Iran Newspaper

متن: [«من راوي» در سلولي انفرادي زنداني است. او زنداني رژيم شاهنشاهي ايران است. «كلان روايت» داراي تك «شخصيت» است كه همان راوي است اما «متن» در «خرده روايات» شكل مي گيرد با «شخصيتهايي محدود». ما از جهان ذهني راوي به كودكي، بزرگسالي و تغيير او، از انساني آزادمنش به انساني مستبد، راه مي بريم. راوي در سلول خود با خمير نان مجسمه مي سازد و بعد به كمك ذهن، آنها را جان مي بخشد. اين «جان بخشي» البته «عيني » نيست. «مجسمه خميري» محبوبش، «محبوبش» است؛ زني كه از دختربچه اي دبستاني تا زني ميانسال رشد كرده است. راوي از روزني خيالي [شايد هم واقعي] كه در ديوار است به «منظره گل آبي» مي نگرد. از سوي ديگر، او ميان «تركه ارجن» مدير مدرسه اش، كمربند پدر و شلاق شكنجه گر همانندي مي بيند و درنهايت «تركه ارجن» را به دست مي گيرد تا «زندانبان خميري» را شكنجه كند.]
فرامتن: [مسعود تهراني نويسنده كتاب است. او شاعر است و نويسنده. در خارج از مرزها، روزنامه نگار است. دست اندركار كمك به محيط زيست است و از همه مهمتر، ارائه دهنده نظريه «فرويديسم اجتماعي»، در ايران است. «فرويديسم اجتماعي»، انسان را براساس الگوهاي «ايگو» (من ـ كودك)، «سوپرايگو» (من ـ والد)، و «سوپراايگو» (من ـ سيستم اجتماعي يا من ـ اجتماع پدرشاهي، مادرشاهي) ارزيابي مي كند و «استبداد آسيايي» را نيز به محيط مي افزايد تا ما با نگريه اي «اجتماعي ـ جهان سومي» روبرو باشيم. «تهراني» در تبيين نظراتش، به نمادگرايي روانكاوانه فرويد، بيش از هر عنصر ديگري توجه مي كند و البته اين بار، آن را با نمادهاي «درون فرهنگي شرق» پيوند مي زند تا به نتايج «جامعه شناسانه» دست يابد.]
|
«تنديس و رؤياي گل آبي» چيست؟ رمان؟ داستان بلند؟ داستان كوتاه غيرموجز؟ داستان كوتاه موجز اما قرن نوزدهي؟ رمان نيست چرا كه شخصيتها، وقايع، مكانها، زمانها و كنش ميان اين چهار عنصر، متنوع و پيچ در پيچ و در هم تنيده و متكثر نيست. رمان البته در «روزگار نو»، ديگر با خط كش «۵۰سانتي» صحافها، بدل به رمان نمي شود. براساس معيارهاي نو ، داستانهاي كوتاه يا بلند «فاكنر»، رمانهايي كوتاهند، حتي مي توان راديكالتر نظر داد و «مزاحم» بورخس را با حجمي كمتر از «۵۰سطر» به عنوان رمان پذيرفت؛ اما «تنديس و رؤياي گل آبي» داستان بلند هم نيست چراكه داستان بلند، تلاقي يك يا چند شخصيت [صفت «متقلل» را به جاي «متكثر» به محيط اضافه كنيد] محدود با مكانها، زمانها، وقايع و كنشهايي متناسب، با آن «تحديد» است در چارچوبي عيني. [و فقط عيني؛ داستان بلند ذهنيت را برنمي تابد. تنها رمان و داستان كوتاهند كه به حيطه ذهنيت و زير مجموعه هاي شكلي و ساختاري آن گام مي نهند چرا كه رمان «جهان ساز» است و داستان كوتاه «وضعيت ساز» و در هر دو، ذهنيت امكان ظهور مي يابد اما داستان بلند، نه جهان مي سازد و نه وضعيت؛ اين «شكل داستاني»، توصيف گر جهاني از پيش آماده است كه به «خلق مجدد» نياز ندارد و چنان درگير «وضعيت»هاست كه يك «وضعيت خاص» امكان برجسته شدن نمي يابد. درواقع داستان بلند، اجتماعي از عناصر مختلف اما متفاوت است كه به صورت جزايري تنها، دركنار هم قرارمي گيرند اما ممزوج نمي شوند و پرچم مشتركي را نمي پذيرند و هنگامي تشخص مي يابند كه به عيني ترين شكل توصيف شوند.]
به نظر من داستان آقاي تهراني، يك داستان موجز قرن نوزدهمي است كه به اعتبار درگيري اش با نمادها [و نه استعاره ها؛ و نه همزادهاي شيئي؛ دستاوردهايي كه داستان نويسي قرن بيستم و به تبع آن قرن بيست و يكم، جايگزين نماد ساخت.] وضعيتي در حال «تكثير» را نه در «زيرساخت» [يا حتي «زيرگفتار»] كه در «روساخت» [و «روگفتار»] توصيف مي كند. كلمه «تكثير» را از آن جهت مي آورم تا تظادش را با كلمه «متكثر» عيان كنم. [وضعيت متكثر، در «زيرگفتار» خود به چالش ميان ديدگاهها مي انجامد و از ستيز ميان «تز»ها، به كمك «جهان نگري» متفاوت هر خواننده ـ به مثابه قابله اي حاضر وناظر ـ وضعيتي نورا متولد مي كند.] پس جايگاه «شكلي» اين داستان مشخص است. اگر زمان روايت رابه روزگار «كمون پاريس» برگردانيم هيچ اتفاق تازه اي رخ نمي دهد؛ از سر اتفاق هماهنگي بيشتري هم با «فضا» خواهدد اشت چراكه «رؤياي گل آبي»، رؤيايي متعلق به جهان رمانتيك است و اگر نويسنده نسبت به «ذهنيت ايراني» شناخت بيشتري داشت احتمالاً «رؤياي يك درخت سرسبز كنار يك كوچه باغ» را يا «رؤياي يك كوچه آبزده در تابستان» را يا... جايگزين مي ساخت تا لااقل رمانتيسيزم موجود در اثر، برگ و باري ايراني بيابد و نه هندي. [و نه حتي المثنايي از شرق؛ چنان كه در آثاري همزمان با «كمون پاريس» شاهديم.]
|
اين داستان، داستاني ساختمند است چراكه نه تنها به «روايتي مدور» مجهز است بلكه «خرده روايت»ها، به تقابل هاي دوتايي و چند تايي مي انجامند و در نهايت، ساختاري منسجم را رقم مي زنند؛ اما اين ساخت هنگامي «معنا» مي شود كه به «فرامتن» چنگ بزنيم و مسعود تهراني را با تمام سخنرانيها، ايده ها و مقالاتش در باب «فرويديسم اجتماعي» بر سر خوان اين «متن» بنشانيم، چراكه «ساختار موجود » نه براساس ضرورتهاي «درون متني» كه براساس پيش فرض هاي نويسنده، بنا نهاده، شكل گرفته و به انتها رسيده است. تقاطع ميان «ايگو» [راوي]، «سوپرايگو» [پدر راوي] و «سوپراايگو» [زندان ـ زندانبان]، تقاطعي «فرامتن فرموده» و نه «متن فرموده» است.
از لحاظ «شكلي» و عناصر «شكلي»، «تنديس و رؤياي گل آبي» بازآفريني «بوف كور» محسوب مي شود كه در آن «زن اثيري» بدل به «زن خميري» شده است. سرگشتگي راوي و «روان رنجوري» او و «زن پريشان كننده و ويران كننده» دنباله شكلي «بوف كور» است. [البته استواري «بوف كور» در «متن» و نه «فرامتن» را هم لحاظ كنيد.]
فضاي اثر، متأثر است از «دست به دست» ويكتور آلبا [كه توسط احمد شاملو به پارسي برگردان شده است.] همان معماري و همان عناصر تشكيل دهنده فضا، در داستان تهراني ديده مي شود با اين تفاوت كه در اثر «آلبا» ، ما همه چيز را به وضوح مي بينيم چراكه «فضا» از عناصر اصلي است اما در اثر «تهراني»، همه چيز كدر است مثل اينكه اتاقي را از پشت شيشه اي مه گرفته ببينيد. «پي رنگ» اثر «تهراني»، متأثر است از فيلمنامه «سن ميكله يك خروس داشت» از «برادران تاوياني». در آنجا هم، يك مبارز براي فرار از سرخوردگي و جنون، در سلول انفرادي اش به بازسازي جهان ذهني خود و جهان عيني بيرون از زندان مي پردازد.
|
نقطه قوت «تنديس و...» در «زن خميري» آن است كه بالعكس «زن اثيري» [كه زاييده ذهن «زن ستيز» هدايت است] خواهان ويراني مرد داستان نيست بلكه خواهان «گسست در قدرت» است؛ قدرتي كه مرد را هم همچون مجسمه اي خميري، در دستهاي خود مي فشرد و نابود مي كند. زن در اين داستان، به مثابه پايين ترين عنصر «هرم قدرت»، در رؤياهاي مرد دست به شورش مي زند و اين شورش، زنده كننده شورشي ديگر است كه نياي ادبي «زن اثيري» و «زن خميري» محسوب مي شود: «ليدي مكبث» . «ليدي مكبث» نيز به «ويراني قدرت» مي انديشد و در نهايت، آن را رقم مي زند.