پي ير بورديو از جمله نافذترين متفكران و جامعه شناسان روزگار ما بود كه به ابداع و تأليف مكتبي نوين در عرصه مطالعات علوم اجتماعي توفيق يافت. بورديو كه به سال ۱۹۳۰ در فرانسه زاده شده عمري ۷۱ ساله كرد و در دوران حيات علمي خود در كنار كساني قرارگرفت كه مي كوشيدند نزاع ديرين فلسفه باجامعه شناسي را به نفع دانش اخير برگزار كنند. گو اينكه آثار اين متفكر منتقد هنوز به پارسي درنيامده است اما به نظر مي رسد برخي از مترجمين ما قصد ترجمه آثار او را داشته و گام هايي در اين مسير برداشته اند.
بورديو روز ۲۳ ژانويه (چهارشنبه ۳ بهمن) دامان فراخ حيات خود را برچيد و در انزواي خاطرات پنهان شد. مطلب حاضر كه ترجمه گفت وگو با يكي از همكاران بورديو است به انگيزه مرگ او تهيه و عرضه شده است.
** توصيفي كه از بورديو ارائه مي دهيد درتداوم اصرار وتأكيد وي براين موضوع است كه فعاليت او درمحدوده علوم اجتماعي بوده و نه درحيطه فلسفه. بورديو درعين حال نقدهاي صريحي برسنت فرانسوي روشنفكري جامع الاطراف دارد. درك شما از رابطه بين احساس وي درمورد دقت علمي از يك طرف و فعاليت هاي سياسي وي از طرف ديگر چيست؟
* يك نوع تغيير در شكل و صورت اما محتوايي هميشه يكسان.اگر به كارهاي اوليه بورديو در مورد تغيير شكل و دگرگوني جامعه كشاورزي الجزاير تحت حاكميت استعمار و اقتصاد بازار و جنگ هاي استقلال الجزاير [كه در اوايل دهه ۱۹۶۰ نوشته شده ] نگاهي بيفكنيم درخواهيم يافت كه موضوعي داغ تر از اين درآن زمان وجود نداشته تا بدان پرداخته شود. اما درعين حال بامطالعه اين كتاب درخواهيم يافت كه بسيار دقيق وباريك بينانه نوشته شده و تحليلي از دگرگوني اين جامعه، هرچند درقالبي خشك و بي روح، ارائه مي كند. از همان ابتدا شيوه كار بورديو آن بود كه از خشك ترين و روشمندترين شيوه براي صورت بندي داغ ترين و مطرح ترين موضوعات روز بهره بگيرد. همين امر را در كار بعدي او درباره آموزش و پرورش مشاهده مي كنيم. مردم در زمان شورش هاي خياباني ماه مه ۱۹۶۸ كتاب «وارثان» [كه تحليلي از زندگي دانشجويان فرانسه است] را درسنگرها در دست داشته و مطالعه مي كردند. تحليل دقيق بورديو از دگرگوني و تغيير نظام آموزشي ابزارهايي را دراختيار مردم قرار مي داد كه زندگي و جامعه خود را بشناسند. آنچه كه در دهه ۱۹۹۰ اتفاق افتاد آن بود كه وي شكل بيان نظرات خود درمورد ابعاد گوناگون زندگي شهروندي را تغيير داد.
بورديو با حس و منطق قوي خود معتقد بود كه ما اكنون در وضعيت و بحراني مهم به سر مي بريم، در وضعيتي كه امكان دارد بسياري از نهادهاي عدالت اجتماعي و حفاظت اجتماعي جاي گرفته در درون دولت رفاه، در عرض چندسال از بين بروند. لذا شيوه اي متفاوت را پي گرفت ، به شكلي صريح تر مي نوشت تا بر بحث هاي عمومي درمورد بازنشستگي ، بودجه ، رسانه ها ، آموزش و نظاير آن تأثير بگذارد.
** قصد تقليل تفكرات وي به نحوه زندگي و سرگذشت خاص او را ندارم ـ اما آيا اين تركيب عقل گرايي خشك و بي روح از يك طرف و شور و شوق سياسي او از طرف ديگر منشأيي شخصي و خصوصي در زندگي وي نداشت؟
* خط سير زندگي اجتماعي بورديو بسيار خاص و استثنايي بود. او در روستايي بسيار كوچك ودورافتاده كه از مراكزروشنفكري بسيار دور بود ، به دنيا آمد، به لهجه غليظ جنوب فرانسه صحبت مي كرد و اولين كسي از افراد خانواده بود كه تحصيلات متوسطه را به پايان برد. با اين همه در طول تحصيلات خود موفقيت هاي خيره كننده اي داشت . تصور اوليه اين بود كه وي فيلسوف خواهد شد شايد يك سارتر جديد، اما به دليل پيشينه اي كه داشت مناسب حوزه دانشگاهي اين رشته نبود. مواجه شدن وي با جنگ الجزاير نقش تعيين كننده اي در زندگي وي داشت و منجر شد كه از فلسفه، از جهان خود محصور ذهن روي برگرداند وبه جامعه شناسي يعني رشته اي كه تماماً به پژوهش هاي تجربي مي پردازد، روي آورد. جامعه شناسي نيازمند اشتغالي نظام مند با جهان پيرامون ـ از طريق محاسبه، مشاهده، انجام مصاحبه ـ است ، كار جامعه شناسان به مانند كار فيلسوفان پرواز برفراز اين جهان پيرامون و درنورديدن آن نيست. بايد دانست كه در دهه ۱۹۶۰ جامعه شناسي درفرانسه رشته اي مرده و مطرود بود. دست كشيدن از فلسفه و پرداختن به علوم اجتماعي باعث كسر شأن افراد مي شد. با اين همه بورديو متعهد بود كه علم را درمورد مطالعه جامعه به كار ببندد. تركيب تسلط بر سنت هاي فلسفي از يك طرف و روش هاي كار ميداني و تحليل هاي آماري از طرف ديگر، وي را درموقعيتي منحصر به فرد قرار مي داد.
** يك عنصر ا ساسي در كار بورديو تحليل جامعه شناختي وي از روشنفكران است.
* براي بورديو تحليل گرايشات ومشكلات زندگي دانشگاهي يك امرمطلقاً ضروري بود . اگر فرد نداند كه چه چيز وضعيت او را مشخص مي سازد ـ اينكه چگونه شكل مي پذيرد تا به نحو و سياقي خاص، به دليل منافع حرفه اي ، به دليل گرايشات ، به دليل قرارگرفتن در رشته اي خاص ونظايرآن، بينديشد ـ اگر تمام اين تعصبات و پيش داوري ها چشم فرد را به روي واقعيات ببندد، چه بخت و امكاني باقي مي ماند كه تحليلي موشكافانه و دقيق از پديده ها به دست بدهد؟ اين كار بورديو بسيار بحث انگيزبود وشديداً مخالفت همتايانش را برانگيخت، همان كساني كه مايل نبودند در زير ميكروسكوپ تحليل وي قرار بگيرند . او از محققان و دانشگاهي ها مي خواست كه مستقل وجدي و درعين حال متعهد باشند و نتايج كار خود را به صحنه جامعه بياورند ـ و اين كار را نه در پي مطرح شدن درچارچوب رسانه ها و ارائه تصويري مطلوب از خود، كه برپايه جديت فكري انجام دهند.
** بورديو درآخرين مرحله از زندگي اش به انجام چه كارهايي مشغول بود؟
* شايد غم انگيزترين مسأله آن باشد كه وي درميان انبوهي از پروژه هاي جديد ما را ترك كرد و چشم از جهان فرو بست. او چندماه پيش در فرانسه كتابي با عنوان «علم دانش و بازانديشي » ـ كه تحليلي جامعه شناختي از جهان علم بوده وشامل نقدي دقيق برتمام رشته هاي مرتبط با «مطالعات علم»، يعني آن دسته از مطالعاتي كه در طول دهه گذشته شكوفا شده است، به چاپ رساند . درچند هفته آينده سه كتاب ديگر از وي به چاپ خواهد رسيد. اولين اين كتابها چكيده اي از نوشته هاي سياسي اوست كه درحدود پانصد صفحه وبا نام «مداخلات ۲۰۰۱ـ ۱۹۶۱ » منتشر خواهد شد. دومين كتاب كه انتشار آن بسيار بجا و مناسب است كتابنامه اي از كارهاي اوست كه دربرگيرنده ۴۵كتاب و ۵۰۰مقاله است وآخرين كتاب، كتابي است كه بورديو پيش از بيماري اش به اتمام رساند. عنوان اين كتاب «رقص مجردان» است كه مجموعه مقالاتي مردم شناسانه درباره روستاي محل تولد اوست. كتاب با توصيفي زنده از مجلس رقصي كه جمعه شب ها برگزار مي شود آغاز مي گردد.
بورديو متوجه شده كه مرداني كه دورتادور مجلس ايستاده و در رقص شركت نمي كنند افرادي «غيرقابل تأهل »اند. وي از اين اتفاق معمولي و پيش پاافتاده كار خود را آغاز كرده و به تحليل روابط زناشويي، تغيير شكل خانواده ، تحقير نمادين كشاورزان و نظاير آن مي پردازد. مرداني كه بورديو دراين كتاب از آنان سخن مي گويد همسايگان و دوستاني بودند كه با آنها بزرگ شده بود. اين كتاب، كتابي زيبا و بسيار صميمي ودرعين حال يك مطالعه استثنايي مردم نگارانه است.
** آيا بايد درانتظار نوشته هاي منتشرشده پس از مرگ بورديو بود؟
* دستنوشته هايي درمورد ادووارد مانه برجاي مانده كه بورديو سالها برروي آن كار كرده بود. دراين نوشته ها بورديو نشان داده كه انقلاب نقاشي مانه درجهان هنر از نوعي است كه فلوبر در عرصه ادبيات به وجود آورده است . از جنبه اي اين كار موضوعي به جا و مناسب براي بورديو بود. آنچه مانه و فلوبر درنقاشي وادبيات انجام دادند همان كاري بود كه بورديو براي علوم اجتماعي انجام داد. به نظر من ۳۰تا۵۰سال طول خواهد كشيد تا معاني نهفته دركارهاي بورديو را به تمامي درك كنيم.