد حسين دهلوي، ترجيح دادم از آهنگهاي ايشان استفاده كنم و همينطور يادي از زنده ياد جواد معروفي كرده باشم.
گفتني است شهرداد روحاني علاوه بر رهبري اركستر آهنگساز قابلي است. از جمله كارهايش ساخت موسيقي افتتاحيه و آرم رسمي بازيهاي آسيايي سال۱۹۹۸ تايلند است. اين اثر به سفارش دولت تايلند و با اركستر سمفونيك بانكوك به همراه گروه كر ۲۰۰نفره اجرا شده است. از ديگر كارهاي روحاني آلبومي به نام نسيم بهاري است كه بتازگي در ايران منتشر شده است.
از وي در مورد همكاري اش با ياني آهنگساز يوناني مي پرسيم و چون مي شنويم ياني نت بلد نيست تعجب مي كنيم، روحاني كمي بذله گوست و به نظر مي رسد شوخي مي كند اما وي ادامه مي دهد كه ياني با اصول هارموني و تئوري موسيقي آشنايي ندارد وتمام آهنگهاي اجراشده در معبد آكروپوليس يونان را خود تنظيم كرده است. در ادامه گفت وگو آقاي كاظمي معاون هنري وزارت ارشاد ضمن تقدير و تشكر از حضور روحاني در ايران خطاب به ايشان گفت وجود شما در عرصه موسيقي كلاسيك يك نقطه استاندارد براي ماست. كاظمي اظهار اميدواري كرد با رفع موانع و حضور بيشتر آقاي روحاني، رشد فكري موسيقي در ايران بالا برود.

• در حاشيه
آخرين اجراي اركستر دوشنبه ۲۸آبان ساعت ۱۰ صبح ويژه دانشجويان تعيين شده است و به همين دليل جمعيت زيادي در مقابل در ورودي تالار وحدت موج مي زند. شهرداد روحاني با علم به اين موضوع بر روي صحنه مي آيد و از مسؤولان تالار مي خواهد به علاقه مندان پشت در اجازه دهند به رايگان وارد شوند. اندكي پس از آن در حالي كه برنامه در حال اجراست سيل جوانان مشتاق آرام و بي صدا به تالار مي آيند. جمعيت ايستاده و نشسته سالن از ۱۲۰۰نفر تجاوز مي كند.
در سه شب نخست اجرا بيشتر مخاطبان در رده سني ۲۰سال به بالا بودند اما آخرين اجرا با آنكه ويژه دانشجويان اعلام شده بود، درصد زيادي از مراجعان را نوجوانان و حتي زير ۱۵سال تشكيل مي داد. نكته جالب توجه سكوت جمعيت جوان حاضر در تالار بود كه معمولاً در كمتر برنامه اي حاصل مي شود.
پس از اجراي قطعه بيژن و منيژه، استاد دهلوي به دعوت شهرداد روحاني وارد صحنه مي شد و بسيار مورد تقدير حاضران قرار مي گرفت. به همين ترتيب پس از پايان قطعه كار مينا بورانا، روحاني از گرگين موسسيان دعوت مي كند به صحنه بيايد تا شنوندگان او رابه پاس هدايت گروه كر مورد تشويق قرار دهند.
گزارش از: هومن ساماني

۱) ينگه در زبان تركي به معني جديد است

بزرگ بود و از اهالي امروز بود…
استاد سيدخليل عالي نژاد، تنبور نواز صاحب سبك و محقق موسيقي كردستان، دور از اين ديار، در شهر گوتنبرگ سوئد به قتل رسيد، پيكر بي جانش در آتش سوخت و هفت روز از مرگش نيز گذشت.
بي آنكه بخواهم آلوده حزن مرگ او باشم، رفتنش را ضايعه اي براي موسيقي اين سرزمين و آنهايي كه هنوز پيوند پنهانشان را با معنويت اين موسيقي حفظ كرده اند، مي دانم.
شايد آنها كه از دور با موسيقي تنبور آشنايي دارند و يا علاقه مند به اين موسيقي هستند، اجراي ماندگار تنبور سيدخليل را در اثر «صداي سخن عشق» با آواز شهرام ناظري به ياد داشته باشند، اما زندگي هنري او زواياي گسترده تري داشت كه مي خواهم درباره آن زوايا بنويسم:
عالي نژاد ساليان سال به جمع آوري و تحقيق درباره شيوه هاي نوازندگي تنبور در منطقه كردستان پرداخت و حاصل كارش غير از كتاب «تنبور از ديرباز تاكنون» به شيوه اجرايي ويژه او در تكنوازي تنبور منجر شد؛ تا آنجا كه تكنيك نوازندگي سيدخليل بخصوص در مضراب ها، در بسياري از نوازندگان هم نسل و نسل بعد از او تأثير مستقيم گذاشت. سيدخليل فارغ التحصيل رشته موسيقي بود و با رديف موسيقي دستگاهي ايران آشنايي كامل داشت و سه تار را با ملاحت اجراهاي گذشته اين ساز مي نواخت. جملات و مضراب شمرده ساز، پرده گيري هاي بادقت دست چپ و فاخرنوازي ويژه اش با رعايت ادب اجراي موسيقي دستگاهي، ساز مرحوم فروتن را به ياد مي آورد و تار مقتدرش به شيوه اجراي مكتب برومند نزديك بود.
اما غير از ضبط هاي خصوصي، هيچ اجرايي جز تنبور از او انتشار نيافت. شعر مي گفت، سري در متون كهن داشت و رسائل كهن پارسي و كردي را به خوبي مي شناخت. حاصل تحقيقاتش درباره اين متون كهن و شيوه تقويم نگاري باستان، منجر به احياي تقويم «كردي سلطاني» شدكه گامي براي احياي تقويم باستاني ايران بود و به تأييد بزرگان ژئوفيزيك ايران نيز رسيد. مجموعه اي از آثار آهنگسازي او براي موسيقي تنبور كه درقالب گروه نوازي اين ساز به اجرا درآمده بود، نزد شاگردان و دوستانش به يادگار ماند و هيچ وقت مجال انتشار نيافت؛ چرا كه سالها در كاغذبازي هاي مراحل صدور مجوز موسيقي، از اتاقي به اتاق ديگر رفت!
اين آثار كه با صدا و ساز او همراه بود، نمونه هايي بديع و اصيل از اجراي گروهي موسيقي تنبور را به نمايش مي گذاشت.
سيدخليل الگويي از خنياگران حقيقي موسيقي گذشته ايران بود؛ هر بار كه سازي دست مي گرفت، با صداي پخته و محزونش، زير لب زمزمه اي مي كرد و به شيوه استادان قديم اين فن، چندبيتي را با پرده هاي ساز مي خواند.
عالي نژاد از زمان درگذشت استاد احمد عبادي ـ نوازنده سه تار و آخرين بازمانده خاندان هنر ـ كه به خواست او در مراسم تدفينش شركت داشت، در تهران ماند و به ترويج فرهنگ موسيقي تنبور پرداخت. آرامش، فروتني و سخاوت سيدخليل، يادآور منش استادان قديم موسيقي ايران بود.
او تنها يك نوازنده يا محقق نبود، سيدخليل عالي نژاد نماد آخرين نفس هاي «فرهنگ معنوي موسيقي ايران» بود كه از دست رفت؛ هر چند مي دانم او همواره اعتقاد داشت مردن پايان نغمه نيست...
«صداش به شكل حزن پريشان واقعيت بود…
و دست هاش هواي صاف سخاوت را ورق زد…
به شكل خلوت خود بود…
و رفت تا لب هيچ
و پشت حوصله نورها دراز كشيد…»
ـ روحش شاد، يادش گرامي و جاويد باد
محسن شهرنازدار

* گفت وگوي تمدن ها‎/ گزيده آثار اولين مسابقه بين المللي كاريكاتور گل آقا‎/ به كوشش : گيتي صفرزاده ‎/ انتشارات گل آقا‎/ چاپ اول: ۱۳۸۰ ‎/ تيراژ ۲۲۵۰ نسخه ‎/ قيمت : ۷۰۰۰۰ريال. اين كتابي است حاوي مشكلات مختلفي كه درجهان است و قرار است با گفت وگو حل شود. [لطفاً حل شود!] كاريكاتور، مثل زنبوري است كه آدمها را ، ما را نيش مي زند به همين دليل هم به برندگان مسابقه «تنديس زنبور » داده اند. حالا اين مسأله چه ارتباطي با زنبورهاي عسل، زنبورهاي وحشي ، زنبورهاي اهلي و زنبورهاي پير و گفت وگوي تمدنها يا پيرو جنگ ميان تمدنها دارد خدا مي داند. به هرحال اسامي برندگان اين مسابقه كه آثارشان دراين كتاب هم آمده، به اين شرح است: نفراول ـ ميهاتا پرومبتيا از روماني نفردوم ـ اوگو ساجيني از ايتاليا نفرسوم[بطورمشترك]: ۱ـ بزرگمهر حسين پور ازايران ۲ـ آركادي سالتي كف از روسيه سفيد

* روزنامه نگاران (جلد اول) / گزارش / ژيلا بني يعقوب / نشر روزنگار / چاپ اول: /۱۳۸۰ تيراژ: ۳۰۰۰ نسخه / قيمت: ۱۴۰۰۰ ريال.
فراز و فرود گسترش مطبوعات درسالهاي اخير و بويژه در سالهاي پس از دوم خرداد ۷۶ در مقايسه با سالهاي پيش از آن بسيار مهم و تأثيرگذار تلقي شده است. جداي از نوع نگاه به اين پديده كه مي تواند حاوي ارزيابي هاي مثبت يا منفي باشد، موضوع ديگري كه خوانندگان بسياري مشتاق دانستن در مورد آن هستند انديشه هاي شخصي، خلقيات و احساسات روزنامه نگاراني به عنوان بخشي مؤثردر تحولات سالهاي اخير است. كتاب حاضر روايتي ناشنيده از اوضاع و احوال روزنامه نگاران در روزهاي پس از تعطيلي تعدادي از مطبوعات كشور ـ ارديبهشت ۷۹ ـ است.

* فالنامه ديوان حافظ ‎/ به كوشش و تصحيح : احمد كريمي ‎/ انتشارات دوست ‎/ چاپ اول : ۱۳۸۰ ‎/ تيراژ : ۵۰۰۰نسخه ‎/ قيمت : ۴۲۰۰۰ ريال
فال زدن رسم وعادتي بسيار قديم است كه بين اغلب ـ بلكه تمام ـ جوامع انساني معمول و متداول بوده و آغاز معمول شدن اش را ، همچون آغاز معمول شدن نويسندگي و بافندگي و امثال آن، نمي توان معلوم داشت ؛ چرا كه اين رسم و عادت، ناشي از تمايل غريزي حب ذات يا خويشتن دوستي است كه با آدمي ـ از نخست ـ همراه بوده است. درايران نيز ، اين فال زدن بنابه اعتقادات ايرانيان ـ كه حافظ لسان الغيب است ـ از ديوان خواجه بوده است.

* كليات رهي معيري/ به كوشش رضا سجادي/ انتشارات زوار/ چاپ اول: /۱۳۸۰ تيراژ: ۳۰۰۰جلد/ قيمت: ۳۵۰۰۰ريال.
زماني كه «سايه عمر» منتشر شد، احمد شاملو در معترضه اي كه در يكي از نشريات به چاپ رساند با طرح اين پرسش «كه كدام سايه عمر؟» به جنگ رهي معيري، غزل معاصر و كلاسيك گرايي مطرح آن دوران رفت. آيا اين ستيزه جويي لازم بود؟ اكنون مي توان از آثار رهي معيري، به عنوان گوشه اي از تاريخ ادبي لذت برد. گرچه او هيچ گاه نتوانست همچون بهار، شهريار، عماد يا سايه به استقلال كامل يا نسبي زباني دست يابد اما در مجموع، مي توان او را به عنوان يكي از شاعران «صاحب نگاه ويژه» اما فاقد سبك، در صف بهترين هاي «مكتب بازگشت» قرار داد.