|
محمدجواد صاحبي
دبير شوراي برنامه ريزي دين پژوهان كشور:
مانع بزرگ دين پژوهي فقدان سعه صدر مديران ديني است
|
|
|
** كميت و كيفيت پژوهش هاي ديني در سالهاي اخير را چگونه ارزيابي مي كنيد؟
* ترديدي نيست كه پژوهش هاي ديني از نظر كمي و كيفي، پس از انقلاب اسلامي رشد قابل ملاحظه اي داشته است، زيرا نيازها و ضرورت هاي نظام اسلامي، تكثير موضوعات تحقيق را ايجاب مي كرده است. موضوعاتي چون: جمهوريت، آراي عمومي، شورا، آزادي هاي سياسي و اجتماعي، حقوق اساسي، پديده هاي نوين اقتصادي، مباحث مربوط به علم پزشكي و تنظيم خانواده، مسائل بين المللي، موضوعات هنري چونان موسيقي و مجسمه سازي و هنرهاي نمايشي و صدها مسأله و موضوع ديگر، عرصه گسترده اي را در برابر محققان علوم ديني گشوده است.
همچنين مباحث جديد كلامي و پرسش ها و چالش هايي كه نسبت به جوهره دين، منشأ دين، قلمرو دين و ز بان دين پديد آمده، مسائلي است كه به اين وسعت در گذشته مطرح نبوده است.
اين پرسش ها و چالش ها برخي از بيرون به درون جامعه سرازير مي شود و برخي زاييده كنجكاوي و ذهن هاي فعال و پرسشگر و يا بازتاب ناكارآمدي متوليان امور در عرصه عمل و يا عكس العمل نابهنجاري هاي موجود در جامعه است. از اينها كه بگذريم، نظام اسلامي بستر مناسبي را براي تحقيق معارف و تاريخ و آموزه هاي اسلامي گشوده است، مؤسسات دولتي و يا غيردولتي اي كه از بودجه هاي عمومي استفاده مي كنند بطور فزاينده درحال شكل گيري بوده اند. خوب كارهاي بسيار وگسترده و ژرفي در اين زمينه ها صورت گرفته است، يك دليل آن آمار و ارقام ثبت شده در حوزه نشر پژوهش هاي ديني است كه قابل مقايسه با قبل از انقلاب نيست. دليل ديگر همين مراسم تجليل از پژوهشگران حوزه دين است كه با استقبال كم نظيري امسال مواجه بوده است، به گونه اي كه از انبوه پژوهش هايي كه به دبيرخانه ارسال شد، صدوپنجاه اثر به مرحله داوري رسيد. اگرچه ما باتوجه به معيارها و ضوابطي كه در آيين نامه بود تنها توانستيم بيست و يك اثر برگزيده و پنج اثر تشويقي را به عنوان برترين ها اعلام كنيم، ولي بي ترديد بيش از نيمي از آثار ارسالي مفيد و قابل نشر بود.
حدود پانصد مؤسسه پژوهشي ديني در كشور درحال فعاليت است كه نزديك به نيمي از آنها در حوزه علميه قم فعال هستند، انصافاً برخي از آنها طرحهاي گسترده اي هم به سامان رسانده اند، اين دائرة المعارفهاي بزرگ و كوچك، دانشنامه ها، موسوعه ها و صدها پژوهش بنيادي وكاربردي آيا با گذشته اصلاً قابل مقايسه هست؟
** شما حال را با گذشته مقايسه مي كنيد كه اين يك مقياس مع الفارق است. طبيعي است كه شرايط امروز با گذشته تفاوت مي كند، اما آنچه مورد پرسش و انتقاد مي باشد اين است كه آيا كارهايي كه انجام يافته متناسب با امكانات، نيازها و انتظارات امروز هست يا نه؟
* خوب اين سؤال ديگري است، ما اگرچه پيشرفت معتنابهي را در عرصه پژوهش هاي ديني مشاهده مي كنيم، ولي توليد و رشد و توسعه متناسب با تقاضا و نياز را نداشته ايم. خوب اين تعداد مؤسسه دين پژوهي با پژوهشگران پرشماري كه هريك جذب كرده اند، باتوجه به نيرو و امكاناتي كه در اختيار دارند، روي هم رفته كارنامه درخشاني را ارايه نكرده اند. اين را هم بيفزاييم كه امكانات و توانايي هاي موجود، منحصر به اين مؤسسات نمي شود حوزه هاي علميه سراسر كشور، دانشكده ها وگروه هاي علوم انساني ومعارف اسلامي مي توانستند كارهاي گسترده تر، روزآمدتر و ژرف تري را به سامان برسانند. ما در اين زمينه، نه تنها نيازها و انتظارات جامعه اسلامي و ايراني را برآورده نكرديم، بلكه حتي به اندازه دنياي غرب و عرب هم پيشرفت نداشته ايم، كافي است كه يك نظر داشته باشيم به آنچه كه در بيرون از ايران در اين عرصه انجام و انتشار يافته است، خواهيم ديد كه ما در جايگاه چندان رفيعي قرار نداريم.
** به نظر شما چه موانع ومشكلاتي تاكنون بر سر راه رشد و توسعه پژوهش ديني بوده است؟
* عدم آگاهي از متدهاي نوين تحقيق، ناآشنايي با ابزار جديد پژوهش، كم اطلاعي از پرسش ها، چالش ها و پژوهش هاي تازه، از يكسو، و وجود آداب و عادات كهنه، عوام زدگي و عوام گرايي از سوي ديگر، به عنوان مهمترين عوامل ركود و بازدارندگي در اين زمينه است. مشكل بزرگتر، نبودن سعه صدر لازم از جانب برخي ازمتوليان و مديران امور ديني و سياسي جامعه است كه نظرهاي مخالف خود را برنمي تابند و در برابر آنها با عصبانيت و بي حوصلگي و خشونت به موضع گيري مي پردازند. درحالي كه اين شيوه هرگز با آموزه هاي ديني ما و سيره سلف صالح سازگار نيست و نصوص قرآني و روايي و تاريخي موجود حكايت از سماجت و وسعت نظر پيشوايان و بزرگان درمقابل مخالفان را دارد، تازه مخالف معنايي جز صاحبان برداشتهاي متفاوت را داشته است. شما بنگريد به پرسش ها و گفتمان هاي ابن ابي العوجا، ابن مقفع، ابوشاكر ديصاني و نمايندگان نحله ها و اديان و مذاهب غيراسلامي باا مامان و صحابه آنان، تا تصديق بفرماييد كه اين ادعايي واهي نيست.
علما و انديشمنداني چون علامه طباطبايي و شهيد مطهري به جهت پيروي از همين سيرت و روش، بسيار تأثيرگذار بوده اند، شما ببينيد در درس علامه طباطبايي چه كساني زانو مي زده اند، «مسيو كربن، سيدحسن نصر، داريوش شايگان و…» و در مكتب شهيد مطهري چه كساني تربيت يافته اند؟ مطهري بر كساني چون حميد عنايت تأثيرگذار شد و او را از ترجمه آثار هگل به سوي تبيين انديشه سياسي اسلامي سوق داد چنانكه عنايت خود در مدخل آخرين كتابش بدان اعتراف كرده است.
مطهري بخشي از كتاب حكمت اديان را به سفارش مترجم و نويسنده منتقد و غيرمعتقد آن نگاشت، و از اين راه بر او و بر خوانندگان او تأثيرگذار شد. اين سماجت و سعه صدر را امروز دركداميك از بزرگان سراغ داريد؟ عدول از اين روشها و منش ها، سبب شده است كه نفوذ علما و متوليان ديني در ميان طبقه تحصيلكرده و روشنفكر و پژوهشگر كاهش يابد.
مشكل بزرگ جامعه علمي و ديني ما نقدگريزي است. برخي از مدعيان دين مداري از پرسش، چالش و نقد مي ترسند. متأسفانه اين عادت ووضعيت روحي و رواني، مختص به ايران تنها نيست. برخي از دانشوران مسلمان در ساير سرزمين ها گرفتار آميزه اي از ترس و تعصب هستند. چنانكه عبدالرحمن بدوي دانشمند معروف و مهاجر مصري، يكي از دلايل نگارش كتاب هايش به زبان فرانسوي را رواج نقادي در اروپا و عدم توجه فرهيختگان كشورهاي عربي و اسلامي بدان مي داند.
** چرا پژوهش هاي ديني كاربردي در حوزه دين، علي رغم نياز مورد توجه محققان نبوده است؟
* البته نبايد گفت كه پژوهش هاي ديني كاربردي مورد توجه نبوده است بلكه بايد گفت كمتر مورد توجه بوده است. زيرا ما پس از انقلاب پژوهش هاي بسيار مفيد و ژرفي را در مجلات ديني، رساله هاي حوزوي و دانشگاهي و تحقيقات فردي و جمعي شاهد بوده ايم، ولي به نظر مي رسد كه علاوه برمشكلاتي كه ياد شد فقدان سيستم اطلاع رساني نيرومند براي انعكاس پرسش ها و چالش ها و نيازها، يكي از كاستي هاي مهم دراين زمينه است. البته كم توفيقي در بهره گيري از پژوهش هاي ميداني نيز در اين جهت مؤثر بوده است، با اين همه ما شاهد يك رشد نسبي در اين زمينه هستيم، برگزيده شدن هفت پژوهش ديني ـ كاربردي، درمراسم «تجليل از پژوهشگران برتر حوزه دين» و اعطاي لوح تقدير از جانب رياست محترم جمهوري نشان از بذل توجه متصديان امر به اين جنبه و موفقيت جامعه علمي و ديني ما در اين باره دارد.
** شما به عنوان يك نهاد مسؤول در عرصه پژوهش هاي ديني چه اقداماتي در اين زمينه ها انجام داده ايد؟
* ما يك نهاد برنامه ريز، آن هم در حد امكانات و اختيارات محدود هستيم، بنابر اين در توليد پژوهش هاي علمي و ديني مسؤوليتي نداريم، كار ما اطلاع رساني به محققان از طريق امكانات موجود است. ما از راه هايي چون خبرنامه دين پژوهان، نشست هاي علمي و كنگره هاي سراسري، در ايجاد همگرايي ميان پژوهشگران ديني و انتقال پرسش ها، چالش ها و نيازهاي جامعه انساني و اسلامي، مي كوشيم تا در راه تعميق و گسترش و هدف مند شدن تحقيقات ديني گام برداريم.
تجليل و تشويق پژوهشگران برگزيده و فعال حوزه دين و حمايت از پژوهش هاي آنان نيز در اين جهت توسط صاحبنظران مثبت ارزيابي شده است.
** كميت و كيفيت پژوهش هاي ديني در سالهاي اخير را چگونه ارزيابي مي كنيد؟
* ترديدي نيست كه پژوهش هاي ديني از نظر كمي و كيفي، پس از انقلاب اسلامي رشد قابل ملاحظه اي داشته است، زيرا نيازها و ضرورت هاي نظام اسلامي، تكثير موضوعات تحقيق را ايجاب مي كرده است. موضوعاتي چون: جمهوريت، آراي عمومي، شورا، آزادي هاي سياسي و اجتماعي، حقوق اساسي، پديده هاي نوين اقتصادي، مباحث مربوط به علم پزشكي و تنظيم خانواده، مسائل بين المللي، موضوعات هنري چونان موسيقي و مجسمه سازي و هنرهاي نمايشي و صدها مسأله و موضوع ديگر، عرصه گسترده اي را در برابر محققان علوم ديني گشوده است.
همچنين مباحث جديد كلامي و پرسش ها و چالش هايي كه نسبت به جوهره دين، منشأ دين، قلمرو دين و ز بان دين پديد آمده، مسائلي است كه به اين وسعت در گذشته مطرح نبوده است.
اين پرسش ها و چالش ها برخي از بيرون به درون جامعه سرازير مي شود و برخي زاييده كنجكاوي و ذهن هاي فعال و پرسشگر و يا بازتاب ناكارآمدي متوليان امور در عرصه عمل و يا عكس العمل نابهنجاري هاي موجود در جامعه است. از اينها كه بگذريم، نظام اسلامي بستر مناسبي را براي تحقيق معارف و تاريخ و آموزه هاي اسلامي گشوده است، مؤسسات دولتي و يا غيردولتي اي كه از بودجه هاي عمومي استفاده مي كنند بطور فزاينده درحال شكل گيري بوده اند. خوب كارهاي بسيار وگسترده و ژرفي در اين زمينه ها صورت گرفته است، يك دليل آن آمار و ارقام ثبت شده در حوزه نشر پژوهش هاي ديني است كه قابل مقايسه با قبل از انقلاب نيست. دليل ديگر همين مراسم تجليل از پژوهشگران حوزه دين است كه با استقبال كم نظيري امسال مواجه بوده است، به گونه اي كه از انبوه پژوهش هايي كه به دبيرخانه ارسال شد، صدوپنجاه اثر به مرحله داوري رسيد. اگرچه ما باتوجه به معيارها و ضوابطي كه در آيين نامه بود تنها توانستيم بيست و يك اثر برگزيده و پنج اثر تشويقي را به عنوان برترين ها اعلام كنيم، ولي بي ترديد بيش از نيمي از آثار ارسالي مفيد و قابل نشر بود.
حدود پانصد مؤسسه پژوهشي ديني در كشور درحال فعاليت است كه نزديك به نيمي از آنها در حوزه علميه قم فعال هستند، انصافاً برخي از آنها طرحهاي گسترده اي هم به سامان رسانده اند، اين دائرة المعارفهاي بزرگ و كوچك، دانشنامه ها، موسوعه ها و صدها پژوهش بنيادي وكاربردي آيا با گذشته اصلاً قابل مقايسه هست؟
** شما حال را با گذشته مقايسه مي كنيد كه اين يك مقياس مع الفارق است. طبيعي است كه شرايط امروز با گذشته تفاوت مي كند، اما آنچه مورد پرسش و انتقاد مي باشد اين است كه آيا كارهايي كه انجام يافته متناسب با امكانات، نيازها و انتظارات امروز هست يا نه؟
* خوب اين سؤال ديگري است، ما اگرچه پيشرفت معتنابهي را در عرصه پژوهش هاي ديني مشاهده مي كنيم، ولي توليد و رشد و توسعه متناسب با تقاضا و نياز را نداشته ايم. خوب اين تعداد مؤسسه دين پژوهي با پژوهشگران پرشماري كه هريك جذب كرده اند، باتوجه به نيرو و امكاناتي كه در اختيار دارند، روي هم رفته كارنامه درخشاني را ارايه نكرده اند. اين را هم بيفزاييم كه امكانات و توانايي هاي موجود، منحصر به اين مؤسسات نمي شود حوزه هاي علميه سراسر كشور، دانشكده ها وگروه هاي علوم انساني ومعارف اسلامي مي توانستند كارهاي گسترده تر، روزآمدتر و ژرف تري را به سامان برسانند. ما در اين زمينه، نه تنها نيازها و انتظارات جامعه اسلامي و ايراني را برآورده نكرديم، بلكه حتي به اندازه دنياي غرب و عرب هم پيشرفت نداشته ايم، كافي است كه يك نظر داشته باشيم به آنچه كه در بيرون از ايران در اين عرصه انجام و انتشار يافته است، خواهيم ديد كه ما در جايگاه چندان رفيعي قرار نداريم.
** به نظر شما چه موانع ومشكلاتي تاكنون بر سر راه رشد و توسعه پژوهش ديني بوده است؟
* عدم آگاهي از متدهاي نوين تحقيق، ناآشنايي با ابزار جديد پژوهش، كم اطلاعي از پرسش ها، چالش ها و پژوهش هاي تازه، از يكسو، و وجود آداب و عادات كهنه، عوام زدگي و عوام گرايي از سوي ديگر، به عنوان مهمترين عوامل ركود و بازدارندگي در اين زمينه است. مشكل بزرگتر، نبودن سعه صدر لازم از جانب برخي ازمتوليان و مديران امور ديني و سياسي جامعه است كه نظرهاي مخالف خود را برنمي تابند و در برابر آنها با عصبانيت و بي حوصلگي و خشونت به موضع گيري مي پردازند. درحالي كه اين شيوه هرگز با آموزه هاي ديني ما و سيره سلف صالح سازگار نيست و نصوص قرآني و روايي و تاريخي موجود حكايت از سماجت و وسعت نظر پيشوايان و بزرگان درمقابل مخالفان را دارد، تازه مخالف معنايي جز صاحبان برداشتهاي متفاوت را داشته است. شما بنگريد به پرسش ها و گفتمان هاي ابن ابي العوجا، ابن مقفع، ابوشاكر ديصاني و نمايندگان نحله ها و اديان و مذاهب غيراسلامي باا مامان و صحابه آنان، تا تصديق بفرماييد كه اين ادعايي واهي نيست.
علما و انديشمنداني چون علامه طباطبايي و شهيد مطهري به جهت پيروي از همين سيرت و روش، بسيار تأثيرگذار بوده اند، شما ببينيد در درس علامه طباطبايي چه كساني زانو مي زده اند، «مسيو كربن، سيدحسن نصر، داريوش شايگان و…» و در مكتب شهيد مطهري چه كساني تربيت يافته اند؟ مطهري بر كساني چون حميد عنايت تأثيرگذار شد و او را از ترجمه آثار هگل به سوي تبيين انديشه سياسي اسلامي سوق داد چنانكه عنايت خود در مدخل آخرين كتابش بدان اعتراف كرده است.
مطهري بخشي از كتاب حكمت اديان را به سفارش مترجم و نويسنده منتقد و غيرمعتقد آن نگاشت، و از اين راه بر او و بر خوانندگان او تأثيرگذار شد. اين سماجت و سعه صدر را امروز دركداميك از بزرگان سراغ داريد؟ عدول از اين روشها و منش ها، سبب شده است كه نفوذ علما و متوليان ديني در ميان طبقه تحصيلكرده و روشنفكر و پژوهشگر كاهش يابد.
مشكل بزرگ جامعه علمي و ديني ما نقدگريزي است. برخي از مدعيان دين مداري از پرسش، چالش و نقد مي ترسند. متأسفانه اين عادت ووضعيت روحي و رواني، مختص به ايران تنها نيست. برخي از دانشوران مسلمان در ساير سرزمين ها گرفتار آميزه اي از ترس و تعصب هستند. چنانكه عبدالرحمن بدوي دانشمند معروف و مهاجر مصري، يكي از دلايل نگارش كتاب هايش به زبان فرانسوي را رواج نقادي در اروپا و عدم توجه فرهيختگان كشورهاي عربي و اسلامي بدان مي داند.
** چرا پژوهش هاي ديني كاربردي در حوزه دين، علي رغم نياز مورد توجه محققان نبوده است؟
* البته نبايد گفت كه پژوهش هاي ديني كاربردي مورد توجه نبوده است بلكه بايد گفت كمتر مورد توجه بوده است. زيرا ما پس از انقلاب پژوهش هاي بسيار مفيد و ژرفي را در مجلات ديني، رساله هاي حوزوي و دانشگاهي و تحقيقات فردي و جمعي شاهد بوده ايم، ولي به نظر مي رسد كه علاوه برمشكلاتي كه ياد شد فقدان سيستم اطلاع رساني نيرومند براي انعكاس پرسش ها و چالش ها و نيازها، يكي از كاستي هاي مهم دراين زمينه است. البته كم توفيقي در بهره گيري از پژوهش هاي ميداني نيز در اين جهت مؤثر بوده است، با اين همه ما شاهد يك رشد نسبي در اين زمينه هستيم، برگزيده شدن هفت پژوهش ديني ـ كاربردي، درمراسم «تجليل از پژوهشگران برتر حوزه دين» و اعطاي لوح تقدير از جانب رياست محترم جمهوري نشان از بذل توجه متصديان امر به اين جنبه و موفقيت جامعه علمي و ديني ما در اين باره دارد.
** شما به عنوان يك نهاد مسؤول در عرصه پژوهش هاي ديني چه اقداماتي در اين زمينه ها انجام داده ايد؟
* ما يك نهاد برنامه ريز، آن هم در حد امكانات و اختيارات محدود هستيم، بنابر اين در توليد پژوهش هاي علمي و ديني مسؤوليتي نداريم، كار ما اطلاع رساني به محققان از طريق امكانات موجود است. ما از راه هايي چون خبرنامه دين پژوهان، نشست هاي علمي و كنگره هاي سراسري، در ايجاد همگرايي ميان پژوهشگران ديني و انتقال پرسش ها، چالش ها و نيازهاي جامعه انساني و اسلامي، مي كوشيم تا در راه تعميق و گسترش و هدف مند شدن تحقيقات ديني گام برداريم.
تجليل و تشويق پژوهشگران برگزيده و فعال حوزه دين و حمايت از پژوهش هاي آنان نيز در اين جهت توسط صاحبنظران مثبت ارزيابي شده است.
|
