* باتوجه به بالارفتن آمار زندانيان معسر ـ كسي كه توان مالي ندارد ـ در جامعه آيا امكان تعيين حد و حدود براي ميزان مهريه امكان پذير است يا خير؟ و ديگر اينكه آيا با اتخاذ چنين تصميمي براي مهريه، حقي از حقوق زنان تضييع نخواهد شد؟
داماد جواني كه بخاطر چشم و همچشمي در روز عقد «مهريه طلايي» براي همسرش تعيين كرده بود به دليل عدم توان مالي به حكم دادگاه روانه زندان شد.
گويند چند سالي است كه خانواده دختر زمان تعيين مهر براي فزوني قدر و منزلت فرزندشان، دختر را در يك كفه ترازو قرار مي دهند و در كفه ديگر سكه هاي طلا و… را سرازير مي كنند و تا جايي كه خريدار بپذيرد، اين سكه ريزي ادامه مي يابد تا سرانجام ارزشگذاري دختر بالا آيد و با فلز طلايي همطراز گردد و پيوند مقدس زناشويي تحقق پذيرد.
مردان در رويارويي باا ين عمل يا بايد از ازدواج انصراف دهند يا با قبول كوركورانه، اين مهريه طلايي را بدون در نظر گرفتن عواقب احتمالي بپذيرند.
و حال سؤال اينجاست كه باتوجه به بالارفتن آمار زندانيان معسر ـ كسي كه توان مالي ندارد ـ در جامعه آيا امكان تعيين حد و حدود براي ميزان مهريه امكان پذير است يا خير؟ و ديگر اينكه آيا با اتخاذ چنين تصميمي براي مهريه، حقي از حقوق زنان تضييع نخواهد شد؟
* مهريه چيست؟
اگر قرار باشد بطور مختصر و خلاصه تعريفي از مهريه ارائه دهيم بايد گفت «مهريه»، هديه اي از جانب پروردگار براي زن است كه بر عهده مرد گذاشته شده است. از لحاظ حقوقي «مهر» تعهدي مالي است كه مرد به هنگام عقد ازدواج مسؤوليت پرداخت آن را به زن بر عهده مي گيرد. مهريه اي كه در عقد نكاح معين مي شود، در اصطلاح «مهر المسمي» مي نامند. در صورتي كه در سند ازدواج كلمه «عندالمطالبه» قيد شود، زن مي تواند هر زمان كه بخواهد مهريه خود را از شوهر طلب كند و شوهر مكلف به پرداخت آن است. متأسفانه در ايران مهريه اي كه بايد در اوج شادي و وصل به زن داده شود، تنها در زمان جدايي و به عنوان باج آزادي زنان پرداخت مي شود و يا پشتوانه اقتصادي زن بعد از طلاق محسوب مي شود و اين مغاير با هدف اصلي وجود چنين امري است.
* سابقه پرداخت مهريه
برخلاف تصور عده اي كه پرداخت مهريه را از قوانين دين اسلام مي دانند تعيين و پرداخت مهريه حتي ريشه در ايران باستان دارد. در آن زمان در ضمن خواستگاري و مذاكرات راجع به زناشويي، ميزان مهر را نيز معين مي كردند كه شامل مبلغي پول بود كه به دختر تعلق مي گرفت ولي ظاهراً به غير از مهريه اي كه به دختر تعلق مي گرفت ، شوهر مبلغي به پدر دختر نيز مي پرداخت. ليكن مي توانست اين پول را در بعضي موارد مجدداً مطالبه كند. البته در مورد ميزان و مبلغ مهريه در ايران باستان اطلاع صحيحي در دست نيست ولي مي توان حدس زد كه ميزان آن با ثروت و مقام خانوادگي زن و شوهر بستگي داشته است. به عنوان مثال در نقل «روايات» ميزان مهريه، «دو هزار درهم سيم ويژه و دو دينار زرسرخ سارا نيشابوري» ذكر شده است و از شرحي كه در كتاب آثارالباقيه در مورد روابط زمان عباسيان نگاشته شده، مي توان حدس زد كه در اواخر دولت ساساني و اوايل حكومت اسلامي ميزان مهريه از حد معمول تجاوز نموده بطوري كه احتياج به دستوري راجع به تقليل آن داشته است.
* موضع اسلام در برابر مهريه
به اعتقاد عباس قاضي كارشناس ارشد حقوق جزايي بسياري از سنتها و عرفهاي متداول قبل از اسلام مورد تأييد شرع مقدس اسلام قرار گرفته اند. اين سنتها در دنياي عرب جاهلي مورد قبول بوده و دين اسلام بخاطر وجه منطقي اين سنتها آنها رامورد قبول قرار داده است كه به آنها «احكام امضايي» مي گويند. از جمله اين موضوعات مي توان به مهريه اشاره كرد.
به گفته اين كارشناس، مهريه در عقد و ازدواج موجبات جلب نظر و موافقت روحي طرف مقابل را برآورده مي كند و اگر به صورت دقيق در سوابق تاريخي حقوق اسلامي نظر كنيم مي بينيم كه هيچگاه مهريه به عنوان عوض يا يك وجه مالي در عقد ازدواج مطرح نبوده است. بلكه نظر دين اسلام به عنوان يك دين كامل اين بوده است كه باقراردادن موضوع مهريه در عقد ازدواج رابطه بين زوجين را ابعاد عميقتري ببخشد و هيچگاه ديدگاه اسلام بر اين نبوده است كه موضوع مهريه جنبه مالي عميق براين قرارداد ببخشد. يعني ازدواج را از جنبه عاطفي به بعد مالي سوق دهد.
* ضرورت تعيين مهريه
مهريه نشاندهنده سپردن تعهد از سوي مرد به زن به منظور تأمين زندگي اوست. به غير از موارد فوق مواردي از قانون به مرد اختيارات مطلقي در اموري همچون طلاق، حضانت فرزندان و… را مي دهد. در چنين مواقعي مهريه مانند ساير حقوق مالي زن مي تواند ابزاري در جهت جلوگيري از تضييع حقوق زنان به شمار آيد. به اعتقاد خانم الهه كولايي نماينده مجلس و عضو فراكسيون زنان مجلس باتوجه به سنتهاي حاكم بر جامعه ما واينكه مايملك پايدار و طولاني مدت زندگي معمولاً به مرد تعلق مي گيرد و جهيزيه دختران در طول زمان مستهلك مي گردد به نظر مي رسد براي بسياري از خانواده ها ميزان مهريه به يك نوع ضمانت براي دختران در وقوع هر نوع اتفاق ناگوار تبديل شده است.
* انواع مهريه
مهريه را معمولاً به چهار گروه عمده به شرح ذيل تقسيم مي كنند.
.۱ مهرالسنة: مهري كه در سنت به عنوان مهر تعيين گرديده و معادل ۵۰ دينار و به عبارتي دويست و شصت و دومثقال ونيم پول نقد سكه دار است كه در قانون از آن ذكري به ميان نيامده است.
.۲ مهرالمتعه: هرگاه مرد زني را عقد نمايد و در عقد ذكري از مهريه نشود و مرد قبل از نزديكي تصميم به طلاق زوجه بگيرد زن مستحق مهرالمتعه خواهد بود كه براي تعيين آن حال مرد از حيث غنا و فقر ملاحظه مي شود.
.۳ مهرالمثل: طبق ماده ۱۰۹۱(قانون مدني) مهرالمثل مهري است كه موقعيت زن در آن ملاك است كه شرافت خانوادگي و ساير صفات و وضعيت او را دربرمي گيرد.
.۴ مهرالمسمي: كه رايج ترين انواع مهريه است مهريه اي است كه زوجين با توافق يكديگر مبلغي را درعقد نكاح تعيين مي كنند كه ميزان آن بسته به نظر و اراده طرفين دارد.
* چه چيزي را مي توان مهر قرارداد
سكه، پول نقد، خانه و زمين از رايج ترين چيزهايي است كه مي توان به عنوان مهريه قرار داد. هرچند ماده ۱۰۷۸ قانون مدني تصريح مي كند «هرچيزي را كه ماليت داشته و قابل تملك نيز باشد مي توان مهريه قرارداد» اما به اعتقاد خانم رنجبر معاون مجتمع قضايي خانواده، چيزهايي كه در دسترس نباشد و يا دسترسي به آن مشكل باشد و نشود آن را تسليم كرد از قبيل گل هاي ناياب، هوا و يا… را مي توان به عنوان مهريه قرارداد ولي مثل اين است كه اصلاً مهري تعيين نشده است. با اين حساب بنده نويسنده اين گزارش، شما خواننده عزيز مي مانيم معطل كه به حال عروسي كه مهريه خود را چند كيلوبال مگس قرار داده بود بايد بخنديم يا گريه كنيم!
* ميزان مهريه
ماده ۱۰۷۹ و ۱۰۸۰ قانون مدني تصريح مي كند «مهر بايد بين طرفين تا حدي كه رفع جهالت آنها بشود معلوم باشد و تعيين مقدار مهر منوط به تراضي طرفين است».
بر اين اساس زن نمي تواند، بدون رضايت همسرش يك جانبه مهريه خود را تعيين كند. ميزان مهريه معمولاً باتوجه به ملاكهايي چون شرايط اجتماعي و خانوادگي زن و شرايط اقتصادي مرد تعيين مي شود. براساس يك روايت مشهور پيامبر گرامي است مهريه زنان خود را «۵۰۰درهم» قرار داده بوده است.
آيت الله موسوي بجنوردي در مورد ميزان مهريه چنين اشاره مي كند كه شما مي توانيد مهريه زنان را مقدار زيادي از طلا يا مقدار كمي از آن قرار دهيد و اين به توافق طرفين بستگي دارد اما اين معنا هم بايد محرز باشد كه مرد از لحاظ عقلايي توان پرداخت مهريه اي را كه تعيين مي شود داشته باشد. به عنوان مثال براي مردي كه در زمان ازدواج يك سكه نيز ندارد و شغل او نيز درآمد متوسطي دارد قراردادن ۵۰۰سكه طلا از لحاظ عقلايي و شرعي جايز نيست.
با در نظر گرفتن استدلال يادشده، سؤال پيش مي آيد كه زوج تا چه مقدار مي تواند خود را متعهد نمايد؟ در پاسخ به ا ين سؤال «مدرس» كارشناس حقوق خانواده مي گويد: در مواردي كه زوج داراي توانايي مالي زياد و بالايي باشد تعهد به مهريه هاي هرچند بالا را نيز مي توان پذيرا شد، زيرا طبق قاعده «تسليط» افراد مسلط بر اموال خويش هستند و كسي نمي تواند آنان را از تصرف در اموالشان بازدارد. اما مشكل درجايي رخ مي دهد كه فرد خود را متعهد به پرداخت مبلغي مي نمايد كه در هيچ صورتي توانايي پرداخت آن را نداشته و نخواهد داشت.
* مهريه هاي سنگين
متأسفانه تعيين مهريه هاي سنگين در چند سال اخير رواج زيادي يافته است و اين امر خود از موانع ازدواج و بالارفتن سن ازدواج و يا روانه شدن جوانها به سوي زندان شده است.
شايد برايتان كمي عجيب باشد اما درموردي، مهريه دختر خانمي سه شاخه گل محمدي هريك به وزن سه كيلوگرم از طلاي ۱۸عيار بوده است. ۵۰۰سكه طلا و ۲۵۰ هزار دلار نيز مورد ديگري از مهريه هاي سنگين به شمار مي رود. درحال حاضر بعضي از خانواده ها نيز مهر دختر خود را مقدار زيادي سكه به عدد سال تولد يا سال ازدواج تعيين مي كنند. در مقابل اين افراد هستند كساني كه مهريه خود را تنها ۱۴ سكه طلا به ميمنت نام مبارك ۱۴معصوم قرار مي دهند.
* چرا مهريه سنگين
در ريشه يابي تعيين مهريه هاي سنگين بايد به دو عامل سنت هاي غلط اجتماعي و ناآگاهي از قانون اشاره كرد.
معمولاً در اجتماع ما متداول گرديده است كه براي جلوگيري از كسر شأن و بالابردن منزلت زوجه و خانواده اش مهريه هاي سنگين را وسيله اي مي دانند براي اين هدف؛ غافل از اينكه خوشبختي و آسودگي زوجه و بطور كلي سعادت زندگي زناشويي را در جاي ديگري بايد جست وجو كرد.
به اعتقاد خانم الهه كولايي نماينده مجلس علت افزايش مهريه در شرايط كنوني با توجه به تجارب سالهاي گذشته بويژه ازدواجهاي سالهاي اول انقلاب، به گونه اي بيان كننده نوعي بي اعتمادي در ميان خانواده ها نسبت به وضعيت آينده دختران خود در روابط زناشويي است. اين نماينده مجلس در توضيح مطلب خود مي گويد: در سالهاي اوليه انقلاب بسياري از ازدواجها با چشم پوشي از هرگونه مسائل مادي و تنها با اتكا به مسائل ارزشي شكل گرفت كه متأسفانه با تجارب ناموفقي در برخي موارد همراه شد. كه اين امر باعث شده است خانواده ها براي جلوگيري از چنين تجارب تلخي به افزايش نرخ مهريه روي بياورند. با اين وجود خانم كولايي تصريح مي كند: به نظر من آنچه بيش از هر چيز بر افزايش مهريه ها اثر مي گذارد حس بي اعتمادي نسبت به آينده زندگي مشتركي است كه شكل مي گيرد.
بدون ترديد در اين زمينه فقدان حمايتهاي قانوني مناسب از زن در هنگام جدايي يا از دست دادن همسر نقش تعيين كننده اي را در افزايش مهريه ها ايفا مي كند.
آيت الله موسوي بجنوردي نيز در اين باره معتقد است: «امروز در نظر گرفتن مهريه هاي سنگين جزيي از فرهنگ ما شده است و زماني كه امري در جامعه سنت شد نمي توان يك شبه اين سنت را تغيير داد. وظيفه رسانه هاي گروهي است كه با طرح درست اين مسائل و آگاه كردن خانواده ها وسيله اي در جهت زدودن اين نوع غبارها از چهره فرهنگ باشند.»ش
* تعيين مكانيزم حقوقي براي تعيين مهريه
باتوجه به رواج تعيين مهريه هاي سنگين در جامعه و عواقب ناخوشايند آن، اين سؤال پيش مي آيد كه آيا با تعيين مكانيزم قانوني و حقوقي مي توان سقف حداقل و حداكثري را براي تعيين مهريه در نظر گرفت؟ خانم الهه كولايي در پاسخ به اين سؤال مي گويد: از آنجا كه ميزان مهريه كاملاً به توافق زن ومرد مربوط مي شود لذا هرگونه محدود كردن آن، غيرممكن به نظر مي رسد. با اين وجود خانم كولايي تأكيد مي كند از آنجا كه هرگونه اصلاح در قانون مدني ما بويژه مسائل مربوط به ازدواج در چارچوب نگرشهاي مبتني بر شرع جهت داده مي شود. لذا هرگونه تغيير در اين زمينه مستلزم حمايت مؤثر فقها و مراجع است.
و اگر نمايندگان مجلس نيز بخواهند به اين كار دست بزنند مي بايست با جلب نظر و حمايت مراكز شرعي و حوزوي باشد.
در كنار اين ديدگاه خانم زهرا اثني عشر مدرس حوزه و دانشگاه تأكيد مي كند از لحاظ شرعي قراردادن حد ومرز براي تعيين مهريه امكانپذير نيست. وي علت اين امر را تضييع حقوق بانوان مي داند و معتقد است اگر مردي ثروت زيادي را داشته باشد و مهريه زنش را مبلغ كمي قرار دهد، در حق آن زن ظلم شده است. در مقابل اين ديدگاه آيت الله موسوي بجنوردي معتقد است: «از لحاظ شرعي نمي توانيم مهريه را محدود كنيم، حكومت اسلامي مي تواند تحت عنوان برقراري نظم و حفظ ثبات جامعه و تلقي ازدواج به عنوان امر ضروري و توجه به مهريه و شرايط جنبي آن به عنوان يكي از مشكلات و باتوجه به صلاحيت خود تحديد مهريه كند. به اين صورت كه از يك طرف دفاتر ازدواج از ثبت مهريه هاي بيشتر از مقدار معين خودداري كنند و از طرف ديگر از نظر قانون هر ازدواجي كه صورت گيرد بايد در دفاتر ازدواج ثبت شود اگر اين دو را كنار هم بگذاريم حصر پيدا مي شود و به عبارت ديگر در عين حال كه مهريه زياد را هم غيرشرعي قلمداد نكرده ايم اما حكومت باتوجه به صلاحيتش مقرراتي را قرار مي دهد. پس ما با قانوني كه هيچ شائبه خلاف شرعي در آن نيست كاري مي كنيم كه خود به خود ميزان مهريه ها پايين مي آيد و به تبع آن ازدواج ها فراوان مي شود. آيت الله بجنوردي در پاسخ به اين سؤال كه آيا قراردادن حد ومرز باعث تضييع حقوق زناني كه شوهرانشان ثروت زيادي دارند نمي شود مي گويد. البته مرداني كه ثروت زيادي دارند مي توانند از آن ثروت به همسرانشان ببخشد و اين حتماً نبايد در قالب مهر آورده شود.
* مهريه سنگين، آسيب اجتماعي
دكتر معتمدي آسيب شناس اجتماعي، مهريه هاي سنگين را يك آسيب اجتماعي مي داند.
وي مي گويد: مهريه كه زماني براي تثبيت وضعيت خانواده قرار داده مي شد، درحال حاضر به صورت مخاطره آميزترين عامل تزلزل در نهاد خانواده درآمده است.
معتمدي به آمار بالاي جواناني كه به دليل عدم توان مالي قادر به پرداخت مهريه همسرانشان نبوده و روانه زندان شده اند اشاره مي كند و مي گويد: رقم هاي بالا و به روز كردن برخي مهريه ها بعضي از زنان، را تحريك مي كند كه با كوچكترين تنش به جاي پيدا كردن راه حل منطقي ومشاوره، مهريه را به عنوان عامل فشار قرار دهند. كه بدين ترتيب براي چنين خانواده هايي دو راه حل باقي مي ماند. يا اينكه بعد از به اجرا گذاشتن مهريه، با پادرمياني خانواده ها و راهنمايي قضات دادگاه مسأله برطرف مي شود كه اين خانواده بعد از آن ديگر قابل قبول نخواهد بود و مطمئناً رابطه عاطفي خوبي بين آنها برقرار نخواهد بود؛ يا اينكه اين ازدواج منجر به طلاق شود ومرد به دليل عدم توان مالي روانه زندان خواهد شد.
اين آسيب شناس اجتماعي پيشنهاد مي كند كه نماينده هاي مجلس قانوني را وضع كنند تا سقفي براي مهريه هاي جديد و قديمي قرار داده شود تا مرد مهريه را حق زن بداند و آن را پرداخت نمايد.
* زنداني كردن مردان در صورت عدم پرداخت مهريه
شوهراني كه براساس اجراييه دادگاه محكوم به پرداخت مهريه «به نرخ روز» مي شوند، در صورت عدم پرداخت، ممنوع الخروج و روانه زندان خواهند شد. حسن حميديان رئيس مجتمع قضايي چندي پيش با اعلام اين خبر گفت: براساس ماده ۲ قانون نحوه اجراي محكوميت هاي مالي، در صورتي كه مرد محكوم به پرداخت مهريه «به نرخ روز» شده باشد و آن را پرداخت نكنند، در راستاي اجراي قانون و در صورت درخواست زوجه (زن) قضات دادگاهها مرد را ممنوع الخروج و روانه زندان خواهند كرد. اين مردان تا زماني كه مهريه «به نرخ روز» را پرداخت نكنند، زنداني باقي خواهند ماند. وي درباره شوهراني كه اموالي براي پرداخت مهريه ندارند افزوده بود: شوهران مي توانند در صورت نداشتن اموال از دادگاه درخواست اعسار ـ عدم توان مالي ـ كنند. يعني با دادن لايحه اعسار به دادگاه خانواده معسربودن خود را به قاضي دادگاه به اثبات برسانند و در صورتي كه «اعسار» شوهر در دادگاه اثبات شد، قاضي مهريه «به نرخ روز» زن را براساس ميزان درآمد مرد و يا حقوق ماهانه وي تقسيط مي كند رئيس مجتمع قضايي خانواده درباره حسن اجراي (تقسيط مهريه) توسط مردان گفت: زماني كه دادگاه مهريه «به نرخ روز» را براي مرد تقسيط كرد مرد بايد تا پايان آخرين قسط مهريه، سندي به ميزان مهريه به عنوان تضمين به دادگاه بسپارد.
* قسطي كردن مهريه و از هم پاشيدن زندگي مرد
دكتر معتمدي آسيب شناس اجتماعي با اشاره به قسطي كردن مهريه ها معتقد كرد در بسياري از مواردي كه ازدواجي منجر به طلاق مي شود مردان جوان به دليل پرداخت مهريه زنان قادر به تشكيل مجدد زندگي نمي شوند. اين در صورتي است كه بسياري از زنان بعد از طلاق با ازدواج مجدد هم از نفقه همسر دوم بهره مند مي شوند و هم مبلغ قابل توجهي را بابت مهر از همسر اول خود مي گيرند. كه اين مشكلات بسياري را در جامعه به وجود مي آورد.
* چند توصيه
سيده زهرا اثني عشر مجتهده و مدرس حوزه و دانشگاه به زنان توصيه مي كند كه اولاً در صداق و مهر منصف باشند، ثانياً در صورت تمايل مهر خود را در طول زندگي بگيرند و ثالثاً در تعيين مهر به عدد توجه كنند و عددهاي مبارك را تعيين كنند.