در يك انبار تبديل شده به سالن در پس كرانه صنعتي رو به زوال شمال مركز پاريس فقط جاي ايستادن هست. اواسط اكتبر است، درست چند روز بعد از فرود نخستين بمبهاي آمريكا بر سر افغانستان و گردانندگان مجله فرانسوي زبان «مدينه» كه ارگان مسلمانان فرانسه است، نشستي عمومي درباره اهميت حملات ۱۱سپتامبر و عواقبش براي اسلام سازماندهي كرده اند.
جو جلسه هيجانزده است. مردان شلوار جين و لباسهاي اسپرت پوشيده اند و حال آنكه اكثر زنان روسري بر سر دارند. به جز چند مورد استثنا، اين جمعيت را جوانان بيش از بيست ساله شمال آفريقا تشكيل مي دهند. طارق رمضان استاد ۳۹ساله دانشگاههاي سوئيس كه جدش جنبش احياگر اسلامي «اخوان المسلمين» مصر رادر سال۱۹۲۸ بنيان نهاد، پشت تريبون شروع به سخنراني مي كند. او به سالن آكنده از جمعيت مي گويد: اكنون بيش از پيش، لازم است كه از برخي برادرانمان انتقاد كنيم. شرفم بستگي به بيان اين جمله دارد كه توسل آنها به قرآن براي آدمكشي توجيه ناپذير است.
حكومت فرانسه بخاطر بي اعتمادي سنتي اش به دين با شك به طارق رمضان نگاه مي كند، ولي امشب نداي وي معقول است. سپس زن جواني به سوي ميكروفون گام برمي دارد. از روي چادر سياهش مي توانيد حدس بزنيد كه اهل هر نقطه جهان اسلام مي تواند باشد، ولي درمورد لهجه اش نمي توانيد ترديد كنيد زيرا لهجه خالص شمال پاريس است: «امروز بر مسلمانان فريضه است كه تمام تلاش خويش را به كار گيرند تا ديگران حقيقت دين مان را درك كنند.» مخاطبان با صداي بلند برايش كف مي زنند.
تكوين اسلام اروپايي
اگرچه اكثر رسانه ها دوربين هايشان را به افراطيون خواهان مبارزه مسلحانه با آمريكا متمركز كرده اند، اكثريت قاطع مسلمانان اروپا دين خويش را ميانه رو مي پندارند. نظرسنجي كه سازمان پژوهش «موري » براي «استرن آي » (Eastern Eye) پرفروش ترين روزنامه آسيايي انگليس انجام داده، نشان مي دهد ۸۷درصد مسلمانان پرسش شونده به انگليس وفادارند، هرچند كه ۶۴درصدشان با حملات ائتلاف ضدتروريسم به رهبري آمريكا عليه افغانستان مخالفند.
اكنون براي بسياري از ۱۲‎/۵ ميليون مسلمان اروپايي وقت آن فرارسيده كه اسلام را در چارچوب هويت شان به عنوان ايمان آورندگاني كه در اروپا متولد و بزرگ شده اند، از نو تعريف كنند. ثمره آن نوعي «اسلام اروپايي » است، ديني مبتني بر تعاليم قرآني، ممنوعيت شرابخواري و رباخواري كه اكنون تأثيري محوناپذير از ارزشهاي «غربي » تسامح، مردم سالاري و آزاديهاي مدني بر خود گرفته است. اين بينش جديد مي تواند بر جهاني كه نياكان اين اروپاييان جوان بر جاي گذاشته اند، تأثير گذارد.
براي اين نسل نو، اسلام اروپايي ناممكن نيست چرا كه مي توان همزمان مسلمان و اروپايي ماند. در حقيقت برخلاف همسايگان مسيحي شان، ايمان مسلمانان اروپا مرتباً راسخ تر مي شود. نظرسنجي روزنامه فرانسوي «لوموند » در ماه اكتبر نشان مي دهد مسلمانان نسبت به سال۱۹۹۴ (آخرين بار كه اين نظرخواهي برگزار شد) بيشترنماز مي خوانند، دفعات بيشتري به مسجد مي روند و در ماه مبارك رمضان كوشاتر روزه داري مي كنند. افزايش ايمان مخصوصاً نزد كساني كه به دانشگاه مي روند، نيز بيشترمشاهده مي شود. امروزه در انگليس زنان بيشتري نسبت به ۱۰سال پيش حجاب را رعايت مي كنند.
اسلام اروپايي مانند پلي بين دو فرهنگ به ايمان آورندگان جوان امكان مي دهد حين زندگي در دنياي متفاوت، حرمت ميراث مذهبي شان را پاس دارند. اسلام اروپايي همچنين به آنها براي انجام آزادانه تر مناسك ديني اعتماد به نفس مي بخشد، حال آنكه والدين و اجدادشان كه تصور مي كردند اقامتشان در اروپا موقت خواهد بود، ايمان خويش را پنهاني ابراز مي كردند. اما فرزندانشان اروپا را وطن خويش مي دانند و دليلي نمي بينند پروردگار را علني تر نيايش نكنند.
در خلال ماه مبارك رمضان، احمد روحاني مراكش تبار يك مركز فرهنگي اسلامي در رم، قرآن و نوارهاي كاست خطباي مسلمان را در غرفه اش بيرون مسجد مركز مي فروخت. احمد عقيده دارد كه از زمان ورودش به ايتاليا در ۱۳سال پيش مؤمن تر شده است. وي مي گويد: مهاجران براي قوت قلب بيشتر به دين روي مي آورند. مسلمانان هميشه به همه نقاط جهان مهاجرت كرده و آموخته اند چطور با زندگي جديد وفق يابند و اجازه دهند بقيه مردم زندگي خودشان را بگذرانند.
اسلام در اروپا
همان گونه كه احمد گفت، داستان اسلام در اروپا، داستان مهاجرت است. درخلال بازسازي اين قاره پس از جنگ جهاني دوم، انگليس و فرانسه براي جبران كمبود نيروي انساني به مستعمره هاي سابقشان در جنوب آسيا و شمال آفريقا روي آوردند و آلمان مرزهايش را به روي «كارگران ميهمان » اهل تركيه گشود. بسياري از اين ميهمانان هرگز به وطنشان بازنگشتند و فرزندانشان به عنوان اروپايي به دنيا آمدند و پرورش يافتند. امروزه اجتماع مسلمانان در اين سه كشور از ساير كشورهاي اروپايي بزرگتر است؛ ۵ميليون نفر در فرانسه، ۳‎/۲ ميليون نفر در آلمان و ۲ميليون نفر درانگليس. شمار مسلمانان اروپا با موجهاي اخير مهاجرت به كشورهايي مانند اسپانيا، هلند، ايتاليا، بلژيك و مناطق اسكانديناوي افزايش يافته است.
در سارايوو اذان امامان جماعت از مناره هاي مساجد بازسازي شده با طنين ناقوسهاي كليساهاي مسيحي ارتدوكس قرون وسطي و قرن نوزدهم درهم مي آميزد. محمد بسيچ وزير كشور سابق بوسني مي گويد: مشتركات من با صربهاي بوسني بيش از مسلمانان پاكستان و افغانستان است. سخنانش گواه استحكام ريشه هاي تاريخي اسلام در قاره اروپاست، چراكه همين ده سال پيش شهر وي تحت محاصره همان صربهاي بوسني بود. اما آنها درباره وجه اشتراكي حرف مي زنند كه حتي جنگ نمي تواند نابودش كند. آنچه اكنون فرق كرده، اين است كه مسلمانان براي نخستين بار در تاريخ ۱۴۰۰ساله شان در جوامعي بي دين به صورت اقليت مذهبي زندگي مي كنند.
تفاوت در چيست؟
مسلمانان اروپايي در مورد شالوده هاي اسلام ضرورتاً تفاوتي با ديگر مسلمانان ندارند، ولي به گفته دلاور حسين، پژوهشگر بنياد اسلامي شهر لستر انگليس، آنها «انعطاف پذيري، آگاهي اجتماعي و نگرشهاي ليبرالي بيشتري دارند.» كافي است نگاهي به شمار فزاينده دختران مسلماني بيندازيد كه براي مشاوره درباره سقط جنين با بنياد بهداشت زنان «روتگرز» در هلند تماس مي گيرند.
دلاور حسين مي گويد كه نگرشهاي ليبرالي اروپا، مسلمانان را وادار مي كند باورهاي خويش را از نو ارزيابي كنند. وي اظهار مي كند: جوانان مسلمان به كتب شان مراجعه مي كنند و مي پرسند: والدينم عادت داشتند چه كاركنند. آيا آن واقعاً بخشي از ايمانم است يا پاره اي از سنن فرهنگي آنها؟ تشخيص وجه تمايز بين ايمان و فرهنگ اهميت شاياني دارد. شايد در متون اسلامي چيزي بيابيد ولي شرايط فرهنگي منجر به تعبير خاصي شود. وقتي شرايط فرهنگي تغيير مي يابد، طبعاً آن تفسيرها دستخوش دگرگوني خواهد شد.
يكي از زمينه هايي كه هم زنان و مردان قاطعانه از حقوقشان دفاع مي كنند، ازدواج است. در انگليس شمار فزاينده اي از زنان جوان در برابر ازدواجهاي از پيش تعيين شده با عموزادگان خويش در بنگلادش و پاكستان مقاومت نشان مي دهند. در فرانسه نيز جوانان با والدين شان كه هميشه تصور مي كردند فرزندان بايد با فردي از روستاي خودشان در مراكش يا الجزاير ازدواج كنند، مشاجره دارند. فواد عمارين كه مركز فرهنگي توحيد در سن دنيس واقع درحومه پاريس را اداره مي كند، مي گويد: ما مي خواهيم همسرمان را خودمان انتخاب كنيم. مادامي كه همكيش هستيم، مهم نيست كه پوستمان چه رنگي است.
عمارين توضيح مي دهد كه چگونه نگرشهاي مسلمانان اروپا تغيير كرده است: وقتي براي گذراندن تعطيلات به شمال آفريقا بازگشتيم، متوجه شديم در فرانسه مناسبات ژرف تري داريم. تنها معدودي از همنسلان من به دانشگاه راه يافتند و اسلام در برابر ناكامي در مدرسه و احساس انزوا تسكين خاطرمان مي دهد. اكنون نسل جوان تري از مسلمانان اروپا از اسلام به منظور استقرار ارزشهاي جهاني مشتركشان با ديگران استفاده مي كنند. تعريف هويت مسلماني راهي براي تعامل با ديگر اعضاي جامعه است.
تأثير مهاجرت بر رشد اسلام
نسل مذكور با پذيرش اروپا به عنوان موطن خويش پرورش يافته، هرچند كه اين سرزمين اغلب مهمان نواز به نظر نمي رسد: دختران دانش آموز به خاطر داشتن حجاب از مدارس فرانسه اخراج شده اند و درميان اجتماعات مسلمان انگليس مانند شهر لوتون، احتمال استخدام نشدن مسلمانان دو برابر همشهريان شان است. اما براي اين نسل تازه، مسلمان و اروپايي بودن اين مفهوم را يافته كه دين شان به انتخابي فردي بدل شده است تا يك محدوديت اجتماعي.
مصطفي عقبه، روزنامه نگار ۳۶ساله اي كه در لاهه زندگي و كار مي كند، مي گويد: مسلمانان جوان تر اروپايي در تفسير قرآن خيلي فردگراترند، ولي اين ضرورتاً بدين معنا نيست كه ايمان كمتري دارند.
اين تأكيد بر انتخاب فردي همچنين بينش جديدي درباره سياست فراروي بسياري از مسلمانان مي گذارد. حكيم القصاصي سردبير مجله فرانسوي «مدينه» با اشاره به كثرت گسترده مساجد و آموزشگاههاي مذهبي در اروپا مي گويد: مشكلات صرفاً ديني تدريجاً رنگ مي بازند. امروزه جوانان بيشتربه حل مسائل اجتماعي مسلمانان مي انديشند: اشتغال، برابري در بازاركار، نمايندگي سياسي و آموزش تاريخ در مدارس. مسلمانان مي كوشند درباره اين مسائل نداي خويش را رساتر سازند. آنها مي خواهند در سطح محلي، ملي و اروپايي در اداره كشور مشاركت كنند.
اما در حال حاضر نمايندگي سياسي مسلمانان در اروپا اندك است. هشتصد هزار مسلمان هلند فقط ۷نماينده در پارلمان دارند و انگليس فقط ۲نماينده مسلمان دارد و فرانسه هيچ! اما افرادي مانند بسام طيبي، استاد روابط بين الملل دانشگاه گوتينگن كه اصطلاح «اسلام اروپايي » را وضع كرده، تأكيد مي كند همگرايي مسلمانان اروپا به اتخاذ شكلي از اسلام بستگي دارد كه ارزشهاي سياسي غرب نظير تكثرگرايي، تسامح، جدايي دين از سياست، جامعه مدني، مردم سالاري و حقوق بشر فردي را مي پذيرد. طيبي مي گويد: حد وسطي بين اسلام اروپايي و انزواي اقليتهاي مسلمان وجود ندارد.
در انگليس ضياالدين سردار، نويسنده ومنتقد مسلماني كه در كودكي به همراه والدينش در دهه ۱۹۶۰ از پاكستان به اينجا آمد، در اين ديدگاه سهيم است. وي مي گويد: چنانچه تغيير اجتماعي رخ دهد، دگرگوني ايدئولوژيكي نيز اتفاق خواهد افتاد. دراسلام قانون و اخلاقيات يك چيز است. اگراخلاقيات را تغيير دهيد، قانون را عوض كرده ايد و قرائت جديدي از اسلام به دست خواهد آمد. اين قرائت جديد در مكانهاي مختلف با سرعتهاي متفاوتي شكل مي گيرد. اگر چه غير مسلمانان، اغلب اسلام را بلوكي عظيم مي دانند، ويژگي بارز اين دين گوناگوني اش است. امت اسلام با بيش از يك ميليارد مسلمان پراكنده در تمام قاره ها و داشتن سنن جداگانه شيعه و سنن از ديرباز ساختاري فلسفي بوده است تا يك واقعيت جمعيتي. اين قضيه در اروپا كه مسلمانان براساس كشور محل اقامت و كشور محل تولدشان تقسيم بندي شده اند، نمود مي يابد. فرهاد خسروخاور استاد دانشكده مطالعات علوم اجتماعي پاريس مي گويد: مشكلاتي كه مسلمانان اينجا مواجه اند، عميقا ً تحت تأثير نهادهاي كشورهاي محل زندگي شان قرار دارد. اما نفوذ مردم سالاري و تسامح مذهبي موجب تقريب آرا مي شود.