نقش پراهميت آموزش در كنار برنامه ريزي و نظارت، در بهبود انجام امور و افزايش بهره وري و تغيير فرهنگ و رفتار انسانها همواره آشكار و مشخص بوده است و با تعليم و تعلم، فضاهاي جديد و ناشناخته از اسرار و پيچيدگي هاي عالم طبيعت وحتي معنويت بر روي انديشه هاي پويشگر و كنجكاو انسان گشوده مي شود. شايد بهترين برهان بر اين اهميت را در آيات كريمه سوره مباركه الرحمن بتوان جست وجو كرد كه آموزش را قبل از خلق انسان و برتر از آن مي شمارد و پس ازخلق انسان نيز بلافاصله باز صحبت از آموزش و ياد دادن است. براين مبنا سازمان حج و زيارت در راستاي اهداف والاي اسلام ونظام و همينطور براساس وظايف و مأموريتهاي خود، مجدانه و پرتلاش به منظور تعالي و رشد اطلاعات و آگاهي هاي زائران بيت اله الحرام با راهنمايي و ارشاد ونظارت بعثه مقام معظم رهبري سعي بر آن داشته است تا با بكارگيري كارآمدترين و مؤثرترين روشهاي آموزشي و تجهيزات علمي و امكانات سمعي و بصري و اساتيد و صاحبنظران مجرب در سه حوزه آموزشي به امر آموزش با هدف ارتقاء سطح آگاهي مخاطبان اهتمام ورزند. اين حوزه ها عبارتند از: زائران، كارگزاران حج و كاركنان سازمان كه ذيلاً به آنها اشاره مي شود:
الف ـ آموزش كارگزاران حج:
۱ـ مديران و معاونان گروههاي حج از طريق آزمون كتبي و شفاهي پس از احراز شرايط لازم و در صورت تأييد صلاحيت وعملكرد قبلي آنان، گزينش مي شوند. اين عده مرتباً تحت آموزشهاي ضمن خدمت قرار دارند. در عين حال برنامه هاي مدون كلاسهاي آموزشي نيز براي ايشان ترتيب يافته است. از طرفي صرف داوطلبي افراد براي شركت در امتحان و آماده شدن براي حضور در برنامه آزمون، بخودي خود حاوي يك سلسله آموزشهاي غيرحضوري است كه يكي از آنهامطالعه ۱۴كتاب كاربردي و بررسي تجارب مديريتي تخصصي مرتبط با امر حج مي باشد. ضمناً پس از طي هر دوره فراگيري آموزشهاي مورد نظر، آزمونهاي مربوطه نيز صورت مي گيرد و در پرونده مدير يا معاون ثبت مي گردد.
مجموعه مواردي كه در آموزش مديران كاروان ها مورد اعتناست عبارتند از: معارف اسلامي، فلسفه اسرار حج، امور اجرايي حج، مديريت بحران، انتقال تجربيات، كمكهاي اوليه، امور بهداشتي، زبان عربي، آداب معاشرت، شناخت اماكن و آثار متبركه.
از طرفي مواد و موضوعات تدوين شده مرتباً مورد بازبيني قرار مي گيرد ونحوه برگزاري و اجراي كلاسها ودوره ها نيز بطور مستمر مورد مطالعه ودر معرض ارزيابي قرار دارد. در خصوص دستورالعملهاي اجرايي و شرح وظايف كه مديران براي بهبود و تسهيل كار بايد فراگيرند، جالب است بدانيم خودمديران در تنظيم آنها فعالانه دخيل هستند.
۲ـ عوامل خدماتي: قبل از عزيمت به حج كليه عوامل خدماتي كاروان به حسب نوع وظيفه شان، آموزشهاي لازم را فرا مي گيرند. محورهاي اين آموزش برنامه آن تدوين مي شود و تنظيم جزوات و ترتيب كلاس واستاد به منظور يادگيري مباحث شغلي، مناسك، امداد، اطفاء اماكن و غيره توسط سازمان با همكاري مديران زبده كاروان صورت مي گيرد.
دسته اي از عوامل اجرايي كاروان كه سال اول تشرف آنهاست به لحاظ اينكه بايد در مصاحبه شركت كنند، قبلاً منابع معرفي شده در ارتباط بامعارف حج، احكام دين وامور تخصصي را مطالعه و يادمي گيرند و سپس در آزمون حضوري شركت مي كنند. پس ازموفقيت درمصاحبه همراه با بقيه كادر قديمي كاروان دوره هاي تكميلي نيمه حضوري و حضوري را مي بينند و پس از طي آن، در آزمون سراسري شركت مي نمايند. بدين ترتيب يك سري اطلاعات و آگاهي هاي عمومي و تخصصي حج را در حد نياز مي آموزند و به هر حال اين امر در هدايت و راهنمايي زائرين محترم در طول سفر بسيار مؤثر خواهد بود.
علاوه بر اينها براي آشپزها برنامه ويژه اي تدارك ديده شده است، چرا كه آشپز افزون بر تجربه حرفه اي بايد در مسائل شرعي و بهداشتي و فني و ايمني در امر طبخ و حفاظت موادغذايي و آشپزخانه اطلاعات كافي داشته باشد. اين سر فصلها عبارتند از: آموزش اطفاء حريق و خدمات ايمني، احكام شرعي درحين طبخ و توزيع غذا، بهداشت ويژه آشپزخانه، تزيين و آماده سازي غذا.
در كاروانهاي حج تمتع، نقش دستيار زن در ميان خانم ها از اهميت ويژه اي برخوردار است. بنا بر اين به شدت نياز به آموزش اين افراد مي باشد. آموزشها نيز بسيار مدون و خلاصه و فشرده و سنجيده تنظيم شود. به همين منظور همه ساله برنامه آموزش حضوري و نيمه حضوري دستيار زن حاوي موضوعات احكام، اجرائيات، مقررات، بهداشت، آداب اجتماعي و غيره ترتيب داده مي شود. در اين جلسات از نوارهاي راهنماي تصويري و ساير امكانات آموزشي و ديسكت و ماكت و امثال آن ومسابقات جهت هر چه متنوع و مفيدتر شدن برنامه ها و تسهيل در توجيه خانمها استفاده مي شود.
پزشكان كاروان نيز تحت آموزشهاي مختلف تخصصي و عمومي شامل احكام، آداب معاشرت، فلسفه حج و مسائل مرتبط با پزشكي و بهداشت حج قرار دارند.
ب ـ آموزش زائران:
براي انتقال مفاهيم ضروري حج به زائران عزيز و توجيه آنان از وجود همه وسايل و امكانات تجهيزات مثل ماكت كعبه، امكانات تصويري، نمايشي، حجمي، هنري و كتب و جزوات مصور و نوارهاي كاست و ويدئو وهمچنين از حضور اساتيد و صاحب نظران وافراد باتجربه در زمينه حج كاملاً استفاده مي شود.
در جلسات آموزشي كه توسط مدير كاروان و باحضور فعال عوامل وي طبق ضوابط بعثه مقام معظم رهبري داير مي شود، از تجربيات مدير و اطلاعات سودمند و ارزنده روحانيون محترم كاروان ها و همچنين پزشك كاروان كه توصيه هاي بهداشتي و پزشكي را ارائه مي كند، بخوبي بهره برداري مي گردد. مزيد بر آن توانمنديهاي داخل خود زائران نيز شناسايي و از برترين و مسلط ترين آنان براي كمك به اجراي امر آموزش و سازماندهي حجاج خصوصاً براي افراد كم سواد بهره مند مي شويم كه اين روش باعث پرورش روح جمع گرايي و تقويت احساس مسؤوليت و تحكيم همزيستي شايسته بين همسفران خواهد بود.
در مجموع زائران از ابتدا تا پايان سفر حج تحت آموزش مستمر و مداوم مي باشند. در مدت سفر بر محتواي جلسات مذكور، مطالب فوق برنامه نظير ختم قرآن، جلسات دعا و زيارت، حضور در بعثه مكه و مدينه و استفاده از برنامه هاي تبليغي و فرهنگي ـ آموزشي نيز افزوده مي شود.
سرفصل آموزشهاي جلسات ايران شامل موارد متعددي است از قبيل: احكام دين، مناسك حج، فلسفه حج، اخلاق سفر، آداب معاشرت، مقررات عربستان، تاريخ اسلام، آثار اسلامي عربستان.
گفتني است خود روحانيون بزرگوار نيز كه مسؤول آموزشهاي ديني هستند، در حال فراگيري آموزش مستمر كوتاه مدت وميان مدت و بازآموزي توسط معاونت آموزش وتحقيقات بعثه مقام معظم رهبري هستندكه در قالب سمينارها و جلسات هماهنگ و سراسري و جزوات و كتب مخصوص حاوي پرسش و پاسخ مي باشد وهمچنين جزوات مدون ويژه اي به عنوان طرح درس جهت ارائه در جلسات مختلف بر ايشان تأمين شده است. فيلم ويدئويي براي حجاج جهت استفاده در منازل تهيه شده و همچنين فيلم آموزش كوتاه در هواپيما به نمايش درمي آيد. بروشور شناخت اماكن متبركه نيز تهيه ودر دسترس قرار دارد. مجموعاً در حال حاضر ۳۰۰عنوان كتاب و جزوه حج منتشر شده و دهها عنوان فيلم و كاست توسط بعثه براي حجاج تدارك گرديده است.
چندسالي است كه بعضي استانها هم ابتكارات جالبي براي آموزش حجاج به كار بسته اند و از قضا نوعي رقابت مبارك و مثبت بين استانها بر سر اين موضوع پديد آمده است. زائران اعزامي در آستانه ي سفر از نزديك شاهد برگزاري نمادين اعمال حج هستند كه با نصب ماكتهاي مناسب ا زكعبه و مسعي و ساير قسمتهاي مسجدالحرام به صورت كامل يك دوره اعمال حج بطور زنده به نمايش درمي آيد. در اين آموزش كاربردي، حتي موانع و مشكلات احتمالي در طول اعمال حرم نيز به نوعي زيبا وجذاب و مفيد ارائه مي گردد. به علاوه انتشار فصلنامه ميقات حج به زبان عربي و فارسي و ساير نشريات بعثه و انتشار روزانه نشريه زائر در طول موسم حج بسيار كارساز و مفيد و مورد استقبال مردم است.
علاوه بر آموزشهاي فوق، صدا و سيماي جمهورري اسلامي ايران در موسم عمليات حج و قبل از شروع آن، فعاليت مناسبي را ارائه مي دهد كه خوشبختانه در سال جاري بر وسعت اين كار افزوده و كيفيت آن نيز قوت گرفته است. درهمين جا بايداز نقش مطبوعات بخصوص روزنامه وزين ايران كه در زمينه چاپ متون توجيهي در امور اجرايي حج ضمن فهم عميق ضرورت كار، با اين سازمان همكاري مؤثري نشان داده، جداً تقدير گردد.
قابل ذكر است كه نتايج اين دوره هاي آموزشي وجديت در برپايي آن، در ارزيابي عملكرد مديران كاروان ها و رتبه بندي مديران و مقايسه سطح و ارزش كار هر يك از آنان، فوق العاده مؤثر است.
ج ـ آموزش كاركنان:
درست است كه مديران و عوامل كاروان ها در واقع به عنوان همكار سازمان محسوب مي شوند. اما براي تفكيك در ارايه مبحث خاص، ناگزير، كاركنان رسمي و حقوق بگير سازمان را از كارگزاران بخش غيردولتي جداگانه بررسي ومطرح مي كنيم.
ارتقاي سطح علمي وتخصصي پرسنل سازمان در مركز و استانها و در نمايندگي عربستان بسيار مورد توجه است. در اين راستا آموزشهاي تخصصي در زمينه امورمالي، رايانه، عربي، مديريت، مالي، امور كنسولي، جغرافياي مكه و غيره نقش ويژه اي دارند. فضا و امكانات و تجهيزات و وسايل كمك آموزشي لازم براي اين امر از طرف سازمان تأمين شده است و معرفي كاركنان به مراكز معتبر علمي وتخصصي نيز در دستور كار سازمان قرار داشته است.
ضمن اينكه آموزش احكام ديني و مناسك حج و تاريخ اسلام براي پرسنل درنظر گرفته شده و به اجرا درمي آيد.
در خاتمه قابل ذكر است كه در زمينه تدوين مطالب آموزشي، از پژوهش هاي انجام شده در بعثه مقام معظم رهبري و سازمان حج و زيارت بهره مند هستيم. در امور اجرايي، هدف از پژوهش عبارت است از همسو نمودن روند اجرايي بر پايه هاي متين علمي وتحقيقاتي و بالاخره اجتناب از روزمرگي و حركتهاي بي برنامه ومنفعلانه. بعضي عناوين پژوهشهاي نظري ميان مدت شامل موضوعات: مسكن، رفاه، پزشكي، تشكيلات، مالي، حمل و نقل، تغذيه، تداركات و... مي باشد. مطالعات مربوط به سيستم حج گزاري ساير كشورهاي اسلامي نيز همواره در رديف پژوهش هاي اين سازمان بوده است.