هميشه نسبتي ميان اتفاقي كه روي مي دهد و برداشتي كه از آن مي شود، وجود دارد. اما شرايط پيراموني، نحوه روايت رويداد و بستري كه در آن اتفاق مي افتد، گاه فاصله ميان اين دو را آنچنان وسعت مي بخشد كه نه برداشت به رويداد مي ماند و نه رويداد نسبتي با برداشت دارد!
وقتي در نحوه روايت رويداد، توسط تشكيلات تأثيرگذار و رسانه هاي گروهي، «اطلاع رساني» جاي خود را به «تبليغات» مي دهد و اين فضا با ناآگاهي اجتماعي توأم مي شود، مي توان از نيست، هستي آفريد و كارنامه هاي پررزق و برق نيز به يادگار گذاشت!
اين فضا دقيقاً روايت اتفاقي است كه در اين سالها، در عرصه هاي گوناگون فرهنگ افتاده و كارنامه هاي تهي آذين شده نيز دستاورد آن بوده است. با اين حال جشنواره هاي مناسبتي در اين قحط سال حضور خالص فرهنگ و هنر، تنها دلخوشي آنهايي است كه به ساختار تبليغات زده فرهنگ كشور بي اعتماد شده اند. در يادداشت پيشين از جشنواره موسيقي فجر ـ كه امروز هفته اول خود را پشت سر مي گذارد ـ به عنوان مهمترين رويداد موسيقي در ايران ياد كرديم و به اعتبار اين مقام، به ارزيابي جايگاه حقيقي آن پرداختيم. اما در همين هفته اي كه گذشت خبري شنيديم مهمتر از جشنواره موسيقي فجر! اينكه موسيقي به عنوان شاخه اي از برنامه درسي هنر در مجموعه دروس ابتدايي تدريس مي شود، شايد فرخنده ترين و فرح بخش ترين خبري باشد كه به زعم ما مي توانست در عرصه جريان موسيقي ايران در تمامي اين سالها اتفاق بيفتد.
گويي دوره آزمايشي اين درس كه سال گذشته با همه موانع اداري وزارت آموزش و پرورش در مدارس كشور انجام شده از امسال و سال آينده جزو دروس قطعي دوره ابتدايي مي شود.
در شرايطي كه آسيب هاي اجتماعي به موسيقي جدي، مي رود تا سياه ترين دوران جايگاه اين هنر در ايران را رقم بزند و ابعاد آميخته اش با فرهنگ و پيشينه نياكانمان را به رؤياي اعصار از ياد رفته متصل كند، شنيدن چنين خبري ـ آنچنان و آنچنان تر ـ براي اهل اين هنر دل انگيز و شعف آور است.
موسيقي ما كه جزئي از عناصر فرهنگ به هم پيوسته ايراني است، همچون سنت ها، آيين ها، آداب و رسوم و از همه مهمتر؛ زبان، به عنوان شاكله هويت فرهنگي و هويت ملي، بايد با ناخودآگاهي هر ايراني، پيوند استوار برقرار كند و اين ميسر نيست مگر اينچنين از كودكي آموخته شود.
با همه ابعاد مختصر حضور اين عضو اساسي فرهنگ، در برنامه تدوين شده درسي دوران ابتدايي، مي توان از هم اكنون تصوير روشن ده سال بعد موسيقي را در همين جشنواره فرمايشي فجر، بي ساختارهاي تبليغات زده، دنبال كرد و تأثير انكارناپذيرش را به چشم ديد.
به اميد آن روز
محسن شهرنازدار

اگر اواخر تابستان يا اوايل پاييز سفري به جنوب ايران داشته باشيد در مسير جاده اصفهان به بوشهر از دور كاروانهايي خواهيد ديد كه بردشتهاي پرنشيب و فرار جنوب ايران، از منتهي اليه شمالي فارس گرفته تا سواحل سنگي خليج فارس، گاهي تند و گاهي آرام، راه مي پيمايند كه در برخي نقاط مسير حركت آنها با جاده هايي كه شهرهاي بزرگ را به يكديگر پيوند مي دهند تلاقي مي يابد. اين ايل بزرگ كه مي توان گفت نظام ايلي آن تقريباً رو به اضمحلال رفته است و با ظهور زندگي ماشيني ومدرنيسم، بيشتر واجد يك فرهنگ شهرنشيني شده است ايل قشقايي نام دارد كه از ايلات بزرگ كشور است، در اين فرصت كوتاه غرض آن نيست كه در مورد تمام ابعاد زندگي و فرهنگ اين ايل بزرگ كه حوزه جغرافيايي نسبتاً وسيعي را اشغال كرده است تحليلي جامع ارايه دهيم بلكه مراد كار نگاهي گذرا بر موسيقي اين قوم است، اما به لحاظ اينكه موسيقي هر قومي يك پيوند قهري با آداب و رسوم آن قوم و فرهنگ عمومي اش دارد وهمچنين موسيقي يكي از بارزترين مظاهر فرهنگ و هنر يك ملت است به ناچار ابتدا بايد شناختي كلي نسبت به فرهنگ عمومي آن قوم و فراز و نشيبهايي كه در گذر زمان داشته است به دست آورد آنگاه در مورد ابعاد فرهنگي، هنري آن قوم تحقيق كرد. افراد ايل قشقايي كه از ۵طايفه بزرگ و چندين تيره تشكيل شده است به زبان تركي تكلم مي كنند گرچه در جنوب، طوايفي يافت مي شود كه به لهجه لري و غيره متكلم اند و جزو قشقاييها محسوب ميشوند اما بطور كلي زبان محلي اين قوم تركي است آنچنان كه از تحقيقات گوناگون برمي آيد قشقاييها از قرن هشتم به بعد طي چند قرن از نقاط دور به جنوب كشورمان عزيمت نموده اند گذشته اين ايل و اين كه يقيناً از كجا و چگونه بدينجا آمده اند در هاله اي از ابهام قرار دارد و نظرات و ديدگاههاي محققين محترم اغلب مبتني بر حدس و گمان و قراين نه چندان محكم تاريخي است. برخي با توجه به متون تاريخي قرنهاي گذشته بر اين عقيده اند كه قشقائيها قبل از مهاجرت به جنوب ايران در سواحل رود ارس و منطقه آذربايجان زندگي مي كرده اند و برخي ديگر موطن اوليه آنها را مناطق آسياي ميانه و قفقاز مي دانند و نظرات مختلف ديگري نيز در اين باب موجود است.
در مورد آنچه كه از عيش و طيش روزگار بر اين ايل رفته است اشعار شاعران محلي مدرك قابل استنادتري است تا متون تاريخي، اما آنچه قطعي به نظر مي آيد اين است كه طوايف مختلفي كه در قرن دوازدهم هجري قمري تحت فرماندهي جاني آقاقشقايي به صورت متحددرآمدند از يكجا به جنوب ايران نيامده اند بلكه ازمناطق مختلف خارج و داخل ايران بدين جا عزيمت كرده اند در آثار هنري باقيمانده از بزرگان شعر و موسيقي بيشتر اين حدس تقويت مي شود كه اين آرياييهاي ترك زبان اغلب از ناحيه سرسبز وخرم قفقاز و آسياي ميانه به جنوب ايران سفر كرده و در كوهستانهاي زاگرس مسكن گزيده اندمأذون شاعر برزگ و جاودانه ايل دراشعار خود از نواحي ايروان، نخجوان وهشترخان ياد كرده است و در آثار موسيقيايي دههاسال پيشتر اشعاري به كار رفته است كه مي گويد راه اين ايل از تبريز مي گذرد و ازخداوند مي خواهد تا آنان را بدانجا رهنمون شود بنابراين مي توان به طور كلي اين نتيجه را گرفت كه قشقاييها هماند ديگر اقوام مهاجر ايران و شايد بيشتر از همه آنها، تقدير تاريخي پرنشيب وفرازي داشته اند و باناملايمات در جنگ و گريز دائم بوده اند وباز از قراين و شواهد مختلف تاريخي اين چنين برمي آيد كه مهاجرت اين قوم، يك مهاجرت عادي نبوده بلكه بنا به يكسري مصالح سياسي اجتماعي به اين مناطق تبعيد شده اند و مسلم است كه اين از ناحيه اي به ناحيه ديگر تبعيد شدنها وجان دادن بسياري از افراد بخاطر سختي راه در مسير تبعيد ـ همچنانكه در تبعيد قشقاييها به خراسان توسط نادرشاه افشار اينگونه بوده است ـ و مصايب و معضلات جنبي ديگر، در فرهنگ و هنر آن قوم و خاصه در ادبيات و موسيقي تأثيري شگرف خواهد داشت ومگر نه اين است كه عموماً هنر وخاصه شعر و موسيقي، يك واكنش متعالي به كنش هايي است كه توسط محيط و مقتضيات آن بر آدمي تحميل مي شود ومگر نه اين است كه هنرمند رسالت عظيم مبارزه با هر چه مظهر زشتي و پستي است را بر دوش دارد، وطن دوستي، ميهن پرستي و تعلق خاطر به آب و خاكي كه آدمي در آن زاده شده و پرورش يافته است از بديهيات است و وجود آدمي با آن سرشته شده، بنابراين مهاجرت اين اقوام و بعضي اقوام ديگر اغلب از روي اجبار و اكراه صورت گرفته و اندوه اين تبعيد وعزيمت ناخواسته و احساس حاصل از آن را هنوز در شعر و موسيقي اين قوم مي بينيم. هنوز درنفيرناي ساربانان و زمزمه شبانگاهي چوپانان ايل حس غريب فراق موج مي زند. در موسيقي قشقايي از تمامي دردها ونيازها، بيم ها و اميدها، شادكاميها و دلمردگيها، از عشقهاي نافرجام جوانان طوايف، انديشه هاي باريك عارفانه وحتي از مظاهر گونه گون طبيعت زيباي زاگرس رد پا مي بينيم اما آنچه از همه اينها محسوس تر است همانا طعم تلخ غربت است و اين شايد بدان جهت است كه درد مشترك همه فرزندان آدم است.
آقاي محمد بهمن بيگي كه اولين تحصيلكرده كلاسيك قشقايي است و ازخدمتگزاران بزرگ فرهنگي است. در خاطرات خود در مورد موسيقي قشقاييها و قياس آن با موسيقي بختياري كه از ايلات لرزبان جنوب ايران است نظر بر همين موضوع دارد وموسيقي بختياري را يك موسيقي شاد و طرب انگيز وموسيقي قشقايي را آكنده از سوز و اندوه غربت مي داند درست همين است اين نظر اغلب محققان گرانقدري است كه در اين باب اظهارنظر نموده اند، حقيقت اين است كه قريحه شعري وموسيقيايي در ميان افراد اين ايل بسيار قوي است اما در آهنگهاي موسيقيايي شان حسي غريب نهفته است كه هر شنونده اي را صرفنظر از اينكه به كدام نژاد يا فرهنگ تعلق داشته باشد مورد تأثير قرار مي دهد و شايد بتوان گفت در ميان آثار موسيقيايي اقوام مختلفي كه در كشور ما زندگي مي كنند، موسيقي كردها، آذربايجان، خراسان، لرهاي بختياري، فارس و لرستان كه هر كدام نواهاي مخصوص به خود دارند موسيقي قشقاييها از اين نظر با همه تمايز دارد حتي در آهنگهاي ريتميك و شاد آن، اين سوز دروني خود را از ذائقه شنونده پنهان نمي كند. اين موسيقي با توجه به اينكه در ناحيه محدودي از كشور پهناور ايران رواج دارد محدود است البته در مقايسه با موسيقي اصيل ايراني نه اقوام ديگر، اگر بپذيريم كه قشقاييها بخاطر مجاورت با اقوام ديگر، ناگزير از فرهنگهاي آنها تأثير پذيرفته اند كه قطعاً چنين است بايد بپذيريم كه در زمينه موسيقي و ادبيات اين تأثير بيشتر و قوي تر از ديگر ابعاد است. در گذشته به دليل وجود طبقات مختلف در بين ايل، بستر تحقيق در موسيقي و بسط و گسترش آن براي همه ميسر نبود و تنها كساني مي توانستند در اين وادي گام نهند كه به نحوي به دربار خوانين و كلانتران ايل وابستگي داشتند چه صرفنظر از عوامل ديگر، فقر شديد در ميان مردم عادي اجازه نمي داده است كه فارغ از انديشه نان شب، با فراغ بال بنشينند وكار هنري ارزشمندي انجام دهند اما در عين حال موسيقي، زبان احساس همه مردم بوده است و در ميان توده هاي متوسط و ضعيف جامعه ايلي بسياري بوده اند كه بخاطر ابراز احساسات شخصي دست در دامن شعر و موسيقي شده اند. در ميان اقشار مختلف ايل، رسالت انتقال موسيقي سنتي ايل، بيشتر بر دوش دوگروه سنگيني مي كرده است يكي ساربانان وديگري طبقه آرايشگران كه در ايل به آنان استادمي گويند. ماندگاري نواهاي برخاسته از روزگاران كهن ايل در وهله اول مديون اين دوگروه است. اين نظر آنهايي است كه خود چندين سال در زمينه نشر موسيقي اصيل ايل زحمت كشيده و آهنگهاي آن را از دستبرد بلاهاي هنري كه در هر زماني وجود داشته است محفوظ نگاه داشته اند، فرود گرگين پور كه از اساتيد مسلم موسيقي قشقايي است ودرمحضر استاداني چون حبيب الله بديعي و محمدرضا لطفي تلمذ كرده است و در مدت سالها تلاش بي دريغ گوشه هاي آوازي را جمع نموده است موفقيت هاي خود را در اين زمينه، قبل از همه مديون ساربانان ايل مي داند كه فارغ از قيد و بندهاي رايج مراكز هنري، موسيقي را به عنوان بهترين ترجمان احساس پاك خود به كار مي برند، اين گروه كه خود الهام يافته از طبيعت دل انگيز كوهپايه هاي زاگرس اند بيشتر از ديگر طبقات، صفاي باطن خود را كه مهمترين و اولين لازمه كار هنري است حفظ كرده اند بدين جهت طنين نيلبك ساربانان ايل زبانزد خاص وعام است اما اين بدان معنا نيست كه طبقات متوسط جامعه ايلي كه اكثريت را تشكيل مي دهند با موسيقي بيگانه اند بلكه در ميان گروه اخير نيز موسيقي هنوز از بارزترين ابراز تجلي احساس و دردهاي آنها به شمار است به تصريح تاريخ درمواجهه با دشمنان خارجي و حراست از مرزهاي جغرافيايي، فرهنگي و... در مقابل اجنبي، قشقائيها از مقتدرترين ايلات در چندصدسال اخير بوده اند به علاوه فقر، خانه بدوشي، محروميت از حداقل امكانات معاش، بي سوادي و ديگر بداقباليها از آنان مردماني سختكوش و جدي ساخته است بديهي است كه هر يك از اين عوامل به تنهايي كافي است تا به خلق آثار هنري ارزشمند وجاودانه اي منتهي شود چه، گاهي در رويارويي با بازيهاي روزگار، كوتاه ترين راه ممكن پناه آوردن به دامن هنر است بنابراين در شكل گيري پايه هاي هنري يك قوم، آنچه در مسير پرفراز و نشيب تاريخ، از نامراديها و يأس ها، شادخواديها و لذت جوئيها، كاميابيها و شكستها بر آنان گذشته است بسيار اساسي است. قدر مسلم اگر جنگهاي طولاني وجانانه ايل قشقايي با استعمار انگليس در قبل از سالهاي۱۳۰۰هجري اتفاق نمي افتد اشعار حماسي جاودانه اي كه شاعران بزرگ قوم در وصف دلاوريهاي مردان ايل سروده است خلق نمي شد و به تبع آن آهنگهاي حماسي موسيقي شكل نمي گرفت هنوز هم موسيقي، همانگونه كه پيشتر اشارت شد زبان رازها و نيازها و ترجمان احساس اين مردم ساده و بي آلايش است، هنوز هم الحان صميمي و مقدس روزگاران گذشته را امروز از حنجره مادران مهربان ايل هنگام بافتن قاليچه هاي لطيف ايلي مي توان شنيد هنوز هم موسيقي اصيل ايلي تقدس خود را چون گذشته حفظ كرده است گرچه اخيراً در مواجهه با موسيقي نامحدود فرهنگهاي مختلف اطراف تا حدودي رنگ باخته است كه اين بيشتر زاييده شرايط اجتماعي و فرهنگي است اما چهارچوب موسيقي اصيل هنوز استوار است. رواج يك دفعه فرهنگ شهرنشيني كه معلول فاكتورهاي مختلفي مي باشد و پرداختن به جزييات آن در اين مقال نمي گنجد بر فرهنگ و هنر سنتي ايل در سالهاي اخير، تأثيري شگرف نهاد، تجربه ثابت كرده است كه فرهنگهاي بشري هنگامي بر يكديگربيشترين تأثير را مي نهند كه در تقابل با يكديگر قرار گيرند در اين مقطع است كه هر قوم وملتي كه بخاطر واقع شدن در شرايط خاص، حرفي براي گفتن ندارند ممكن است تا سرحد اضمحلال پيش بروند البته در اينجا، چنين نشد اما تأثير فرهنگ كلان شهرنشيني بر فرهنگ ايلي تأثير قابل توجهي بودكه در آن شرايط اين امر، عادي مي نمود، به هر حال در دوسه دهه اخير قشقاييها نيز مانند ايلات ديگر به اين نكته پي بردند كه ادامه زندگي عشايري با آن كيفيت، در شرايطي كه جوامع ديگر، دواسبه به سوي قله هاي تمدن وتكنولوژي مي تازند با آن كيفيت به صلاح نيست، سياستهاي غلط اقتصادي و فقر عمومي قشر متوسط ايل نيز بر اوضاع دامن زد و بر آن شدندتا بخاطر آينده نسل نوپاي آن روز هم كه شده كاري كنند و قدمي بردارند كه در غير اين صورت، فردا در برابر خواسته هاي نسل جوان پاسخي نخواهد داشت بنابراين با سرعتي شگفت به حاشيه شهرهاي كوچك و بزرگ پناه آوردند تا بيش از اين، از ديگران عقب نمانند در چنين شرايطي نسل جوان از بين دوفرهنگ سنتي ايل و فرهنگ شهرنشيني ناگزير از پذيرش يكي از آن دو بودند لذا جاذبه هاي زندگي شهرنشيني را ترجيح دادند در اين سالها بودكه به تبع شرايط روز، فرهنگ و هنر سنتي ايل، خصوصاً در زمينه موسيقي تا حدودي مهجور ماند. حقيقت اين است كه سالهاي سختي بردوستداران ودلسوزان موسيقي بومي گذشت و به يقين اگر زحمات بي دريغ يك عده نبود نه تنها در موسيقي بلكه در زمينه تمام مظاهر هنري شاهد يك مسير قهقرايي ناگهاني مي شديم بعد از آن چندسالي به طول انجاميد تا دلسوزان فرهنگ و هنر قومي توانستند تا حدودي خود را بازيابند و باكوشش بي وقفه هنر اين مرز و بوم را از خطر نابودي يا استحاله در هنر اقوام ديگر مصون بدارند، همانگونه كه اشاره شد موسيقي هنوز هم ترجمان احساس مردم و بهترين وسيله تلطيف روح در ميان ايل است اما بديهي است كه عوام به گونه اي فني به موسيقي نمي نگرند بلكه نهاد زيباپسند آنها، آنها را به سوي موسيقي سوق مي دهد و اصلاً در حيطه كار عوام نيست كه به ارزيابي آثار موسيقي بپردازند و خوب و بد آنها را از هم تميز دهند بلكه مسؤوليت ارزيابي آثار هنري وحفظ و اشاعه موسيقي و بطور كلي هنر و صيانت آن از بلاياي هنري متوجه خواص و موسيقيدانان يك ملت است كه در اين مورد بسي جاي حرف و تأمل است. به لحاظ عرض آثار هنري، آثاري كه در چندسال گذشته در زمينه موسيقي ارايه شده است كميت قابل ملاحظه اي دارد اما به ديل آنكه ارائه اين آثار به انگيزه هاي مختلفي صورت گرفته و در اكثر موارد هماهنگي هاي ارباب هنر را در برنداشته است لذا كيفيت آنچناني ندارد در ارائه يك اثر هنري ـ تفاوتي نمي كند كه در چه زمينه اي باشد ـ انگيزه شخص يا گروه ارائه دهنده نقش اساسي دارد گرچه وجود امكانات هنري نيز دركيفيت محصول تأثير زيادي دارد موسيقي قشقايي موسيقي است در قياس با موسيقي محلي اقوام ديگر غني، علاوه بر حس غريبي كه در نواهايش نهفته است صفاي دروني ويژه اي نيز در زير و بم آهنگها خود را مي نماياند و شنونده را يك آرامش معنوي مي بخشد، موسيقي كه از طبيعت مصفاي دامنه هاي زاگرس الهام گرفته است. اگر با گوش دل بشنوي، صداي زيباي آبشار كوهساران، نغمه دل انگيز كبك كوهستان، ترنم صميمي بارش بارانهاي قشلاق و آهنگ غريب ني لبك چوپانان و ساربانان را در بطن اين موسيقي ملكوتي خواهي يافت. برخي از نواهاي برخاسته از ميان ايل، وقتي در عروسي ها با كرنا و نقاره نواخته مي شود سنگدل ترين شنونده ها را رام خويش مي سازد و آنچنان احساس را برمي انگيزد كه گويي تمامي كائنات، همصدا، همگونه، يكدل و يكزبان تسبيح دوست مي گويند. غرض اين است عرضه كنندگان آثار هنري بدانند آثارشان خيلي بهتر از اين مي تواند باشد كه هست به شرطي كه تعهد هنري را سرمشق كار خود قرار دهند و از عهده اين مسؤوليت خطير بر نخواهند آمد مگر با رعايت چهارچوب سنتهاي هنري و ارائه آن به صورتي امرزين. اما آنچه در سالهاي اخير شاهد آن بوده ايم بيشتر افراط و تفريط بوده است خصوصاً در زمينه گذر از سنتها، گاهي شاهد آثار موسيقيايي از كساني بوده ايم كه در اثرشان، بيگانگي با الفباي موسيقي فولكلور موج مي زند، اينان عدم اشتياق نسل جوان به استماع موسيقي سنتي را دستاويز قرار داده اند اما واقعيت چيز ديگري است در آثار اين گروه كه معمولاً با انگيزه هاي مادي و غيرمسؤولانه پاي در اين وادي نهاده اند رد پاي موسيقي اقوام بيگانه به نحو بارزي مشاهده مي شود اگر بپذيريم كه هر اثر هنري داراي يك پوسته است كه ظاهر آن اثر را مي سازد و يك هسته يا محتوا داردكه پيام واقعي هنرمند در آن نهفته است ناگزير بايد پذيرفت كه به لحاظ محتوايي، آثار موسيقي محلي قشقايي در اغلب موارد به طرف نوعي پوكي،خالي شدن از خود و پر شدن از ديگري پيش مي رود كه هوشياري دلسوزان و متوليان امر موسيقي را در اين مقطع مي طلبد، البته وضعيت فعلي موسيقي قشقايي و انتقاداتي كه بر آن وارد است به معناي ناديده گرفتن زحمات بي شائبه هنرمندان گرانقدر ديگر نيست. اما لازم است به مشخصات و اسامي تعدادي از آهنگهاي موسيقي قشقايي و مطابقت نسبي آن با موسيقي فرهنگهاي ديگر پرداخته شود در موسيقي قشقايي اثري از رديف يا دستگاه مانند آنچه در موسيقي سنتي ايران وجود دارد، ديده نمي شود و به نظر مي رسد قرار دادن آهنگها در چارچوب رديفهاي مشخص، اولاً به دليل محدوديت موسيقي هاي محلي و ثانياً به دليل آنكه قطعات، هماهنگي لازم را با يكديگر ندارند چندان آسان نباشد اما اغلب آهنگهاي موسيقي قشقايي با توجه به وجه تسميه اي كه دارند نام مشخصي را به خود اختصاص داده اند مانند «باش گرايل» «جيران جيران» «گدن آتلي» يا «جنگ نامه» كه مورد اخير همانگونه كه از نامش پيداست از آهنگهاي رزمي ايل است اما در عروسي ها هنگام رقص جوانان ايل نواخته مي شود، آهنگي است شاد و ضربي ـ يا آهنگ اصلي و كرم كه برگرفته از ادبيات كهن ايل است. بعضي از آهنگها وجوددارد كه بين لرها، لك ها و قشقاييها مشترك است كه اين اشتراك به نوعي به تأثير وتأثر فرهنگهاي اقوام مجاور از يكديگر مرتبط است كه از آن ميان مي توان آهنگ «شيرعلي مراد» را نام برد، لازم به ذكر است كه به علت همسايگي لرها و ايل قشقايي در جنوب ايران به دليل اشتراك در خصوصيات عشيره اي، اين دوقوم از نظر فرهنگ معاشرت و آداب و رسوم فردي واجتماعي متقابلاً بر هم تأثير گذار بوده اند كه اين تأثير در موسيقي هر دو قوم كه به زبانهاي مختلف متكلم هستند تأثير قابل ملاحظه اي نهاده است و اما از لحاظ مشابهت موسيقي اصيل قشقايي به موسيقي اصيل ايراني، اكثر آهنگهاي محلي قشقايي رامي توان به نوعي با دستگاههاي موسيقي ايراني يا متعلقات آنها مطابقت داد مثلاً كسي كه هم با رديفهاي دوازده گانه موسيقي سنتي ايران (۷دستگاه و ۵آواز) آشنا باشد وهم موسيقي قشقايي را بداند براحتي مي تواند آهنگ «باش گرايل» را در موسيقي قشقايي اجرا كند و بعد از آن به درآمد دشتي گريز بزند يا برعكس. آهنگ اصلي و كرم كه از آهنگهاي معروف ايلي است مطابقت كامل بامايه بيات ترك در موسيقي ايراني دارد، آهنگ «جيران جيران» مطابقت نسبي با دستگاه سه گاه دارد و خيلي ديگر از نواهاي موسيقي قشقايي را مي توان با دستگاه شور كه مادر دستگاههاي ايراني ناميده شده است مطابقت مي كند.
محمد هنرمند حقيقي

امسال درجشنواره هفدهم موسيقي ، نمايندگان ايل قشقايي ، حضور ندارند! خواستيم با نوشتن يادداشتي درباره موسيقي قشقايي وگفت وگو با فرود گرگين پور، موسيقيدان ونوازنده آن ايل، جاي قشقايي ها را در جشنواره خالي كنيم:
فرود گرگين پور نوازنده و موسيقيدان ايل قشقايي، فارغ التحصيل در رشته هاي ادبيات و موسيقي از دانشگاههاي شيراز و تهران است. او از نغمه پردازاني است كه درجهت اعتلاي موسيقي نواحي جنوب وخاصه ايل قشقايي علي رغم شرايط دشواري كه برايش فراهم آمده، سالها تلاش مداوم داشته و نغمات دلنشين سازش تجلي گر تمامي دردها و احساسات لطيف مردمي است كه در دامان آن، پرورده شده است به بهانه چاپ گفتاري درمورد موسيقي ايل قشقائي با او گفت وگويي انجام داديم كه ماحصل آن از نظرتان مي گذرد:
• به عنوان سؤال اول مختصري از خودتان و اين كه موسيقي را با چه سازي شروع كرديد بيان كنيد؟
•• من متولد اسفند ۱۳۲۴ ايل قشقايي هستم از ۵سالگي با موسيقي مأنوس شدم وني لبك را از سارباناني فراگرفتم كه به دور از چشم پدرومادر دركنار اجاقشان مي نشستم وتا صبح برايم مي نواختند وقصه مي گفتند، تا ۷سالگي درايل بودم سپس به شيراز نقل مكان كرده و درآن جا آكاردئون را فرا گرفتم بعد از آن پي بردم كه اين ساز نمي تواند جوابگوي احساساتم باشد وبه فراگيري ويولون پرداختم دستگاههاي موسيقي ايراني را از راديو ايران آن زمان ياد گرفتم وچون شيراز را براي پيشرفت مناسب نديدم درسال ۴۲ به تهران آمدم.
• درتهران از محضر چه اساتيدي استفاده كرديد؟ آيا درتهران هم با موسيقيدانان محلي ارتباط داشتيد؟
•• درتهران علاوه برآنكه با ايل هميشه در ارتباط بودم ، با راهنمايي وكمك شادروان رسول پرويزي با اساتيدي چون مرحوم نورعلي خان برومند وشادروان بهاري آشنا شدم. درهمان سال درهنرستان آ زاد موسيقي به محضر شادروان حبيب الله بديعي راه يافتم وپس از آن زيرنظر استادعلي تجويدي كه از مفاخر بزرگ موسيقي ايران است به فراگيري ادامه دادم دردانشكده موسيقي نيز از استادان محمدرضا لطفي وحسين عليزاده كسب فيض كردم البته مدتي هم شاگرداستادعلي اكبر دودانگه بودم.
• اجازه دهيد به سراغ مسائل كلي تر درمورد موسيقي نواحي برويم .به نظر شما موسيقي نواحي چرا درقياس با موسيقي هاي ديگر درسالهاي اخير تاحدي مهجور مانده است؟
•• علت هاي آن زياد است اما بخشي از آن به نظر من به عدم حمايت كافي از موسيقيدانان ونوازنده هاي موسيقي نواحي برمي گردد. انتظار من وامثال من اين است كه از طرف متصديان امورفرهنگي و هنري اين بخش (موسيقي نواحي ) بيشتر حمايت شود. سالانه برگزاري يك كنسرت وجشنواره كافي نيست بايد كار مداوم صورت بگيرد.
• بسياري از هنرمندان گمنام وبي ادعا در نواحي مختلف مملكت ما وجود دارند كه قلبشان درجهت اعتلاي موسيقي وهنربومي ايران مي تپد اما شخصيت هنري آنها وفعاليتهايشان به جامعه معرفي نشده است .به نظر شما چگونه مي توان از اين افراد استفاده بهينه را در زمينه اي كه تخصص دارند به عمل آورد؟
•• به نظر من از موسيقيدانان محلي استفاده شاياني مي شود كرد به شرطي كه آنها را به مجامع هنري دعوت كنيم، از آنها به طرق گوناگون همانگونه كه قبلاً گفتم حمايت كنيم حتي براي برخي از آنان مقرري تعيين شود. بعضي از آنان هزينه خريد يك ساز را نيز ندارند.اگراين گروه حمايت شوند از آنها دراركسترهاي بزرگ مي شود كمك گرفت.
• همانگونه كه استحضار داريد نواهاي بومي درايلات جنوب معمولاً با كرنا يا ني لبك نواخته مي شوند. باتوجه به اين كه ساز تخصصي شما ويولون وكمانچه است درنواختن آهنگهاي محلي اين سازها چقدر توانايي دارند؟
•• توانايي كامل دارند خصوصاً ويولن سازي است كه درعرصه موسيقي هرملتي وارد شود زود براي خود جاي پا بازمي كند. البته قابل ذكر است كه سازهايي كه درموسيقي ايل قشقايي نواخته مي شوند عبارتند از كرناـ نقاره ـ كمانچه، سه تار، ويولون و ني لبك، ساز چگوره هم درگذشته بوده است كه به مرور زمان مطرود شده است.
• آخرين كار هنري شما در زمينه موسيقي قشقايي چه بوده است ودرآينده قصد داريد چه كارهايي دراين رابطه ، انجام دهيد؟
•• آخرين كارم آلبومي شامل شش نواركاست مي باشد كه درآن مقام هاي مختلف موسيقي قشقايي به علاقه مندان ارائه شده است. دوست دارم انشاءالله يك اركستر بزرگ قشقايي تشكيل دهم ويك سري اجراهاي جديد تا ببينيم خدا چه خواهد.
• درپايان اگر مطلب مهمي هست كه لازم مي دانيد بيان كنيد.
•• حرف براي گفتن خيلي زياد است اما به عنوان كسي كه چهل سال و شايد بيشتر درجهت معرفي موسيقي يك ناحيه واحياي آهنگهاي پراكنده وفراموش شده ايلي زحمت كشيده ام به نسل امروز توصيه مي كنم كه ازريشه هاي هنري خود فاصله نگيرند وبه سراغ موسيقي هاي بي هويت و بي ريشه كه امروزه متأسفانه رايج شده است نروند. من وقتي مي بينم كه دربعضي جاها درمراسم گوناگون به جاي كرنا ونقاره از ارگ استفاده مي كنند ازاين كه موسيقي محلي تخريب مي شود احساس چندش واشمئزاز مي كنم.

• خوشبختانه در اين هفته، هرچه داريم تولد است و زادروز هنرمنداني كه به وجود آنها افتخار مي كنيم و از يادبودهاي بعد ازمرگ، خبر كمتري است. اگرچه بارها گفته ام و بار ديگر مي گويم كه در عالم هنر اصلاً مرگ جسماني مطرح نيست و مرده آن است كه نامش به نكويي نبرند.
• هفدهم بهمن، هفتاد و پنجمين سال حيات استاد امين شهميري را جشن مي گيريم. استاد شهميري از قديمي ترين مدرسان علوم مربوط به موسيقي است كه متأسفانه به دليل فروتني بيش از اندازه و فداكاري هاي فرهنگي شان به اندازه اي كه بايد و شايد شناخته شده نيستند و اصلاً روحيه علمي ايشان چنين خواسته است. بيش از سه چهارنسل از آموزشهاي ايشان در زمينه صداشناسي موسيقي استفاده كرده اند و هنوز هم مي كنند. استاد شهميري با انرژي و نشاط يك استاد پنجاه ساله تدريس مي كند و شنيده ايم كه ويرايش جديدي از آثار گرانقدرشان را زيرچاپ دارند.
• بيست و يكم بهمن امسال، استاد فرامرز پايور هفتادساله مي شود. هفت دهه زندگي به راستي پربار و سرشار و پرافتخار كه هر گوشه اش آكنده از تلاش و خلاقيت است. پايور، بنيانگذار سنتورنوازي نوين وگرايش مسلط سنتور در پنجاه سال گذشته، شاگرد محبوب استاد ابوالحسن صبا، سازنده وتنظيم كننده، مؤلف، محقق، معلم و خلاصه كلام، واجد تمام خصوصياتي است كه به او لقب «استاد» را بحق و انصاف مي دهد. استاد فرامرز پايور از ستونهاي استواري بوده كه بعد از استاد صبا موسيقي ايراني را حفظ كرده و خدمات او براي هميشه ماندگار خواهد ماند.
دريغ كه اين وجود پرشور و خلاق و پرتوان، ديدگاهي است كه گرفتار پنجه بي رحم بيماري و كسالت است. خدا مي داند كه دعاي چندهزار نفر بدرقه روزها و شب هاي استاد است و همه شفاخواهان او از درگاه خداوند هستند. موسيقي ما بدون تصور وجود او خيلي چيزها را كم دارد و بدون وجود او، بخشي از موسيقي معاصر ما وجود ندارد. تنش به ناز طبيبان نيازمند مباد، وجود نازكش آزرده گزند مباد. استاد پايور عزيز و گرامي، زادروزتان مبارك! برقرار و پايدار باشيد براي سالهاي سال.
• بيست و دوم بهمن، زادروز جناب آقاي دكتر رياحي، آهنگساز نامي و مدير جدي ومهرباني است كه نسل جوان را به لطف و دلسوزي خود نواخته ومرهون محبت هاي خود كرده است. بنده در واحد پژوهشهاي صدا و سيما از بركات مهر پدرانه ايشان برخوردار بوده ام و خود را مديون مي دانم. چه بسيار آهنگسازان و محققان جوان هستند كه چنين احترام ژرف و پايداري را به آقاي دكتر رياحي دارند.
اميدواريم برخلاف ميل ايشان، سالهاي سال، وجود شريف شان را همان جاهايي كه تابه حال ديده ايم، ببينيم. بدون حضور ايشان، دلگرمي هايمان خيلي كمتر است.
• بيست و سوم بهمن، پنجاه و شش سال از درگذشت رضاقلي ميرزا ظلي مي گذرد. خواننده اي كه به افسانه ها پيوسته و با همان هشت صفحه، جاودانه شده است. با همان صداي لطيف و زنگدار و خوش طنين و شفاف كه انگار آينه معصوميت اوست. دريغ كه از هنر او نمونه هاي بيشتري ضبط نشده است.
دوستداران آواز خوشحال مي شوند اگر بگويم كه صفحه ناشناخته اي از آواز ظلي فقيد پيدا كرده ام. آواز دشتي و عشاق همراه با تار، كه ان شاءالله به ياري يكي از هنرمندان در آتيه نزديك به پيوست نوار آوازهاي او منتشر خواهد شد.
• بيست و چهارم بهمن را به ياد مهدي مفتاح مي نشينم. هنرمندي شريف و اصيل كه آخرين بازمانده مكتب وزيري بود. مفتاح، نوازنده و هنرآموز ويولون در هنرستان موسيقي ملي بود و احياي ساز «قانون» را از كوششهاي او مي دانند. از او دو كتاب چاپ شده و صداي ويولونش در صفحات قديمي شنيده مي شود. ياد كنيم از شاگرد وفادارش دكتر رحيم مطلوبي (فرهنگ) كه حق شاگردي و مراتب انسانيت را درباره استادش تمام و كمال به جا آورد.
سيدعليرضا ميرعلي نقي