روستاي مزايجان يكي از بزرگترين روستاهاي استان فارس است كه در بخش مركزي شهرستان بوانات واقع شده است. از طرف غرب به كوههاي تنگ پونه اي و سرسفيدو از طرف شرق به روستاي هاي كرفنگان و طوطك از توابع شهرستان خاتم استان يزد و از طرف جنوب به بخش سرچهان بوانات و از طرف شمال به روستاي مهديه و كوههاي فالشت محدود است.
سابقه تاريخي اين روستا به زمان هخامنشيان و عصر تخت جمشيد مي رسد . در لغت مزايجان به معناي «زياد كننده جان» يا «مزيدجان» تعبير و معني شده و اين به علت خوش آب هوا بودن اين منطقه و وفور نعمت در آن زمان بوده است كه اين منطقه به اين نام شهرت يافته است. به همين دليل، افراد اين منطقه از طول عمر نسبتاً زيادي برخوردار بوده اند. اولين قبايل كه در اين روستا ساكن شده اند در نزديكي چشمه اي به نام «پير كدوئيه» سكني گزيده اند كه هنوز آثار قبور در نزديكي چشمه با سنگهاي قديمي وجود دارد. چشمه پيركدوئيه در غرب اين روستا در پاي كوه سرسفيد واقع شده است. از خصوصيات اين چشمه اين است كه درختان با قدمت چندصدساله در اطراف آن موجودمي باشد كه عبارتند از درختان چنار، بوز، و... خصوصيت ديگر آن جاري شدن آب و سردي آب آن در تابستان و گرمي و اعتدال آب در زمستان است. چشمه فوق به دستور قوام السلطنه وزير وقت رضاخان و به دست پزشك آن زمان روستا به صورت پارك ملي درآمد كه هم اكنون نيز كتيبه سنگ نوشته آن در قسمت شمال غرب چشمه موجود است. در سالهاي پرباران و به اصطلاح «ترسال» آب چشمه به حدود سي اينچ و بيشتر مي رسد. اين روستا در دامنه هاي منتهي اليه رشته كوههاي زاگرس واقع است و از آب و هوايي معتدل كوهستاني برخوردار است. روستا در منطقه اي دشتي قرار گرفته كه اطراف آن را كوههاي قبله در جنوب، سفيد در شمال و فالشت در غرب احاطه كرده است. اين روستا مركز دهستان مزايجان است. روستاهاي چنار سوخته در شرق، بادبر در جنوب غربي و مرشدي، قلعه آباده، عاصمي، آباده، قدمگاه در شمال از توابع مزايجان است.
اين روستا به وسعت حدود ۹۵كيلومترمربع داراي بيش از ۷هزارنفر جمعيت و ۱۲۰۰خانوار است. بافت روستا از نظر شكل روستايي طويل محسوب مي شود كه قسمتي از آن به موازات خيابان و قسمتي ديگر به موازات جوي آب كشيده شده است. حدود هفت سال قبل در شرق روستا شهرك شهيدرجائي با ۳۰خانوار جمعيت احداث شده است كه بيشتر ساكنين آن را عشاير منطقه تشكيل مي دهند و به علت كمبود امكانات رشد قابل توجهي نكرده است. از مدخل ورودي تا انتهاي روستا حدود ۴كيلومتر فاصله است.
در گذشته هاي دور مردم مزايجان در چند قلعه به نامهاي پيركدوئيه، اسدالله خان، ميرزااحمد، ميرزاهادي و قلعه دختر زندگي مي كردند. ساكنان قلعه اسدالله خان از مهاجرين سوادكوه بودند كه رئيس آنان رضاخان سوادكوهي بود كه نوادگان آنهاهم اكنون در منطقه هستند.
وي از مالكان بزرگ منطقه قوام الملك بود كه يك باغ اختصاصي با مساحت ۵هكتار داشت كه با برج هايي مراقبت مي شد و هنوز آثار آن باقي مانده است. گفته مي شود، قوام الملك در تابستان در اين محل اطراق مي كرد و به استراحت مي پرداخت. رئيس قلعه ميرزاهادي خود ميرزاهادي بودكه حدود ۴۰۰سال قبل از افراد «ياغ» بود كه در مقابل نيروهاي زمان خود ايستادگي كرد و درگيري به وجود مي آيد و در منطقه اي كه محل درگيري مستقيم او بانيروها بود به نام (كشته رسان) امروز به باغ تبديل شده است.
بعد از قوام، ميرزا محمدخان شيرازي از مالكان عمده اين منطقه بود كه بعد از وي مالكيت به عبدالعلي خان دهقان، ابوالحسن خان و ابوالحسن خان دهقان رسيد و تا زمان اصلاحات ارضي آنان مالكان مزايجان بودند. اين منطقه بزرگاني از نظر علم و دانش در خود پرورانده و مدتهاي زيادي مهمترين مركز ادامه اطلاعات علمي براي منطقه بوده است. از جمله اين علما حاج جواد شيخ مرتضي رضواني، ملامحمدعلي اسلامي، شيخ محمدصادق اسلامي، ملامصطفي، ملاغلامرضا وشيخ عبدالحسين اسلامي را مي توان نام بردكه برخي از علماي فوق چندسال در نجف مشغول تحصيل بوده اند كه درحال حاضر تعدادي كتب دست نويس آنان نزد اقوامشان كه در روستا ساكن هستند، موجود مي باشد. در اين روستا مكتب خانه هايي توسط علماي فوق براي با سواد كردن مردم داير بود. از مرحوم ميرزا محمد رجائي اشعاري به جا مانده كه بيشتر مناجات و ابياتي در مدح مولاعلي عليه السلام است. يكي از محله هاي اين روستا معروف به محله ملائي است كه تعدادي مكتب در آن زمان در اين محله برگزار مي شد. اين روستا ۸محله به نامهاي ملائي، محمد زماني، دولري، رنگ رزي، شيده، حسينيه، آسياب كلو (سرچشمه) و گور ابدال دارد. يكي از اولين مدارسي كه در استان فارس داير شد در مزايجان به نام دبستان طغرائي بود كه بيش از ۸۰سال قدمت دارد. در حال حاضر اين روستا ۹واحد آموزشي از جمله دودبيرستان (پسرانه و دخترانه)، ۳مدرسه راهنمايي (۲پسرانه و يك دخترانه) و چهارمدرسه ابتدايي (۲دخترانه ۲پسرانه) دارد كه حدود ۱۱۰۰دانش آموز در اين مدارس مشغول به تحصيل هستند. هشتاد درصد از معلمان اين مدارس بومي هستند و تعدادي ازفرزندان اين روستا به عنوان دانشجو در رشته هاي مختلف در دانشگاههاي كشور مشغول به تحصيل هستند. همچنين بيش از ۵نفر از اهالي اين روستا دوره دكتري را گذرانده و يا درحال گذراندن دوره هاي عالي هستند. اين روستا داراي ۹مسجد، يك امامزاده (به نام امامزاده بي بي از نوادگان امام موسي كاظم عليه السلام)، يك كتابخانه عمومي، يك كانون فرهنگي ـ تربيتي، دوشعبه بانك كشاورزي وملت، دهداري، يك شعبه صندوق قرض الحسنه، ۳مطب خصوصي پزشك، داروخانه، يك پمپ بنزين، نمايندگي پارس گاز، دفتر اداره پست، دفتر مخابرات، دفتر ترويج كشاورزي، شركت تعاوني، يك ايستگاه هواشناسي، يك مركز درماني (آزمايشگاه و زايشگاه و دندانپزشكي آن در حال حاضر تعطيل است)، دوخانه بهداشت، ۳واحد نانوايي، ۹مغازه قصابي، يك حمام عمومي قديمي و يك زمين ورزشي خاكي است. اين روستا يك شهرداري خودكفا دارد كه از سال۱۳۶۲ فعاليت خود را آغازكرده است. ۴۵۰۰هكتار زمينهاي كشاروزي و باغي دارد ۲۰۰۰هكتار آن باغهايي با درختان گردو و بادام، انگور و ۲۵۰۰هكتار زمين كشاورزي است. ده هزار رأس گوسفند و حدود سيصد رأس گاو و گوشتي و شيرده دارد.
مردم روستا از راه كشاورزي، دامداري و باغداري امرارمعاش مي كنند .مهمترين محصولات آن عبارتند از گندم، جو، گردو و بادام، حبوبات، انگور و صنايع دستي همانند قالي بافي (در مزايجان بيش از پانصددار قالي برپاست)، گيوه دوزي و گبه بافي. درحال حاضر به علت خشكسالي توليد گندم سالانه منطقه بشدت كاهش يافته و سالانه ۶۰۰تن گردو و ۴۰۰تن بادام در روستا توليد مي شود و از ميزان ۴۵۰۰تن توليد انگور در مزايجان بخشي از آن به استانهاي ارديبل، كرمان، يزد، بندرعباس و.. صادرمي شود. در گذشته بخشي از آن هم به صورت كشمش سبز و آفتابي تبديل و به كشورهاي آسياي ميانه و آلمان و ديگر كشورهاي اروپايي صادرمي شد كه در حال حاضر به علت نبودن بازار فروش مناسب در خارج از كشور، كشمش مردم منطقه در انبارها موجود و مردم از اين بابت متحمل خسارات سنگين شده اند. در گذشته محصولات عمده و صادراتي اين روستا آلو بخارا جوز قند، پنبه و كنجد بود. در زمانهاي گذشته درختان گردوي كهنسالي در روستا بود كه به علت بي توجهي خوانين اكثراً قطع وچوب آن به علت مرغوبيت به كشورهايي همچون ايتاليا صادر شده است.
متأسفانه از درختان قديمي گردو در حال حاضر تعداد انگشت شماري باقي مانده است. كارگاه چوب بري، ۴كارگاه جوشكاري. يك كارگاه شيشه بري، ده تعميرگاه موتور و خودرو در روستا وجود دارد. دوواحد مرغداري نيز در منطقه است و ۳دستگاه آسياب برقي كار تبديل گندم مردم منطقه را به آرد انجام مي دهد. در اين روستا هيچ كارخانه توليدي وجود ندارد. آب تمامي مزارع از طريق چشمه، رودخانه و قنات تأمين مي شود. در تمامي منازل برق و آب لوله كشي بهداشتي وجود دارد و ۲۵۰شماره تلفن خودكار نيز به اهالي روستا واگذار شده است. پنج رشته قنات و تعداد زيادي چشمه در منطقه وجود دارد كه معروفترين آن چشمه پيركدوئيه است كه يكي از اماكن بسيار زيبا و خوش آب و هوا براي گذراندن اوقات فراغت در منطقه محسوب مي شود. در حال حاضر اكثر چشمه ها به علت خشكسالي از بين رفته و خشك شده است. همچنين روستا داراي يك دكل ماهواره اي جهت تأمين چهاركانال تلويزيون در منطقه است.
اهالي روستا در طول سالهاي انقلاب اسلامي و دفاع مقدس نيز حضوري فعال داشته اند. بطوري كه چهل شهيد، ۲۰جانباز، ۵مفقود و ۳آزاده در راه ميهن فدا كرده اند. در حال حاضر بسيجيان اين روستا بيشتر اوقات با حضور در پايگاههاي بسيج و گردانهاي عاشورا حضور فعالي در صحنه دارند و در بيشتر امور اجتماعي فرهنگي و ديني ر وستا فعاليت دارند.
| محمود رستگاري

در خطه سبز ممسني همانجا كه آوردگاه عشاير سلحشور ايران است، آثار و يادمانهاي تاريخي فراواني از گذشته اين آب و خاك خودنمايي مي كنند. شهرستان ممسني در شمار مناطقي از استان فارس است كه از نظر ميراث فرهنگي داراي اهميت ويژه است و ضرورت توجه به اين آثار و شناساندن آنها به هموطنان بر كسي پوشيده نيست و توجه بيشتر به ساماندهي اين مراكز و يادمانها مي تواند نقش مؤثري در حفظ اين آثار داشته باشد. حسين حبيبي فهلياني كارشناس ميراث فرهنگي معتقد است، عده اي از علاقه مندان ميراث فرهنگي منطقه آمادگي كامل براي معرفي و شناسانيدن ميراث فرهنگي مستقر در زادگاه خود دارند. به گفته محققين و پژوهشگران، بزرگترين نقشي كه تاكنون در كشور از مواريث تاريخي و فرهنگي به دست آورده است مربوط به نقش «كورانگون» واقع در چهاركيلومتري شمال غربي نورآباد ممسني است. اين نقش در محلي قرار دارد كه به پايتخت «بهاري هخامنشيان» نزديكتر بوده و درمسير شوش (پايتخت زمستاني شاهان اين حكومت) به پرسپوليس واقع شده است. اين نقشه برجسته دوالهه را نشان مي دهد كه به دور آنها پرستش كنندگان حلقه زده و الهه بر سريري قرار گرفته كه از چنبره يك مار تشكيل شده است و براساس قراين موجود پرستش مار در ايران و هند قديم قبل از مهاجرت آرياييها به سرزمين ايران متداول بوده است. كارشناسان بر اين اعتقادند كه برخي ازجزئيات اين نقش به سومريها برمي گردد كه به عنوان نمونه تاج الهه با شاخهاي جدا از هم به دوره سومريان مربوط مي شود. در استان اين الهه ظرفي پر از آب حيات قرار دارد كه به سوي عبادت كنندگان روان شده است. آنچه در ارتباط با اين نقش تاريخي مي توان عنوان كرد، مشكلات تعيين دقيق ارتباط اين اثر با دوره تاريخي مشخص است. اثر برجاي مانده ديگر «داوودختر» يا «دي و دور» است كه در شمال غربي روستاي حسين آباد ممسني بر صخره كوهي به بلنداي ۳۰۰متر قراردارد. اين مقبره نظير مقبره هاي هخامنشي شمال تخت جمشيد و نقش رستم در كمركش كوه «عنا» واقع است با اين تفاوت كه برخلاف ديگر مقابر كه در يك طبقه ساخته شده اند در سه طبقه بر روي هم تعبيه و حجاري شده است. برخي از محققين از جمله دكتر احمد اقتداري اين مقبره را گور «سردار شجاع ايراني آريو برزان» قلمداد كرده است اما شواهد تاريخي دال برتأييد اين كمانه در دست نيست. «گريشمن» فرانسوي قدمت اين مقبره را به سالهاي ۵۵۰تا ۶۰۰پيش از ميلاد ذكر كرده و آن را متعلق به يكي از بزرگان محلي پيش از كورش منسوب كرده است. دوظرف اين مقبره چهارستون واقع است كه قسمت جلوي آن استادانه صيقل داده شده و نمايي خيره كننده به آن بخشيده است. در گوشه چپ دخمه زيرين به طرف بالا، روزنه اي تعبيه شده كه براي هدايت نور به داخل مقبره پيش بيني شده است. اثر به جامانده ديگر در اين خطه «ديمه ميل» يا «ميل اژدها» است كه در هفت كيلومتري جنوب غربي نورآباد مركز شهرستان ممسني قرار دارد. اين برج بيش از هفت متر بلندي داشته و پهناي آن در فراز برج ۳‎/۴۰متر است. برخي از پژوهشگران اين برج را با قلعه باستاني پاسارگاد و كعبه زرتشت مقايسه مي كنند.
گروه شهرستانها

دهدار دهستان مزايجان كه نزديك به ۲سال است اين سمت را بر عهده دارد، در مورد فعاليتهاي انجام شده در روستاحرفهاي زيادي دارد. او مي گويد؛ در طول اين مدت مشكلات روستاييان در زمينه هاي تأمين آب آشاميدني، توسعه خطوط تلفن، تنظيم نحوه توزيع موادسوختي، گازرساني،توزيع بهداشتي و نرخ متعادل گوشت، جمع آوري زباله هاي روستا، بهسازي كوچه هاي روستا، پيگيري تمديد وتجديد وام كشاورزان، هماهنگي و نظم بخشيدن به اياب و ذهاب مسافرين توسط ميني بوسهاي مسير مزايجان ـ بوانات و بالعكس، پيگيري جمع آوري شيرمازاد مصرف روستاييان و نصب علائم ايمني مسير جاده مزايجان ـ سروستان موردتوجه بوده است. او مي گويد: برپايي يادواره هاي شهداء، تشكيل جلسه مشاركت معتمدين درحل مشكلات روستا و تشكيل جلسات شوراي بهداشت و شوراي دهستان نيز به طوري جدي دنبال شده و از اكثر موارد فوق نتايج مطلوب به دست آمده است. محمد اسداللهي با اشاره به يكي از كارهاي عمده اي كه در روستا انجام شده گفت: در سالهاي گذشته در فصل زمستان اهالي روستا براي تأمين سوخت زمستاني به شركت پخش فرآورده هاي نفتي هجوم مي آوردند كه به علت نبودن پمپ برقي در روستا صفهاي طويل و نارضايتي هايي به وجود مي آمد. بحمدالله در فصل تابستان امسال به وسيله پخش اطلاعيه در سطح روستا،از اهالي درخواست شد، در حد امكان سوخت زمستاني مورد نياز خود را زودتر ذخيره كنند. در ابتداي فصل پاييز نيز با تشكيل جلسه اختصاص دوتانكر نفتكش و تعيين نرخ مناسب، مشكل بزرگ روستا كه همانا توزيع نامناسب سوخت زمستاني بود رفع شد. هم اكنون وجود پمپ برقي در قسمت تخليه نفت بسيار لازم و ضروري است. وي درخصوص طرحهاي آينده دهداري مزايجان گفت: با مساعدت و همكاري شوراي اسلامي روستا قصد ايجاد ايستگاههاي ميني بوس و اتوبوس و همچنين نصب سطلهاي زباله در معابر اصلي روستا را داريم كه با توجه به پيگيريهاي انجام شده، اميد است در آينده نزديك شاهد راه اندازي اين امكانات در روستا باشيم. اسداللهي كه از دهداران فعال و سختكوش به شمار مي رود، عمده مشكلات روستا را كه در حال حاضر مردم با آن دست به گريبان هستند بيكاري جوانان، نبودن صنايع تبديلي در روستا، مهاجرت مغزهاي متفكر روستا به شهرها به دليل كمبود امكانات در منطقه، مشكل ورودي و خروجي خطوط تلفن و نبودن امكانات ورزشي براي جوانان عنوان كرد و گفت: از ديگر مشكلات منطقه وجود جاده خطرناك مسير مزايجان ـ سروستان است كه در مسيري به طول تقريباً ۱۰كيلومتر نزديك به ۳۴پيچ خطرناك دارد. در سر راه اين پيچها، پلهايي بدون علائم راهنمايي و ايمني قرار گرفته و رانندگان در شب بارها اتفاق افتاده كه مسير خود را گم كرده اند. دهدار مزايجان در ادامه گفت: در اين خصوص بارها بامسؤولين ذيربط مكاتبات لازم صورت گرفته كه اميد است در آينده نزديك شاهد برطرف شدن مشكل فوق باشيم. در اينجا جا دارد، ضمن تشكر از همكاري صميمانه مسؤولين شهرستان بويژه فرماندار و بخشدار مركزي بخاطر حمايت ها و دادن امكانات به روستا، از مسؤولين تقاضا كنيم نسبت به اصلاح جاده خطرناك مزايجان ـ سروستان اقدامات عملي انجام دهند تا از بروز حوادث ناگوار رانندگي و مرگ هموطنانمان جلوگيري شود. ذكر اين نكته ضروري به نظر مي رسد كه دهداري مزايجان، به دليل انجام تمام امور روستا و دهستان اعم از اداري و عمراني، مورد توجه بيشتري قرار گيرد.