ماشين «علي ژكان» را سرقت كرده بودند و او براي رسيدگي به اين قضيه در اداره آگاهي بود كه من براي مصاحبه زنگ زدم و او قرار را به بعد ازظهر موكول كرد. فكر مي كنم هنوز اثرات عصبانيت از اين اتفاق ناميمون زايل نشده بود كه پاسخ دادن به پرسش هاي مرا آغاز كرد و او چه خسته مي نمود در اين پاسخ ها.
ـ آقاي ژكان شما امسال با فيلم «عيسا مي آيد» در جشنواره حضور داريد. فيلمي با مضمون دفاع مقدس. مي گويند زمان وقايع نگاري جنگ گذشته و اكنون وقت آن است كه در فيلم ها بسترها و پيامدهاي پس از آن بررسي شود.
* به نظر من براي كاركردن اساساً «بايد و نبايد» وارد نيست و ما اجازه نداريم چنين خط كشي هايي را در كار قايل شويم. مثلاً بگوييم بايد حتماً دوره اي به جنگ بپردازيم و دوره اي ديگر به پيامدهاي آن، كار هنري با دستور و بايد و نبايد به جايي نمي رسد. به هرحال جنگ بسيار طولاني داشتيم كه از نظر زماني نيز طولاني تر از جنگ هاي جهاني اول و دوم نيز بوده است. در نتيجه اين دايره خاصي ندارد كه قالبي براي آن بسازيم.
من اساساً به اين خط كشي ها معتقد نيستم و فكر مي كنم هر هنرمندي اجازه دارد واقعه «جنگ» را از زاويه ديد خود بررسي كند.
ـ فارغ از بايدها ونبايدها شما چطور به اين «واقعه» نگاه مي كنيد؟
* شايد من با موضوعي ارتباط برقرار كنم كه در بحبوحه جنگ روي داده باشد. فيلم «عيسا مي آيد» نيز اينگونه است و حال عده اي آن را فيلم دفاع مقدس مي دانند.
ـ شما عقيده داريد كه فيلمتان در زمره سينماي دفاع مقدس نمي گنجد؟
* بستگي دارد شما از چه زاويه اي به آن تأكيد كنيد. زاويه نگاه شما به فيلمي ممكن است به گونه ي متفاوت از نگرش فرد ديگري به آن باشد.
من اين دسته بندي هاي مفهومي را نمي پسندم. ما دركشوري زندگي مي كنيم كه مسائل آن به تمام شهروندان مربوط مي شود. براي پديده «جنگ» نيز در جامعه چنين دسته بندي وجود دارد و سؤالات شما نشانگر آن است.
ـ به هرحال هركس با كاري كه ارائه مي دهد، در دسته اي جا مي گيرد.
* من هم همين نظر را دارم، اما ايده ها و تعريف اشخاص از مفاهيم نبايد تحميل شوند.
ـ مي گويند فيلم شما در جشنواره فيلم فجر به نمايش درآمد، آن هم با موضوعي خوب و قابل تأمل و پرداختي ضعيف…
* اگر موضوع فيلمي خوب است حتماً پرداخت خوب آن را اين چنين جلوه داده است. موضوع و ساخت به عنوان دو مقوله جدا از هم در فيلم عرضه نمي شود و با پرداختي ضعيف نمي توان به خوب بودن موضوع فيلم پي برد. محتوا و ساختار در فيلم مثل روح و جسم هستند و نمي توان آنها را جداگانه بررسي كرد و يكديگر را تكميل مي كنند.
از طرفي راجع به مفاهيمي چون ساختار و محتوا خيلي كيلويي بحث مي شود. مي گويند ساخت فيلم خوب نبود درحالي كه اين بحث را نمي شكافند و آن را ازنظر كارشناسي و فني بررسي نمي كنند.
ـ شما در نگارش فيلمنامه «عيسا مي آيد» با آقاي مندني پور همكاري كرديد. درباره اين توضيح دهيد.
* طرح داستان اين فيلم مربوط به خاطراي واقعي و مستند است كه از مجموعه خاطرات آزادگان استخراج شده است كه من آن را دستمايه يك كار درام قرار دادم و فيلمنامه را نوشتم. چون آقاي شهريار مندني پور هم داستاني درباره «جنگ» نوشته و تجربه هاي ملموسي از اين پديده دارند، ايشان را براي مشاوره انتخاب كردم.
ـ در هشتمين جشنواره فيلم دفاع مقدس ابراز اميدواري شده كه اين جشنواره در سالهاي آينده به صورت بين المللي برگزار شود و امسال در جشنواره فيلم فجر نيز دو فيلم كه مي شود گفت مضمون دفاع مقدس دارند در بخش بين الملل حضور يافته اند. شما فكر مي كنيد، در چنين فيلم هايي چقدر به نگاه و زبان جهاني دست يافته ايم و به مسائل ملي از زاويه اي جهاني پرداخته ايم؟
* من اين دو فيلمي كه شما آن را دفاع مقدس مي دانيد نديده ام و اساساً نمي دانم تعريف شما از اين مقوله چيست. اما فكر مي كنم اگر به صورت عميق قضايا را طرح كنيم و آنها را به تصوير بكشيم، بتوانيم نگاههاي جهاني را به خود معطوف كنيم.
طبيعي است هرچه موضوعات رامحدود به منطقه، دسته و جناح خاصي كنيم، از راه يافتن آنها به خارج از مرزهاي تعيين شده جلوگيري كرده ايم.
ـ فكر مي كنيد «عيسا مي آيد» چقدر از اين نگاه جهاني برخوردار است؟
* اين را نمي دانم. اما مي دانم كه بايد به دغدغه هاي خود وفادار باشم و براي ديگران فيلم نسازم و اصلاً به دنبال چنين چيزي نبوده ام.
ـ اصلاً بين المللي شدن چنين مقولاتي را در قالب جشنواره قبول داريد؟
* فكر مي كنم اگر خود را درچنين سطحي قرار دهيم بتوانيم از مقوله جنگ هم يك پديده جهاني بسازيم. از طرفي سوژه هايي در جنگ ۸ساله ايران و عراق نهفته است كه قابليت جهاني شدن دارند.
همانطور كه جنگ هاي داخلي كشورها بطور وسيع در سطح بين المللي مطرح شدند، فكر مي كنم اگر نهادهاي متولي و مسؤولان چنين وسعتي را درباره دفاع مقدس قايل شوند، ما نيز مي توانيم به چنين جايگاهي برسيم.
ـ عملكرد انجمن سينماي دفاع مقدس را در اين باره چگونه مي بينيد؟
* من در جريان كم وكيف، اصول و قواعد اين انجمن نيستم. تنها درجريان ساخت فيلمم از انجمن خواستم كه از آن حمايت كند و حمايت انجمن هم محدود به در اختيار دادن شهرك سينمايي دفاع مقدس و برخي تجهيزات شد كه درمقابل آن هم وجهي پرداخت كرديم.
من از حمايت هاي ديگر اين انجمن اطلاع ندارم و نمي توانم قضاوت منصفانه اي داشته باشم.
ـ از پس هزينه هاي فيلم چگونه برآمده ايد.
* اگر فيلم را ببينيد متوجه مي شويد كه فقر وبي بضاعتي از سرو روي آن مي بارد. چون براي ساخت اين فيلم ها تجهيزات در اختيار شخص و بخش خصوصي نيست و تنها ارگان ها و نهادهاي دولتي چنين امكاناتي در اختيار دارند. ما نيز چاره اي نداريم جز اينكه به آنهامتوسل شويم. من اگر يك هزارم امكاناتي كه به برخي از فيلم هاي دفاع مقدس اختصاص داده مي شود، داشتم قطعاً صحنه هاي بهتري را ضبط مي كردم. ما حتي يك جيپ ارتشي در اختيار نداشتيم و ناچار شديم جيپي از ارتش بگيريم و آن را به رنگ جيپ هاي عراقي درآوريم.
من دلم مي خواست بخش آغازين فيلم مربوط به صحنه هاي باقيمانده از جنگ باشد، اما اين امكان وجود نداشت.
كل بودجه فيلم من يك سوم بودجه اي است كه به فيلم هاي جنگي آن هم در سالها پيش پرداخت شده است. اگر من هم به عنوان فيلمساز بعداز انقلاب فعاليت مي كنم، پس دليل اين برخوردها چيست و چرا يك هزارم آن امكانات در اختيار من قرار نمي گيرد. دلايل من هم در صحنه هاي فيلم مدام فرياد زده مي شود و در پي كشف قضايا نيستم. يا امكانات نبوده يا دلشان نخواسته چنين امكاناتي را دراختيار ما قرار دهند. سالها پيش كه سينماي جنگ مد بود برخي فيلمسازان اينگونه معرفي شده بودند كه كاري جز فيلمسازي جنگ نمي كنند كه البته در دوره اخير خيلي هايشان اين مقوله يادشان رفت و ساخت فيلم هاي ديگري را آغاز كردند. براي آنها پروژه هاي بالاي صدميليون براي ساخت فيلم جنگي هزينه مي شد. اما كل بودجه ما به ۶۰ـ۷۰ ميليون نمي رسد.

• مجيد بسطامي منتقد سينما
ژكان در برقراري ارتباط بين دنياي واقعي وخيالي موفق نبوده است و بعيد مي دانم تماشاچي بتواند با آن ارتباط برقرار كند، هزينه اين فيلم را ستاد آزادگان پرداخت نموده تا مردم بامشكلات آزادگان بيشتر آشنا شوند. با اينكه تجربه خوبي در اين زمينه در خارج از كشور شده و تلفيق اين دو جهان حتي نمونه خوب آن سفر به چزابه ساخته رسول ملاقلي پور است ولي فيلم ژكان حتي ۱۰% موفقيت ملاقلي پور را كسب نكرده است.
البته نبايد اين امر را تسري داد ما كارگردانهايي داريم كه به خوبي فضاي جنگ را ترسيم مي كنند مثل حاتمي كيا و مرادپور ولي برخي از فيلمسازان با اين فضا آشنا نبوده و قصد دارند تا از طريق مشاوره و پرسش و پاسخ با افراد مختلف اين كار را انجام دهنداين امر به معناي نشدن اين كار نيست چرا كه تجربه سنيماي دنيا نشان داده اين كار شدني است ولي اين دوستان نتوانسته اند موفقيتي در اين عرصه كسب كنند و بهتر است امثال آقاي ژكان تجربه هاي تخصصي خود را در اين زمينه ها كار كنند تا زمينه هايي كه تجربه ندارند تا بلكه گره سينماي ايران گشوده شود و آنهايي كه تجربه حضور در جنگ را نداشتند بتوانند فضا را منتقل كنند.

• شهرام زعفرانلو محقق علوم اجتماعي
از آقاي ژكان بيشتر از اينها انتظار مي رفت چون با توجه به آثار قبلي چه دليلي داشت سراغ اين سوژه برود؟ مشكلات سينماي جنگ ناتواني از بعد فني و تكنيكي و باورپذير كردن موضوعاتي بيشتر به اين سوژه است اين ناتواني اعم از فيلمنامه، پرداخت شخصيت ها و توانائيهاي كارگردان است. ژكان مي خواست از دل جنگ موضوعات نو را بيرون آورد كه موفق نشد نه آنچه خود مي خواست درآمد و نه آنچه ستاد آزادگان مي خواست.
ديدگاهي كه مي گويد فيلمساز بايد درجنگ باشد يك بعد قضيه است برخي فيلمسازان غربي مثل اسپيلبرگ هر چند جنگ جهاني دوم را تجربه نكرده اند ولي فيلم نجات سرباز رايان از لحاظ محتوا و از ابعاد فني قابل باور و پذيرش تماشاگر است. برخي از فيلمسازان ما كه درجبهه نيز حضور داشته اند از اين امر ناتوانند مشكل اساسي آنها در جنگ نيز اگر كنكاشي صورت گيرد در جنگ نيز بيشتر آنها تك بعدي نگاه مي كردند چون صاحب ايدئولوژي بودند كه به آنها اجازه نقد قضيه را نمي داد در حالي كه هنرمند بايد انتقاد كند و لايه هاي زيرين فضاها را بشكافد ولي اين انگيزه براي فيلمسازان ما به جود نيامد، فيلمسازان متعهدي هستند كه مي خواهند آنچه را ديده اند بيان كنند ولي به دليل تك بعدي بودن ناتوانند.

• ارسيا تقوي منتقد سينما
يكي از مشكلات سينماگران جنگ آن است كه در جنگ نبوده اند و نمي توانند آن فضا را درك كنند و آنهايي كه بوده اند به دليل نگاه يك طرفانه و خشك نمي توانند به قضايا ديد واقع بينانه داشته باشند و فكر مي كنند آنچه ديده اند سبقه اي از واقعيت است ولي پردازش آن به عنوان يك اثر هنري مستلزم وجود ابزار و انديشمنديهايي است كه به عنوان هنرمند فاقد آن هستند يا كساني كه قرار است هنرمند باشند مشكل اصلي سر همين است كساني كه مشكل سينماي جنگ را به وجود آورده اند خيال مي كنند به دليل ديدن لحظه هاي جنگ متولي سينماي جنگ آن شده اند و اين حق را دارند كه هنرجنگ و رنگ و بوي بسيجي را قبضه كنند اتفاقي كه براي حاتمي كيا و فيلم موج مرد افتاد به نظر من يك جوري زنگ خطر را براي سينماي جنگ به صدا درآورد.

* چقدر فيلمت متأثر از جنگ و پيامدهاي آن بوده؟
** همه فيلم من جنگ، جنگ تمام عيار. گاهي مقابل دشمني با نام عراق، گاهي با كسي كه در كنارت هست و سد راهت مي شود، گاهي با دشمني كه طمع به مالت مي كند، گاهي دشمني دروني كه وسوسه ات مي كند و... پس ما دائماً در حال جنگ هستيم، خوشبخت كسي است كه از اين جنگ جان سالم به در ببرد، سالم نه فقط از لحاظ جسمي، بلكه از لحاظ فكري، روحي، اعتقادي و...
* چقدر سعي كردي از كليشه هاي رايج اينگونه آثار فاصله بگيري؟
** من نمي توانم، شهادتها، ايثارگريها و از جان گذشتگي هاي رزمندگان را با همه عمق و ژرفاي معنوي آنها به تصوير درآورم، به همين دليل سعي مي كنم وارد اين مقوله نشوم، از طرفي، بضاعت سينماي كشور از لحاظ كمي هم توان اين كار را ندارد. البته تعدادي از عزيزان فيلمساز سعي كردند، اين كار را بكنند. ولي متأسفانه به نتيجه مثبت كه نرسيدند هيچ... تماشاگران را هم جنگ زده كردند. تصور مي كنم اگر مقداري ريزبيني به خرج بدهيم بتوانيم زوايايي را از دفاع مقدس پيدا كنيم كه به جنبه هاي انساني بيشتر پرداخته شود.
* جنبه هاي انساني؟
** جنبه انساني همه چيز، طبيعتاً جنگ هم مستثني نيست.
* بيشتر توضيح دهيد.
** جنبه هاي انساني زندگي را همه آدمهاي اين كره خاكي به خوبي مي فهمند. تنهايي چاپلين هم براي مردم آمريكا قابل فهم و درك است و هم براي مردم آفريقا و آسيا و... برمي گرديم به فرهنگ خودمان. براي مثال اگر دغدغه يك انسان كسب معاش براي زندگي باشد و براي اين كسب معاش به جبهه برود، آيا كم كرده است؟ مگر نه معصوم فرموده است: فردي كه به جهت كسب روزي از خانه خارج شود، اگر در اين راه كشته شود شهيد است؟ چرا ما نمي توانيم يا نمي خواهيم به اينگونه مضامين كه الي ماشاءالله در فرهنگ و در جبهه هاي جنگ ما در تنوع بسيار وجود دارد بپردازيم. اين مضامين هم انساني است، هم قابل درك و فهم براي تماشاگر داخلي و حتي خارجي است. متأسفانه گونه اي سينماي جنگ ما به اين راه نرفته و تنها رأس هرم اعتقادي، ايماني دفاع مقدس يعني شهادت، ايثار و... را نشانه رفته است.
* درست است، اما فيلم شما توانسته به اين مقوله دست پيدا كند؟
** من تلاشم را به عنوان نخستين تجربه كرده ام و تصور هم مي كنم به نوعي به آن شكل نزديك شده ام. اما اين نخستين تجربه است. بايد عكس العمل مخاطبين را ديد و تجربه ها را تكميل تر كرد تا به ياري خدا روزي به نتيجه مطلوب رسيد.
* به عقيده شما بايد به مقوله دفاع مقدس در سينما چگونه نگاه شود، مستقيم يا غيرمستقيم.
** بستگي به تواناييها دارد، اگر انسان و امكانات از توانايي پرداخت مستقيم به مقوله دفاع مقدس برخوردار بود طبيعتاً مي توان بطور مستقيم به فيلمسازي جنگ پرداخت و اگر بضاعت نبود موضوعات نامحدودي از حواشي جنگ و تأثيرات آن وجود دارد كه مي توان به آنها پرداخت.
* «نوروز» شخصيت اصلي فيلم شما قصد دارد تانكري رااز جبهه غنيمت گرفته، براي آبرساني به روستاي محل زندگيش ببرد و پيرمرد دژبان سعي مي كند از او ممانعت كند. آيا عمدي در نوجوان بودن نوروز و پيرمرد بودن دژبان وجود دارد؟
** طبيعتاً ساختار قصه اينگونه مي طلبيد و لايه رويي موضوع همين بوده است. اما لايه زيرين اين انتخاب بررسي دو نسل است. نسلي كه خودش را وقف انقلاب كرده است عمر و جواني و زندگي خود را در راه انقلاب داده است، اسلام او شكلي خاص دارد، ديدگاهش نيز همينطور و نسلي كه از انقلاب سرچشمه گرفته، بارور شده و ادامه حيات مي دهد. اسلام او عميق تر است. شناخت او با توجه به سن كم از ژرفاي بيشتري برخوردار است. اگر تصميمي مي گيرد به هر قيمت به دنبال هدف خود است. او همه جا را جبهه مي داند، زيرا مي فهمد كه زندگي دار مبارزه است. او به خوبي موقعيت زماني و مكاني خود را درك مي كند و به اين واقع بيني خود نيز سخت پافشاري مي كند و در نهايت هرچند كه هدفش مخدوش شده است (از طرف دشمن بيروني) ولي به مقصد مي رسد.
* تصور مي كنيد اين داستان با اين شخصيتها و با اين مضمون دفاع مقدس در بيرون از كشور هم توفيقي داشته باشد؟
** اميدوارم... من موضوعي صادقانه را با شخصيتهاي صادق و روابطي انساني به تصوير درآورده ام. به همين دليل تصور مي كنم اين فيلم بتواند با تماشاگران غيرايراني هم ارتباط برقرار كند.
* ظاهراً فيلم شما موفقيتهايي هم در جشنواره ها داشته است.
** بله البته در جشنواره هاي داخلي ـ در دوازدهمين جشنواره روستا برنده بهترين فيلمنامه شد. در جشن خانه سينما در زمينه صدابرداري و جلوه هاي ويژه كانديد شد كه جايزه جلوه هاي ويژه را به خود اختصاص داد. در جشنواره شانزدهم كودك و نوجوان اصفهان نيز موفق به دريافت بهترين فيلمنامه جشنواره، بهترين فيلمنامه مجمع سينماي كودك و نوجوان و پروانه زرين جايزه ويژه جشنواره را بازيگر نوجوان فيلم به دست آورد.