Iran Newspaper

از بهار ۷۹ تا اواخر سال گذشته ۲۰۰ دانشجو اقدام به خودكشي كردند و در نهايت ۱۸ نفرشان جان باختند.
اگر چه برخي براين باورند كه ميل به خودكشي با بعضي ها زاده شده ودر خميره و سرشت آنان است، اما آمارتكاندهنده اقدام به خودكشي در بين دانشجويان به عنوان قشر درس خوانده و جوان اين پرسش را پيش روي همگان مي نهد كه آيا خودكشي شيوه مناسبي براي رويارويي با ناملايمات است؟
دكتر نادرسالارزاده، جامعه شناس در پاسخ اين پرسش مي گويد: «اگر جهت گيري نكرده باشم، خودكشي يك واكنش است و شايد نوعي اعتراض است به نابساماني ها، بي عدالتي ها و زورگويي ها. عكس العملي است به شيوه توليد پدرسالاري در جامعه. خودكشي تنها چاره جويي در منطق شخص درمانده براي فرار از مسائل است».
وي كه كتاب «خودكشي» اثر «اميل دوركيم» را ترجمه كرده است، بالا رفتن آمار خودكشي در جامعه را «بحران» تلقي مي كند و با اشاره به يافته هاي دوركيم، جوامع سرمايه داري را كه داراي آمار بالاي خودكشي هستند، جوامع سعادتمندي به شمار نمي آورد. مگر اينكه براي كاهش آمار خودكشي چاره جويي كرده باشد. وي اين چاره جويي را بدين صورت ترسيم مي كند: «علل خودكشي شناخته شده هستند. اما در ايران به لحاظ تفاوتهاي فرهنگي و به عنوان جامعه يي كه به تازگي با اين وضعيت مواجه شده است، مي توان به علل خاص آن پي برد».
به اعتقاد اين جامعه شناس، بايد در فكر تغيير شيوه زندگي جوانان بود كه بخشي از آن به آن دسته از برنامه هاي اقتصادي بر مي گردد كه برداشتن فشارهاي اقتصادي و محروميت هاي مالي ازدوش دانشجو را تعقيب مي كند و بخش ديگر به اقدامات سياسي حاكميت، مانند ايجاد زمينه مشاركت،مربوط مي شود.
در بعد فرهنگي نيز بايد نياز جوان به تفريح رفع شود و زمينه اي ايجاد شود كه فرد بتواند استعدادهايش را در معرض عمل قراردهد.
نهاد خانواده هم نبايد جوان را در تنگنا قرار دهد وبايد او را در انتخابهايش آزاد بگذارند. با اين اقدامات مي توان مانع ايجاد شرايط خودكشي در جامعه شد.
به باور دكتر سالارزاده، اصلي ترين عوامل پديد آورنده شرايط خودكشي، به لحاظ نظري، سست شدن «همبستگي» است. اين سستي در شاخصهايي چون، سستي در پايه هاي نهادخانواده ، عدم اطمينان به اقتدار حاكميت و ناكارآيي دولت ظاهر مي شود؛ دولت به عنوان سازماني كه نهادهاي آموزشي ، اقتصاد و سياست را در بر مي گيرد.
وي در ادامه مي گويد: «دانشجو نابسامانيها را مي بيند و براي رفع آن كاري از او ساخته نيست. بنابراين بعداز مدتي افسرده مي شود و حتي در شرايط خودكشي قرار مي گيرد».
مطبوعات مقصرند!
واژه «خودكشي» داريم و «اقدام به خودكشي» اين ها با هم متفاوتند.
در طول يك سال و دو، سه ماه، رقم خودكشي خيلي كمتر از ميزان اقدام به خودكشي بوده است.
دكتر «عليرضا مرادي» مسؤول دفتر مشاوره وزارت علوم با اعلام اين مطلب به انتقاد از عملكرد برخي مطبوعات كه به جاي انعكاس اين واقعيت، دست به تحريف اخبارمربوط به اين مسأله زده اند، مي پردازد.
دكتر مرادي مي گويد: «دانشجويان سرمايه هاي مملكت هستند و حتي درميان كساني كه اقدام به خودكشي كرده اند، دارنده مدال طلاي المپياد شيمي هم بوده است».
وي خودكشي را پديده اي چندوجهي به حساب مي آورد كه محيط تنها علت آن نيست . بلكه مجموعه علل مانند علتهاي عاطفي، روحي ، رواني و اجتماعي و... در خودكشي فرد مؤثرند.
اين مقام، ضمن مقايسه اين وضعيت با گذشته اظهار مي دارد: «ما از ۵۴ دانشگاه كه تحت پوشش وزارت علوم است خواستيم كه موارد خودكشي را اطلاع دهند تا بتوانيم فعاليتهاي پژوهشي انجام دهيم و گرنه خودكشي قبلاً هم در دانشگاهها اتفاق افتاده در جايي ثبت نشده است».
در ميان مواردي كه در اين مدت گزارش شده است، تعداد خانمهاي دانشجو بيشتر از آقايان بوده است، ولي آقايان در عمل خودكشي بيشتر موفق بوده اند بطوري كه از ۱۸ مورد اقدام كه به مرگ منجر شده است، ۱۲ مورد به آقايان اختصاص دارد. خودكشي كنندگان از رشته هاي مختلف واغلب دانشجوي سال سوم و چهارم بوده اند.
بنا بر گفته هاي دكتر مرادي براي جلوگيري از تكرار خودكشي در دانشگاهها «تيم بحران» تشكيل شده است كه به سرعت مي تواند وارد عمل شود . گويا در چند مورد نيز به محل حادثه اعزام شده اند و موفق عمل كرده اند.
دكتر مرادي مي گويد: «ما منتظر ارقام نجومي نيستيم و در حال پي گيري مسأله هستيم. مابايد با آموزش مسؤولان خوابگاهها و مسؤولان مشاوره در دانشگاهها، تدابير اتخاذ كنيم كه مانع از افزايش اين آمارها شويم. براي اين منظور كارگاههاي آموزشي با حضور متخصصان ترتيب داده ايم كه بسيار مفيد بوده است. گرچه در كوتاه مدت نمي توان كارآيي اين كارگاهها را ارزيابي كرد». وي وجه ديگري از راهكارها را پيشنهادمي كند. به طوري كه با انجام پروژه هاي تحقيقاتي بايد به علت يابي موضوع پرداخت. در حال حاضر يك تحقيق جامع و مفصل در دست طراحي است كه آمار موجود را تحليل و تبيين كنند.
خودكشي دانشجويي
«دكتر جعفر سخاوت» روانشناس اجتماعي و عضو هيأت علمي دانشگاه، تفاوت خودكشي در ميان دانشجويان با خودكشي ساير اقشار جامعه را تفاوت در نوع خودكشي ها مي داند. به اعتقاد وي علت اقدام به خودكشي طبقات پايين جامعه ، عدم توانايي در تغيير ساخت اجتماعي است. اما وقتي آگاهي فرد بالا مي رود و ساختار ، خشك و انعطاف ناپذير است و امكان هيچ نوع تغييري را نمي دهد، آن وقت است كه خودكشي«قدرگرايانه» اتفاق مي افتد. دكتر سخاوت، اقدام به خودكشي دانشجويان را از نوع «آنوميك» مي داند. به اعتقاد وي اين نوع خودكشي وقتي آشكار مي شود كه بحران در نظم اجتماعي به وجود آيد. در جامعه اي كه نظم اجتماعي قابل پيش بيني نباشد و راههاي موفقيت آدمها، در عمل فرد را به موفقيت نرساند، ظهور اين وضعيت اجتناب ناپذير است.
اين روانشناس اجتماعي، بحران اجتماعي را اينگونه تعريف مي كند: «منظور از بحران اجتماعي، به هم ريختگي در نظم است. به طوري كه فرد نتواند پيش بيني كند كه با كدام رفتار مي تواند به موفقيت آرماني خود، دست يابد».
اين استاد دانشگاه براين باور است كه ميزان گرايش به خودكشي با ميزان ارزشمندي هدف از دست رفته ، در نزد فرد رابطه مستقيم دارد؛ هرچه ارزشمندي هدف در نزد فرد بالا باشد، ميزان گرايش به خودكشي هم بيشتر است. مثالي كه وي مطرح مي كند، قبولي دركنكور يا ازدواج با يك فرد خاص است. اين افراد ممكن است هدفها را درذهنشان خيلي بزرگ كنند.
وي معتقد است آنها «انحراف شناختي» دارند و شناخت آنها از محيط واهداف و آرمانها غلط است. اين مدل برخلاف مدلهاي قبل يك مدل روانشناختي است. موارد قبل جامعه شناختي بودند.
... و اما چاره چيست؟ دكتر سخاوت درجواب اين سؤال با تأكيد برحل مسائل زيربنايي جامعه مانند بحران بيكاري و مسأله «ورود به يك زندگي موفق» وضعيت موجود را چنين توصيف مي كند: «آمارها حاكي از آن است كه احتمال يافتن شغل و ازدواج پايين است واز اميد به آينده كاسته شده است. مجموعه اين شرايط در تاريخ ما با اين شدت آميختگي عوامل بي سابقه بوده است. »وي رهايي از اين بحران را درگرو حل مسائل فوق مي داند.
«دكتر پرويز پيران» صاحبنظر در مسائل كلان جامعه شناسي ، ۲۰۰ مورد اقدام به خودكشي را به تنهايي بحران تلقي نمي كند! وي از نگاه «سي رايت ميلز» در كتاب «تخيل جامعه نگر» به تبيين اين مسأله مي پردازد: «وقتي يك نفر خودكشي مي كند، بايد بپردازيم به اينكه ويژگيهاي رواني او چيست؟ مشكلات شخصي اش چيست؟... اما وقتي دريك گروه اجتماعي ۲۰ درصد خودكشي مي كنند، ديگر نمي توان بحث را به فردفرد آنها ارجاع داد، زيرا مشكل ساختاري است».
به اعتقاد وي ، در صورتي مي توان اين وضعيت را بحران تلقي كرد كه انعكاس اين بحران در ساير زمينه ها، مشاهده شود. در صورت ساختاري بودن ديگر زمينه ها مي توان گفت كه جامعه به طرف بحران حركت مي كند.
وي مي افزايد: «وقتي مسائل با رجوع به شخصيت افراد، قابل توجيه نيستند ؛ رقم طوري بالاست و تنوعي در ويژگيهاي شخصيتي هست كه نمي توان به يك قانونمندي دست يافت. اينجاست كه مي توان گفت در وضعيت ما قبل بحران يا بحران قرارداريم».
بي شك اقدام سريع مسؤولان وزارت علوم در كوتاه مدت، معجزه اي رادر كاهش ارقام خودكشي و اقدام به خودكشي به دنبال نخواهد داشت. آنچه مهم است اينكه توسعه همه جانبه را در سطح كشور دنبال كنيم ودر اين ميان به شرايط فعلي دانشجويان كه اكنون در همه ابعاد وخيم است، رسيدگي فوري شود.