در كنار مسائل مهمي كه پيرامون محتوا و فرجام طرح صلح وليعهد عربستان مطرح شده يك سؤال اساسي ديگر نيز قابل بحث و بررسي است و آن اينكه چرا سياستمداران به چنين «الگوهاي رفتاري» روي مي آورند. اين سؤال نگاه ها را به توانايي ديپلماتها و ديپلماسي كشورها در رويارويي با بحرانهاي سنگين نظامي سوق مي دهد.
اساساً جهان سياست پس از ۱۱سپتامبر به عرصه آزمون توانمندي ها و هنرنمايي هاي سياستمداران و نظاميان تبديل شده است، هم اكنون چالشي جدي بين محافل علمي و مراكز استراتژيك دنيا حول اين مسأله جريان دارد كه در مواجهه دو اهرم قدرت نظامي و توان ديپلماسي كداميك در پاسخگويي به نياز جهان شيفته صلح، دست برترخواهديافت.
بدون ترديد اگر در اين فرآيند، گزينه جنگ حكمفرما شود نشان از ناتواني و عدم بلوغ ديپلماسي و خردسياسي در برابر قدرت نظامي خواهدبود. برهمين اساس زمان حاضر فرصت مناسبي براي محك قابليت هاي ديپلماسي كشورها است. از نگاه بسياري از سياستمداران عبور از اين بحران و شكستن ديوار ضخيم بن بست كنوني در برابر صلح مستلزم تغييراتي در تاكتيك ها و استراتژي ها است. به نظرمي آيد كه تز اميرعبدالله كه برخي محافل عرب آن را يك ابتكار عمل تاريخي خوانده اند در اين چارچوب قابل بررسي است. از ۱۱سپتامبر به اين سو اين دومين اتفاق و چرخش مهم در ديپلماسي خانواده خاورميانه و كشورهاي پيرامون ايران است. حركت اول را مشرف انجام داد هرچند راهي كه مشرف براي ورود به فاز ضدتروريسم انتخاب كرد، متفاوت از مشي اميرعبدالله بود اما به نظرمي رسد كه از جهات زيادي مي توان نقش و رفتار اين دو ديپلمات همسايه را با هم تطبيق كرد. با آنكه دو شخصيت فوق داراي پايگاه سياسي متفاوتي نزد ناظران جهاني بودند يكي اصول گرا و ديگري عمل گرا شناخته مي شد، اما اكنون رفتار واحدي را با هدف كسب امتيازات و مقاصد واحدپيش گرفته اند و برهمين اساس هردو تصميم خود را در پيوستن به جرگه ضدتروريسم با اصل منافع ملي توجيه مي كنند.
عربستان و پاكستان پس از ۱۱سپتامبر در وضع مشابهي قرارداشتند. آنها هردو متهم به حمايت از القاعده و طالبان بودند و حتي از نگاه برخي آمريكاييان متهمان رديف اول و دوم در پديدآوردن طالبان و القاعده محسوب مي شدند. مشرف و عبدالله تهديدات يكساني را پس از ۱۱سپتامبر ازسوي آمريكا دريافت كرده بودند تا حدي كه دولتمردان آمريكايي از ضرورت تغييراتي در ساختار و سيستم سياسي آنها سخن به ميان آوردند.
آنها با چنين چرخشي راه تهديدات احتمالي را عليه خود دشوار ساختند. دوستان مشرف و اميرعبدالله براين باورند كه چنين ابتكارات و چرخشهايي باعث شد كه عربستان و پاكستان يك بازي باخته را در مورد سقوط طالبان به برد سياسي تبديل كنند. هردو هزينه بالايي را براي ورود به ميدان جديد بازي صرف كردند. مشرف، توانايي نظامي و لجستيكي اطلاعاتي خود را به كارگرفت و اميرعبدالله اعتبار سياسي و پرستيژ ايدئولوژيك خود را اكنون خرج مي كند.
از نگاه ديگر دوحوزه اي كه آنها مانور سياسي خود را بدانجا معطوف كرده اند، گلوگاه تحت فشار منافع منطقه اي آمريكا محسوب مي شود و طرح عبدالله اكنون اين اميد را براي آمريكايي ها به وجود آورده است كه به همان صورتي كه مشرف بن بست استراتژيك آنها را در افغانستان شكست، طرح عبدالله نيز راهگشاي ايده سازش و صلح مورد نظر آنها در فلسطين و خاورميانه واقع شود.
عبدالله و مشرف، بردو رژيم سياسي با ماهيت كاملاً متفاوت با علايق آمريكا حكم مي رانند.يكي قدرتش مولود ساختار پادشاهي موروثي است و ديگري از سيستم ميليتاريسم محض تغذيه مي كند. درجه تناقض ساختار سياسي آنها با سياست منطقه اي آمريكا به اندازه اي است كه حتي كاخ سفيد پيش از اين عربستان و پاكستان را متهم مي كرد كه ساختار اجتماعي و ايدئولوژيك آنها به بازتوليد تفكر بنيادگرايي و راديكاليسم منتهي شده است اما اكنون عبدالله و مشرف مي خواهند اعلام كنند كه نظام سياسي آنها عليرغم ماهيت و ساخت منحصربه فرد خود قابليت سازگاري با شرايط مختلف را دارد.
محمد نوري