گزارشي ازطرح بزرگ «دانشنامه امام علي(ع)» درگفت وگو با حجت الاسلام علي اكبر صادقي رشاد
• در دانشنامه مباحث و قضاياي فكري و مورد ابتلاي امروز بشر با بهره گيري از كلام و سيره آن حضرت پاسخ داده شده است.
• دانشنامه امام علي(ع) از ويژگيهاي منحصر به فرد و متنوعي برخوردار است كه همه آنها را يكجا در هيچ يك از دايرة المعارف ها و موسوعه هاي مربوط به سنت و سيره اميرالمؤمنين(ع) نمي توان يافت.
به رغم آنكه در ادبيات ديني/ شيعي مي توان مجموعه هايي را يافت كه هسته مركزي آنها، امام علي(ع) و تعاليم و آموزه هاي اوست، اما جاي خالي يك دانشنامه معتبر و جامع همچنان، آزاردهنده مي نمايد. اين جاي خالي را قرار است همت پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي پر كند. اين دانشنامه كه در آستانه انتشار است، در دوازده مجلد و يك جلد «درآمد» به چاپ خواهد رسيد. ارزيابي سنجشگرانه پيرامون غنا و قوت يا ضعف و قلت آن، منوط به انتشار آن است اما با اينهمه، نفس تلاش براي تدوين چنين دانشنامه اي، گوياي عزمي مبارك است. به اين بهانه گفت وگويي با حجت الاسلام صادقي رشاد، مدير و سرپرست اين طرح صورت گرفته است كه پيش روي خوانندگان قرار مي گيرد. گروه انديشه
• پيشينه و روند پايه ريزي و پديدآيي طرح دانشنامه امام علي(ع) چگونه بوده است؟
•• از سال ۱۳۷۸ طرحي در پژوهشگاه درخصوص تبيين ابعاد گوناگون فكري، علمي حضرت امام ـ سلام الله و رضوانه عليه ـ با عنوان دانشنامه امام خميني در دست اجرا بود، و از آنجا كه الگوي امام، حضرت اميرالمؤمنين(ع) بودند و انديشه هاي حضرت امام سايه سنت و سيره حضرت امير ـ ارواحنا فداه ـ تلقي مي شود، لهذا مطرح شد مجموعه اي با عنوان انديشه نامه امام علي تدوين شود. از ديگرسو دوستان ما در كارشناسي ها به اين جا رسيده بودند كه امروز انديشه هاي ناب ديني، به ويژه در مباحث اجتماعي كه غالباً در تعاليم و كلمات امام علي(ع) متجلي و متبلور است، بايد براي نسل جوان هرچه روشنتر تبيين بشود، تا اگر در رفتار دينداران و اصحاب دين و ارباب سياست، چالش و لغزشي به چشم مي خورد، نسل امروز اينها را در ارزيابي كل دين و دينداري، قياس نگيرند. بر اين مبنا در همان سال، اجراي طرحي به نام انديشه نامه امام علي(ع) نيز پيش بيني شد و تمهيدات اوليه نيز صورت بست و هنگامي كه در پيام نوروزي رهبر فرزانه انقلاب، سال ۷۹ به نام فرخنده اميرالمؤمنين ناميده شد، اين موضوع در پژوهشگاه مورد توجه مضاعف قرار گرفت در همين حين علامه بزرگوار آيت الله جوادي آملي پيشنهادي را به مسؤولين ستاد سال اميرالمؤمنين(ع) عرضه فرمودند، با عنوان «صدمقاله از صد دانشمند و انديشمند درباره حضرت امير»، و سرانجام حسن تلاقي اعلام سال اميرالمؤمنين و پيشنهاد تأليف مجموعه صدمقاله، و طرح ما؛ زمينه ساز تحقق اين طرح شد و ستاد بزرگداشت سال اميرالمؤمنين(ع) ـ كه زير نظر شوراي عالي انقلاب فرهنگي تأسيس و مشغول فعاليت شد ـ اين پروژه را به ما پيشنهاد كرد. و به اين ترتيب كار طراحي نهايي انجام و اجراي طرح بطور جدي آغاز شد و بخشي از اعتبار مورد نياز تحقيق و تأليف آن را ستاد اميرالمؤمنين(ع) تعهد كرد و هزينه هاي جانبي و چاپ نيز در پژوهشگاه پيش بيني شد.
• انديشه نامه امام علي(ع) در قياس با آثار مشابه خود چه ويژگي هايي دارد؟
•• طرح انديشه نامه امام علي(ع) به صورت دانشنامه اي موضوعي سامان يافته و عرضه خواهد شد، با مجموعه مختصات و ويژگيهاي عمومي يك دانشنامه. هرچند موسوعه هاي علمي، مخصوصاً گسترده نگاشته هايي كه در شخصيت و مكتب اميرالمؤمنين(ع) پديد آمده است، هريك ويژگي و خصوصيتي دارند، اما دانشنامه امام علي(ع) از ويژگيهاي منحصر به فرد و متنوعي برخوردار است كه همه آنها را يكجا در هيچ يك از دايرة المعارف ها و موسوعه هاي مربوط به سنت و سيره اميرالمؤمنين(ع) نمي توان يافت كه به پاره اي از آنها اشاره مي كنم:
نخستين ويژگي، اهتمام ويژه به تجزيه و تحليل، تبيين و ارائه مسائل فكري اجتماعي معاصر با استناد به كلمات و سيره آن بزرگوار است. در دانشنامه مباحث و قضاياي فكري و مورد ابتلاي امروز بشر با بهره گيري از كلام و سيره آن حضرت پاسخ داده شده است، چرا كه آن بزرگوار به عنوان انسان كامل و مظهر اسما و صفات كمال و جلال و جمال الهي، چونان حق، براي هميشه تاريخ، امام و اسوه همه بشريت هستند.
دومين ويژگي، سعي بر بررسي همه احاديثي بوده كه در زمينه مدخل ها از آن بزرگوار برجاي مانده است. ما بنا را بر اين گذاشته ايم كه هر مقاله حاوي استقصاي نسبتاً كامل كلمات و مطالب رسيده از آن بزرگوار، در باب مدخل موضوع مقاله باشد.
سومين ويژگي، تنوع و جامعيت مباحث دانشنامه امام علي(ع) است كه در شش محور كلان و حدود يكصد و چهل مدخل اصلي سامان يافته است. البته هرمدخل بطور ميانگين شامل بيست مدخل فرعي است و مجموع مداخل فرعي به بيش از دو هزار و پانصد عنوان بالغ خواهد شد. هريك از محورهاي كلان ـ حكمت و الهيات ومعارف، تاريخ و سيره، حقوق، اقتصاد، سياست، مرجع شناسي ـ نيز فراخور تنوع وميزان مقالات در يك يا چند مجلد ـ با موضوعات تخصصي تر ـ تفكيك و تنظيم ـ شده است.
بنابر اين دانشنامه از جامعيتي نسبي درموضوعات نيز برخوردار مي باشد و در آن سعي شده است كه همه اضلاع و ابعاد شخصيت و تعاليم آن بزرگوار مورد بحث قرار گيرد.
البته ما مدعي نيستيم كه تمام ابعاد شخصيتي و همه افكار و انديشه ها و تعاليم آن حضرت و همه حوادث مرتبط ومربوط به ايشان را در اين مجموعه مورد بحث و تحقيق قرار داده باشيم؛ اما سعي ما بر تحصيل جامعيت نسبي بوده است.
چهارمين ويژگي اين موسوعه اين است كه مجموعه مدخل ها، ساختارمند ومقالات، مكمل همديگر تلقي شود يعني با مباحث تاريخي و سيروي و طرح مسائل مبنايي و زيرساختي آغاز و به اجتماعيات و سياسيات منتهي شده، و در نهايت با منبع شناسي كامل گشته است.
پنجمين ويژگي (و قابل تأكيد) اين مجموعه آن است كه انديشه ها و كلمات يك شخصيت صاحب مكتب، كانون بحث هاي آن را تشكيل داده است.
• بطور مشخص چه مدخل هايي براي اين دانشنامه در نظر گرفته شده است؟
•• كل مجموعه در سيزده جلد ساماندهي شده است كه دوازده جلد آن حاوي مقالات علمي در موضوع مداخل است و يك جلد هم با عنوان «درآمد» در ابتداي مجموعه، دربردارنده مقدمه اصلي اثر، چكيده مقالات، فهارس تفصيلي مقالات، نمايه موضوعي، شناختنامه نويسندگان و همكاران و… مي باشد. ترتيب و عنوان مجلدات دانشنامه ومداخل اصلي هر مجلد به شرح زير است:
حكمت و معرفت (جلد اول)
مبدأ و معاد(جلد دوم)
نبوت و امامت(جلد سوم)
اخلاق و سلوك (جلد چهارم)
حقوق (جلد پنجم)
سياست (جلد ششم)
اقتصاد (جلد هفتم)
تاريخ (جلد هشتم)
تاريخ (جلد نهم)
سيره (جلد دهم)
سيره (جلد يازدهم)
مرجع شناسي (جلد دوازدهم)
• براي انتخاب اين مداخل چه ملاكهايي مورد نظر بوده است؟
•• در گزينش مدخلها دومعيار مورد نظر بوده است: يكي ـ چنان كه اشاره كردم ـ روزآمدي و سعي و اهتمام به مسائل معاصر و مباحث مورد حاجت بشر امروز و معيار ديگر اينكه در كلمات حضرت امير وتعاليم آن بزرگوار چه مسائلي از فراواني برخوردار است، يعني دغدغه هاي اميرالمؤمنين (ع) از سويي و دردهاي بشر معاصر از ديگر سو به عنوان دوملاك اصلي براي انتخاب وتصويب مدخل هاي اصلي دانشنامه قلمداد مي شود.
طراحي نخستين مدخلها، توسط خود بنده صورت گرفت و پس از بررسي و تكميل در گروههاي علمي تخصصي و شور در شوراي علمي، تصحيح و تصويب شد و در مدتي كمتر از دوماه، با پيشنهاد مداخل ديگري توسط گروههاي علمي و بررسي و تصويب آنها در شوراي علمي، به شكل كنوني تكميل شد.
ادامه دارد
