Iran Newspaper

* در حال حاضر سه طرح ملي در دست اجرا داريم و اين اتفاقي نيست بلكه به دليل تعامل نزديك و همكاري و همدلي مراكز دانشگاهي با وزارتخانه است كه ما توانستيم اين تحقيقات را انجام دهيم.
* در سياست گذاري كلان فرهنگي از نتايج اين طرح استفاده مي كنيم.
* به نظر من يكي از دستاوردهاي مهم اين طرح مديريتي است كه ما اتخاذ كرده ايم كه براساس نتايج طرح به تحليل مشتركي با دستگاههاي مختلف برسيم
و اين از نقاط مثبت طرح است.

«رنگ باختن»، «دگرگوني»، «تضعيف ارزشها» يا «نگرش»هاي اجتماعي از مباحث بنياديني است كه سخن گفتن درباره آنهادر صورت برخورداري از پشتوانه هاي علمي و پژوهشي، مبناي قضاوت و به دست دادن تحليلي عميق و منطقي را ميسور و درخور اعتنا مي سازد.
پژوهش درباب ارزش ها و نگرش هاي اجتماعي سالياني است كه در جوامع غربي به انجام مي رسد و مبناي تحليل هاي راهبردي و برنامه ريزي هاي كلان نيز قرارمي گيرد. حدوداً ۶سال قبل دغدغه و تفكر انجام چنين پژوهشي در سطح ملي در كشورمان شكل گرفت و اكنون اين پروژه عظيم ملي به منزل نهايي رسيده است. درباره جزييات «پيمايش ملي ارزش ها و نگرش هاي اجتماعي» با احمدمسجدجامعي وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي كه از پايه گذاران اصلي اين پروژه است به گفت وگو نشسته ايم:
* به عنوان اولين سؤال مي خواهم بدانم اين كار از كجا شكل گرفت و اساساً چه ضرورتي موجب انجام آن شد؟
\ ايده طرح به شش سال پيش برمي گردد، يعني زماني كه من به معاونت پژوهشي آمدم. پژوهش هايي كه انجام مي شد اغلب دامنه محدودي داشت و عموماً شهرهاي اصلي كشور و بويژه تهران رادربرمي گرفت. در عين حال، اين مطالعات در يك مقطع زماني انجام مي شد و خاتمه مي يافت و استمرار نداشت.
خوب، شما شاهد هستيد كه دربسياري از مباحثي كه در جامعه ما مطرح مي شود، مي گويند اين ارزش يا نگرش اجتماعي تضعيف شده است، اما اين قضاوت ها شخصي است. ما هيچ اطلاع مستندي نداريم كه مثلاً مردم ما در ۱۰ـ۱۵ سال گذشته چگونه فكر مي كردند و نگرش هاي آنها چه تحولي داشته است.
از زماني كه به معاونت پژوهشي آمدم، مي خواستم اين دغدغه را در قالب طرح پژوهشي پاسخ دهم. همانطور كه مي دانيد اين نوع پژوهش سالهاست كه در غرب انجام مي شود اما درايران و حتي تا آنجا كه مي دانم در منطقه ، چنين پژوهش هايي تاكنون انجام نشده است.
وقتي سابقه قضيه را بررسي كرديم، به طرح پژوهشي يي رسيديم كه توسط مرحوم دكتر اسدي در سال ۱۳۵۳ انجام شده بود. پرسشنامه و روشهاي علمي كه دراين پژوهش به كار گرفته شده بود، با معيارهاي علمي آن زمان، خو ب بود. نكته جالب اين كه استخراج نتايج اين كار به دليل فقدان تخصص ها و امكانات، در فرانسه انجام شد. برخي نتايج اين گزارش بسيار جالب است. مثلاً گرايش مذهبي در ميان اقشار و گروههاي پايين و متوسط زياد بود كه اين مسأله خود را در انقلاب نشان داد.
متأسفانه اين نوع تحقيقات در ايران متوقف ماند تا سال ۱۳۷۴ كه به سفارش شوراي فرهنگ عمومي آقاي دكتر محسني، پژوهش مشابهي را در ۱۵ شهر كشور انجام داد. البته پرسشنامه اين تحقيق، مفصل تر از قبل بود و برخي موضوعات را به صورت جزئي تري مورد مطالعه قرار مي داد. هر چند بعضي موضوعات نيز به اجمال بررسي شده بود.
* اما اين كار انعكاسي در جامعه نداشت؟
** نه، اين طور نيست. در جامعه علمي انعكاس خوبي داشت. شايد برخي از يافته هاي طرح به دليل آن كه با چهارچوبهاي رسمي سازگار نبود، مورد توجه قرار نگرفت.
* يعني نتايج آن تحليل نشد؟
** چرا. اتفاقاً اين از معدود پژوهش هايي بود كه مورد تحليل ثانويه قرارگرفت. چند تحليل ثانويه از اطلاعات طرح انجام شد و برخي از آنها به صورت كتاب منتشر گرديد.
* بعد از اين مراحل به صرافت انجام اين پژوهش افتاديد؟
** اينها كه گفتم سابقه كار بود و تا حدي بيان دغدغه هايي كه در دستگاه فرهنگي كشور وجود داشت. در كنار آنها، اين پرسش مهم براي نظام برنامه ريزي پيش آمد كه بعد از سالهاي متمادي اجراي برنامه ها و طرح هاي مختلف، جامعه به چه صورتي درآمده است و اساساً مردم چه ارزيابي و نگرشي نسبت به جامعه و خودشان دارند. نظرسنجي هاي موردي نشان مي داد كه مردم از بعضي عملكردها ناراضي اند و از برخي ازآنها راضي اند. اما ارزيابي كلي و فراگير از مجموعه عملكردها و گرايش هاي فرهنگي و اجتماعي نداشتيم. من طرح را با آقاي خاتمي درميان گذاشتم، ايشان هم آن را پسنديد و گفت كار بسيار مهمي است و حتماً اين كار را انجام دهيد. ايشان گفتند اگر ندانيم نتايج كارمان چيست و قرار است كجا برويم، نمي توانيم كاري بكنيم. به اين ترتيب سومين مرحله كار را به صورت گروهي شروع كرديم.
* يعني چه؟
** در دو مرحله قبلي، يك فرد مسؤول طرح بود. اما در اين مرحله، مشاركت افراد بيشتري در كار جلب شد. يعني كل كار زيرنظر يك شوراي علمي كه از متخصصان شناخته شده با گرايش هاي مختلف علمي و از دانشگاههاي مختلف بود پيش رفت. در استان ها، مجريان طرح عموماً از استادان دانشگاه آن استان انتخاب شدند و كار اجرايي را در استان خود پيش بردند. در بخش هاي ديگر مثل نمونه گيري و يا برنامه نويسي رايانه اي نيز گروهي از متخصصان مسؤول انجام كار بودند. به عبارت ديگر يك تقسيم بندي جدي و علمي با هدف مشاركت فراگير، دنبال شد كه البته لازمه انجام چنين طرح گسترده و همه جانبه اي بود. كل اين كارها زير نظر مدير طرح انجام مي شد.
* چند نفر در اين كار مشاركت داشتند؟
** بيش از ۴۷۰ نفر در اين طرح و در سطوح مختلف آن همكاري داشتند. پرسشنامه مفصلي تهيه شد كه سؤالات آن نگرش مردم را در چهار حوزه اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و سياسي مورد سنجش قرار مي داد. اين پرسشنامه در نمونه اي به حجم ۱۸ هزار نفر تكميل شد.
* پرسشنامه چند سؤال داشت؟
** در حدود ۱۹۰ سؤال.
* كار از چه زماني شروع شد؟
** بعد از طرح مسأله با آقاي خاتمي، موضوع گردهمايي ساماندهي فرهنگي پيش آمد. اين گردهمايي به دليل نوع موضوعات و افرا دشركت كننده آن در عرصه فرهنگ كم نظير بودو تقريباً از تمام گرايش هاي فكري جامعه در اين گردهمايي شركت داشتند. مباحثي كه در آنجا مطرح شد، ضرورت اين مسأله را كاملاً جا انداخت. به اين ترتيب از آبان ۱۳۷۷ كار شروع شد. ابتدا سازماندهي و مطالعات اوليه شروع شد. منابع فارسي و غيرفارسي به صورتي جامع بررسي شد و الان بانك اطلاعات جامعي از اين تحقيقات در دفتر طرح موجود است. اين كار عظيمي بود كه انجام شد. كمتر طرحي است كه داراي چنين پشتوانه اي از اطلاعات باشد. اتفاقاً طرحهايي كه قبلاً انجام شده بود، وقتي بررسي كرديم سابقه بيشتري از آن به دست نياورديم. يكي از دوستان من مدتي در آن مركزي كه دكتر اسدي كار مي كرد مشغول كار بود و از طريق ايشان پيگيري كردم اما باز هم نتوانستم اطلاعات پايه اي طرح را به دست آورم.
* ظاهراً متن گزارش دكتر اسدي هم در كتابخانه موجود نيست.
** البته، بخش هايي از اين گزارش در فصلنامه فرهنگ عمومي در سال ۱۳۷۵ چاپ شد. خوب، اين يكي از فعاليت هاي مهم است كه اطلاعات طرح هايي شبيه اين مثل شيوه هاي سنجش، روش نمونه گيري، داده هاي طرح و... گردآوري شود و براي ديگران قابل استفاده باشد. حتي جلسات آموزش وروش آموزش اين طرح، ضبط شده و جزو مستندات طرح مي باشد.
* در مراحل تحقيق، با مشكلي هم روبرو شديد؟
** يادم هست كه در جلسه هماهنگي مجريان استاني درتهران، نوعي نگراني در مجريان و اعضاي جلسه وجود داشت. من، به صورت اتفاقي دراين جلسه شركت كردم، جلسه عجيبي بود، همه نگران بودند كه آيا مي شود اين پرسشنامه را در ايران پر كرد يانه. نگراني نسبت به پرسشنامه فقط سياسي نبود، بلكه نگراني افراد تحقيق هم بود. يعني اين كه آيا اصلاً مي توان در چنين فضاي ملتهبي، تحقيق انجام داد. مردم درست جواب مي دهند. يا مثلاً در جايي كه زبان محلي زبان رايج است، آيا اين سؤالات معناي يكساني براي پاسخگو دارد. همانطور كه گفتم يكي از نقاط قوت طرح اين بودكه مشاركت محققان و صاحب نظران استانها را جلب كرد، نه اين كه فقط به صورت تشريفاتي باشد. آنها راجع به مباني پژوهش و نكات پرسشنامه نظرمي دادند و به همه آنها توجه شد و بسياري از آنها بر مسير كار اثرگذاشت. جلسه خيلي طولاني شد و بعد دوباره گروه تحقيق، نظرات مختلف را اعمال كردند و بالاخره پرسشنامه نهايي شد. پرسشنامه در بهمن و اسفند۱۳۷۹ در ۲۸مركز استان كشور تكميل شد و به اين ترتيب كار مرحله گردآوري اطلاعات آن در اواخر پارسال پايان يافت.
* معمولاً اهميت و ويژگي اين نوع پژوهشها به استمرار آنهاست.
** حرف درستي است. اصلاً خيلي از موضوعات را نمي توانيم ارزيابي كنيم، به دليل اينكه موردي اجرا شده است و نمي دانيم آيا تغييري رخ داده است و يانه و اگر بلي به چه دليل بوده است. خوشبختانه ماده۱۶۲ را در برنامه سوم براي اين نوع پژوهشها گنجانده ايم، البته اين طرح قبل از برنامه مطرح شد. به خاطر همين هم دستمان براي اجرا بازتربود. چون طبق برنامه، ابتدا بايد چهارچوب طرح در چند شورا به تصويب برسد و سپس به اجرادرآيد. طرحي كه اكنون اجرا شده، فقط شوراي علمي درمورد آن نظر داده است. طرح مباحث در اين شوراها، نگرشها و ديدگاههايي را كه مبناي علمي چنداني هم ندارد، وارد پژوهش مي كرد و ازجامعيت و دقت پژوهش كم مي كرد. اما خوشبختانه اين طرح در اين مقطع اينطور نشد، چون قبل از قانون برنامه است، منتهي قانون برنامه پيش بيني كرده كه اين پژوهش دو سال يك بار انجام شود. اميدواريم كه سال ديگر، موج دوم طرح اجرا شود. به هر حال، هدف ما اين بود كه كارزودتر به اجرا درآيد و در ضمن پايه و مبنايي براي موج دوم داشته باشيم.
* علي القاعده اين فرم كارهاي پژوهشي در كشورهاي ديگر هم انجام مي شود. شما براي همكاري با كشورهاي ديگر به خصوص كشورهاي اسلامي طرح و برنامه داريد؟
** اين پيشنهاد خوبي است. البته مطلع شدم آقاي اينگلهارت براي اجراي اين طرح در ايران ابراز تمايل كرده بودند و كاري را هم شروع كردند. نتايج اين طرح را مي توان با يافته هاي اينگلهارت مقايسه كرد، مخصوصاً كه درتركيه هم انجام داده است و شرايط مشابهي براي مقايسه وجود دارد. اما اين پيشنهاد خوبي است كه مابا توجه به ظرفيت و تواني كه داريم بتوانيم در چهارچوب نيازهاي نظري و عملي خودمان كار را بسط دهيم و در حوزه اي ديگر اجرا كنيم. به نظرم موضوعاتي چون دوستي و همبستگي اجتماعي يا گرايشهاي رسانه اي يا احساس عدالت يا امنيت و يا احساس آسايش و احترام يا هنجارهاي اجتماعي، ارزشهاي اجتماعي و مانند اينها كه دراين طرح بررسي شده، موضوعاتي مشترك با كشورهاي اسلامي است و مي توان با همكاري آنها، اين پژوهش را دراين مناطق انجام داد. به خصوص اين كه ما طرح پژوهشي ديگري هم داشتيم كه آن را بومي كرديم. اين بحث خوبي است كه بتوانيم يك همكاري دانشگاهي و همكاري پژوهشي با بعضي از مراكز پژوهشي ايجاد كنيم. خيلي فكر خوبي است. اين كار را مي توانيم در كشوري كه شباهتهاي نزديك تري با ما دارد و با همكاري يك مركز پژوهشي انجام دهيم.
* همكاري مجامع علمي و دانشگاهي خودمان با اين طرح چگونه بود؟
** خيلي خوب بود. ما بايد از مجامع علمي خودمان تشكر كنيم كه در همه طرحها با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي ارتباط نزديك دارند. در حال حاضر سه طرح ملي در دست اجرا داريم و اين اتفاقي نيست بلكه به دليل تعامل نزديك و همكاري و همدلي مراكز دانشگاهي با وزارتخانه است كه ما توانستيم اين تحقيقات را انجام دهيم. دراين تحقيق بيش از چهارصد و هفتاد نفر همكاري داشته اند و بالاخره اين ويژگي مديريت پروژه است كه اين چهارصد و هفتاد نفر را هماهنگ كرده است. اما اگرهمدلي آنها نبود اجراي طرحي با اين گستردگي در اين مدت كوتاه امكانپذير نبود. اين را محققين هم مي دانند. به خصوص صحت و دقت آن مهم است. ما اطلاعات طرح را در تمام مراحل ارايه مي دهيم و امكان ارزيابي آن وجود دارد و اين ويژگي منحصر به فرد طرح است كه شناسنامه دارد. همه منابع و همه محققان و همه آدمها و همه جلسات آن ثبت و ضبط شده است واز اين حيث هم طرح فوق العاده اي است. ما يك بخش مستندسازي را براي طرح پيش بيني كرده بوديم. مستندسازي بدين معني كه همه اطلاعات ثبت و ضبط شود.
* با توجه به اين كه فرموديد در برنامه سوم هم به اين طرح توجه شده است، آيا اين زمينه وجود دارد كه در سياستگذاريهاي كلان كشور به نتايج آن توجه شود؟
** حتماً بايد اينطور باشد. درحال حاضر ما خودمان در سياست گذاري كلان فرهنگي از نتايج اين طرح استفاده مي كنيم. ما يك كميته داريم كه در آنجا برنامه ريزيهاي ملي و استاني انجام مي شود. مشخصاً براي هر استاني سندي تدوين مي شود كه چهارچوب سياستها و برنامه هاي فرهنگي استانها را تعريف مي كند. از نتايج اين تحقيقات استفاده مي شود. در حال حاضر ما براي شش هفت استان اين سند را تهيه كرده ايم. اين سند با مسؤولان استان به امضامي رسد. كار ديگر آن است كه نتايج پژوهشها را از طريق پژوهشهاي ثانويه به سياست و خط مشي تبديل كنيم. اين كار هم در دست طراحي است.
* براي مشاركت دستگاههاي ديگرشما چه جايگاهي را در اين طرح تعريف كرده ايد. آنها چگونه مشاركت مي كنند؟
** مشاركت دستگاهها را در مرحله تحليل ثانويه درنظر گرفته ايم. تحليل داده هاي اين طرح با مشاركت دستگاههاي مختلف انجام خواهد شد. ما از دستگاههاي مختلف مثل قوه قضاييه، فرهنگ و آموزش عالي و... براي انجام تحليل هاي ثانويه دعوت كرده ايم. به نظر من يكي از دستاوردهاي مهم اين طرح مديريتي است كه ما اتخاذ كرده ايم كه براساس نتايج طرح به تحليل مشتركي با دستگاههاي مختلف برسيم و اين از نقاط مثبت طرح است.
* انتشار نتايج طرح به چه صورت خواهد بود؟
** نتايج طرح در چندين مرحله و در سطوح مختلف كاربردي منتشر خواهد شد. به تناسب مخاطبان، گزارشهاي مختلفي تهيه خواهد شد، مثلاً براي متخصصان، گزارشي كه اطلاعات تفصيلي تر تخصصي ارايه مي كند، تدوين خواهد شد و براي سياست گذاران و مديران يافته هايي كه در اجرا مؤثرند، ارايه مي شود.
بعد از اين مرحله، گزارش تحليلهاي ثانويه كه براساس داده هاي اصلي طرح انجام خواهد گرفت، منتشر خواهد شد و تصور مي كنم كه اين نوع گزارشهاي ثانويه، اثرگذاري بيشتري داشته باشد. كمااينكه در جهان نيز گزارشهاي ثانويه است كه تأثيرگذار است.
* نتايج گزارش در چه زماني منتشرمي شود؟
** در هفته اول دي ماه، گزارش نتايج منتشرخواهد شد.