هراكليت انديشمند يونان باستان، حيات اجتماعي را عرصه منازعه اي دائمي مي دانست كه در آن جنگ از درون صلح و صلح از درون جنگ متولد مي شوند. در نقطه اوج تفكر سياسي جديد در قرن نوزدهم نيز فردريك هگل تاريخ انسان را صحنه ديالكتيك دايمي ميان نيروهاي تاريخ ساز مي دانست كه چهره خود را در قالب جريان دايمي جنگ و صلح باز مي نمايد. بسياري از واقع گرايان سياسي، هراكليت و هگل را متعلق به سنت منسوخ فلسفه بافي سياسي مي دانستند كه مصداقي در جهان واقعيت ندارد.
اما آنچه در سرآغاز قرن بيست و يكم ميلادي در گرداب تحول نظام بين الملل رخ مي دهد گوياي آن است كه پارادكس جنگ و صلح به اتحاد و يگانگي اين دو پديده متناقض نما بدل گشته است. تجربه يك دهه گذشته نشان مي دهد كه هيچ جنگي بدون يك جنگ بزرگ تر پايان نيافته و فرآيند صلح تنها از دالان خونين منازعات بزرگ متحقق شده و عبور كرده است. زدو خوردهاي خونين و فجايع سرزمين هاي بالكان با جنگي دهشتناك تر تبديل به صلح گشتند. ۴۰ سال منازعه خون بار بوسني و هرزگوين و نسل كشي هولناك مسلمانان با بمباران حجيم پيمان ناتو و حضور نيروهاي نظامي آنان به پايان رسيد و جنايات وصف ناپذير صربستان در ايالت مسلمان نشين كوزوو با حمله ۱۰ هفته اي اما گسترده و سهمناك هواپيماها و نيروهاي نظامي ايالات متحده و ناتو به پايان رسيد. اين سناريو درافغانستان نيز تكرار شد و ۲۰ سال جنگ داخلي و ويرانگر اين سرزمين نيز با حمله وحشتناك و پرقساوت آمريكاييها و انگليسيها، به نقطه انتهايي خود نزديك شد. در هر سه اين نمونه ها جنگهايي در جريان بود كه حيات اجتماعي انسانهاي آن جوامع را به مخاطره افكنده بود. نسل كشي صربها، جامعه مسلمانان بوسني و هرزگوين را در معرض نابودي قرار داده بود، حملات پليس صربستان بيش از ۳۰ درصد از جمعيت كوزوو را مجبور به مهاجرت به كشورهاي مجاور كرد و جنگ داخلي افغانستان نه تنها تمام نهادها و تأسيسات زيربنايي اين كشور را ويران ساخت، بلكه حدود نيمي از جمعيت اين كشور را در آستانه گرسنگي كامل به مرگ قرار داده بود.
اين سه جنگ بنياد برانداز با سه جنگ بزرگتر خاتمه يافتند تا بر اين سرنوشت تلخ مهر تأييد بزنند كه دردنياي جديد، جنگهاي ريشه دار جز با جنگ بزرگتر و منازعات خونين جز با منازعه اي خونين تر پايان نمي يابند. به نظر مي رسد كه در فلسطين نيز چنين داستاني در حال تكرار است. حال كه به نتيجه رسيدن روند صلح خاورميانه ضرورت بيشتري يافته دامنه منازعات نيز گسترده تر شده است. درعرصه جهاني همگان به اين نتيجه رسيده اند كه جز باتشكيل دولت مستقل فلسطيني، فرآيند صلح به سرانجامي نخواهد رسيد، اما صهيونيستهاي افراطي به اين واقعيت پذيرفته شده، تن در نمي دهند. اوجگيري منازعات در فلسطين اشغالي، فقط نشانه عزم جزم ترانقلابيون فلسطيني براي رسيدن به اهداف خود نيست، بلكه گوياي آن است كه احتمال وقوع تحولات تعيين كننده در آينده اي نزديك در اين منطقه زياد است.
شواهد موجود بيانگر تزلزل موقعيت سياسي آريل شارون در رژيم تل آويو از يك سو و ياسر عرفات از سوي ديگر است. در اين هنگام احتمال اوجگيري زدو خوردهاي خونين در سرزمينهاي اشغالي بسيار است، اما فرونشستن اين زدوخوردها و دستيابي به يك تفاهم سياسي در پي آن، چندان دور از انتظار نيست و به نظر مي رسد كه بازهم ممكن است درگيري هاي قديم با عبور از تونل منازعاتي بزرگتر به سرمنزل ثبات برسد.
در شرايط كنوني در منطقه خاورميانه عليرغم تمام گمانه زني هاي موجود دو سؤال اساسي همچنان باقي است: نخست آنكه آيا در مناقشاتي نظير مناقشات فلسطين نيز امكان مداخله مستقيم نيروهاي بين المللي وجود دارد؟
دوم آنكه آيا ديگر مناقشات در كشورهاي منطقه كه ريشه هاي داخلي دارند نيز از همين الگو پيروي مي كنند و آيا براي رسيدن به يك تفاهم پايدار بايد از يك مناقشه بزرگ تر عبور كرد؟ پاسخ به اين سؤالها نيازمند زمان بيشتري است. هر چند هراكليت و هگل مي توانند ما را در پيش بيني آينده ياري رسانند.
عضو هيأت علمي دانشگاه علامه طباطبايي
دكتر حسين سليمي