هيچ يك از اماكن تاريخي تهران با قدمت بيش از ۲۰۰ سال پايتختي آن به لحاظ اهميت با «كاخ گلستان» برابري نمي كنند. اين كاخ كه مجموعه اي از بناهاي گوناگون است كه قديمي ترين بناي سلطنتي در شهر تهران محسوب مي شود و طي ۱۳۵ سال حاكميت سلسله قاجاريه مركز سياسي و اداري ايران بوده است. هفت پادشاه قاجار و دو شاه پهلوي در اين كاخ تاجگذاري كرده اند و تا دوره هاي اخير عموم مراسم سلطنتي در اين مكان برپا مي شده است. از اين گذشته مجموعه گلستان سير تحول و تطور معماري ايران را با تمام هنرهاي وابسته بدان از دوران زنديه تا چند دهه پيش بازمي نماياند و بدين سان مي توان آن را كلكسيون هنر و معماري ايران طي دو قرن گذشته ناميد. در اين مجموعه آثار هنري و تاريخي ارزشمندي شامل تابلوهاي نقاشي نگارگران دوره قاجار، تابلوها و وسايل اهدا شده به شاهان قجر، كتابها و نسخه هاي خطي كتابخانه بيوتات سلطنتي و آلبومها و عكس هاي خاندان قاجار نگاهداري مي شود. مهمترين موزه مردم شناسي تهران هم در مجموعه گلستان قرارگرفته است.
پيشينه تاريخي گلستان يا همان «ارگ سلطنتي» به دوره شاه تهماسب اول صفوي (سده دهم هجري) بازمي گردد كه چهار باغي را در اين محل بنيان نهاد. پس از وي شاه عباس اول صفوي (سده يازدهم هجري) و كريم خان زند (سده دوازدهم) بخشهايي را بدان افزودند و نهايتاًبا انتخاب تهران به عنوان پايتخت در آغاز دوره قاجاريه (۱۲۱۲ ق) اين مكان به عنوان مركز حكمراني شاهان قاجار مورد استفاده قرارگرفت. پس از ساخت و ساز بسيار در مجموعه گلستان، سرانجام در دوره سلطنت رضاپهلوي (۱۳۲۰ـ۱۳۰۴ ش) بخش قابل توجهي از آن تخريب شد و مجموعه كنوني بخش كوچكي از ارگ سلطنتي قاجاريه است كه فاصله ميان ميدان توپخانه (از شمال) خيابان ۱۵ خرداد فعلي از (جنوب) خيابان ناصرخسرو (از شرق) و خيابان خيام (از غرب) را در برمي گرفت. (۱) در حال حاضر كاخ گلستان شامل ۱۴ عمارت و تالار است كه شش تاي آنها تعطيل و بقيه قابل بازديد هستند. اين بخش ها عبارتند از:
۱ـ ايوان تخت مرمر ۲ـ خلوت خانه كريم خاني ۳ـ نگارخانه ۴ ـ حوضخانه ۵ ـ شمس العماره ۶ـ عكس خانه ۷ـ تالار الماس ۸ ـ كاخ ابيض.
در نگارخانه كه بخشي از حوضخانه تالار سلام است، تابلوهاي نقاشان ايراني دوره قاجار را به نمايش گذارده اند و حوضخانه نيز محل نمايش تابلوهايي است كه يا به شاهان قاجار هديه داده اند يا توسط خود آنها خريداري شده است. در عكس خانه نمايشگاهي از عكس هاي دوره قاجار برپا شده و در تالار الماس بخش كوچكي از ظروف اهدايي به دربار قاجار در معرض ديد قرارگرفته است. كاخ ابيض نيز تبديل به موزه مردم شناسي شده است.
برابر آخرين آمار در سال ،۱۳۸۰ مجموعاً ۷۱۹۴۲ شهروند ايراني و ۱۱۹۸۳ خارجي از كاخ گلستان بازديد كرده اند و اين درحالي است كه اگر تنها ده درصد از جمعيت ۹ ميليون تهراني از اين كاخ جذاب و هيجان برانگيز ديدن كنند، تعداد بازديدكنندگان به قريب يك ميليون نفر مي رسد و درآمد سرشاري نصيب ميراث فرهنگي كشور مي شود.
به نظر مي رسد آنچه موجب عدم اقبال مناسب مردم به بازديد از كاخ گلستان شده، در وهله اول عدم معرفي آن به افكار عمومي و در وهله دوم وضعيت نه چندان مناسب اداره كاخ باشد.
آشكارترين مسأله اي كه در مجموعه گلستان جلب نظر مي كند، كمبود راهنمايان زبده و آگاه است. يكي از كارشناسان هنر دوره قاجار بي علاقگي و كم اطلاعي اين راهنمايان را در حدي ارزيابي مي كند كه مي گويد: «آنها در جواب پرسش هاي بازديدكنندگان كلمه نمي دانم را به راحتي بيان مي كنند!» خانم ثقة الاسلامي ـ مدير مجموعه گلستان ـ فارغ التحصيل رشته علوم تربيتي معتقد است كه با در نظر گرفتن سابقه مديريتش بر كتابخانه دانشگاه تربيت معلم بدين سمت انتخاب شده است، وي در توضيح اين نقصيه مي گويد: «همه راهنمايان كاخ گلستان فارغ التحصيل دانشكده ميراث فرهنگي اند و اطلاعاتشان در حد خوبي است، اما بازگو نمي كنند!» وي توضيح نمي دهد كه علت عدم بازگويي اطلاعات چيست و چه تدبيري در اين خصوص اتخاذ شده است؟! وقتي سؤال مي شود كه آيا راهنمايان كاخ بازديدكنندگان خارجي را هم را هنمايي مي كنند، پاسخ اين است كه آنها خود راهنمايان مطلعي دارند و يا دفترچه اي به نام «ايران» همه اطلاعات رابه آنها مي دهد. بنابراين به اطلاعات ما نيازي نيست!
علاوه بر راهنما، بروشور و نقشه چندان مناسبي نيز وجود ندارد. دفترچه اي كه براي معرفي كاخ تهيه شده توأم با كاستي هاي فراوان است و در عين حال حجم آن با قيمت گزافش همخواني ندارد. مديرمجموعه با قبول اين كاستي از تهيه بروشورهاي مناسب و عرضه آن در خرداد ماه سال جاري خبر مي دهد.
توضيحات نوشته شده در كنار آثار موجود در مجموعه نيز چنان ناقص و سطحي است كه تبسم معني داري را بر لبان بازديدكنندگان مي نشاند. براي نمونه در يكي از اتاقهاي جنبي ايوان تخت مرمر در كنار عكسي نوشته شده:«مراسم سلام حضور مبارك!»
حال حضور مبارك كدام پادشاه مورد نظر است، گويا بازديدكننده خود بايد حدس بزند! اين درحالي است كه سال گرفته شدن عكس بر روي آن درج گرديده و تشخيص اين كه در آن زمان چه كسي در مقام سلطنت بوده، كار ساده اي است.
در اين مورد هم مدير مجموعه با سلب مسؤوليت از خود، مسأله را ناشي از بي توجهي مديران هر عمارت يا تالار يا به عبارت ديگر زيردستان خود مي داند. اين نقيصه بزرگ در همه جا به چشم مي خورد. مثلاً زمان ترسيم يك تابلوي نقاشي را نوشته اند «تاريخ معاصر» يا «دوره قاجار» درحالي كه اساساً هيچ تابلويي در كاخ گلستان خارج از محدوده دوره قاجار و تاريخ معاصر نيست. يا در كنار ظروف اهدايي هيچ نامي از اهداكننده و كسي كه هديه را پذيرفته نيامده است. در عكس خانه، تمامي عكس ها فاقد برگردان انگليسي هستند و در جاهاي ديگر برگردان ها داراي اشتباهات شگفت آوري است؛ براي نمونه در تابلوي «موزه مخصوص» عبارت انگليسي «Royal museum» را درج كرده اند كه موزه سلطنتي معني مي دهد نه مخصوص!
همه اين موارد ضعف شديد سيستم اطلاع رساني در مجموعه گلستان را نشان مي دهد كه محوري ترين فعاليت يك موزه است. چرا كه دراساس هدف از ايجاد موزه معرفي تاريخ و فرهنگ و هنر گذشتگان است و در فقدان اطلاع رساني مناسب، موزه تبديل به يك بايگاني راكد مي شود كه تماشاي آن ملال آور خواهد بود.
نظافت موزه نيز چندان تعريفي ندارد. در ايوان تخت مرمر آيينه ها خاك گرفته و بي رنگ و رويند و موزه مردم شناسي ديرزماني است كه در انتظار نظافتچي لحظه شماري مي كند!
بهانه اين وضعيت ازديد مسؤولان هر قسمت كمبود امكانات مالي است، ليكن خانم ثقة الاسلامي اين ادعا را رد مي كند و معتقد است كه مسؤولان موزه ها و تالارها نبايد كم كاري خود را به پاي كمبود امكانات مالي بگذارند.
اما حفاظت از كاخ گلستان چه صورتي دارد؟ اين وظيفه برعهده نيروي انتظامي است و گويا برخي دور از چشم مأموران و مافوق ها آسيب هايي بركاخ وارد آورده اند.
مثلاً در روي پله هاي سنگي عمارت شمس العماره با دقتي تمام اين عبارت نقر شده است: «بهمن رهبري، ،۸۰‎/۱‎/۱۱ بچه اردبيل» نقراين عبارت، آن هم روي سنگ مرمر و در جايي كه روزانه چند ده نقر از آن تردد مي كند، يقيناً نمي تواند كار يك بازديدكننده يا كارمند موزه باشد. بنابراين انگشت اتهام به سوي سربازاني كه شبها و روزهاي تعطيل در آنجا گشت مي زنند، نشانه مي رود. در خلوت خانه كريم خاني نيز روي ديوار با كنده كاري نوشته شده:
«،۸۱‎/۱‎/۳ حسن جواد سگوند ـ قلي زاده» و از اين دست كنده كاري ها و كتيبه نگاري ها! بسيار است. مدير مجموعه نيز با ما هم عقيده است و ابراز مي دارد كه اين مسائل در همه كاخها و موزه هاي دنيا وجود دارد(!؟) او مي گويد سربازان محافظ كاخ كم سن و سالند و از مناطق دور دست به تهران آمده اند و هيچگونه شناختي از ميراث فرهنگي ندارند. وي به جلسات توجيهي خود با اين افراد اشاره مي كند، ولي اظهار مي دارد كه با توجه به تعويض سربازان در زمانهاي نامشخص، اين شيوه اثر چنداني ندارد.
مهمترين بخشهاي كاخ گلستان كه تالار سلام و تالار آيينه است، به روي بازديدكنندگان بسته است و علتش را نيز كمبود نيروي انساني براي محافظت و بازگشايي آنها ذكر مي كنند. جالب آنكه كه اين دو قسمت پيش از انقلاب و با اين كه تالار سلام مورد استفاده رسمي دربار پهلوي بود، در معرض ديد بازديدكنندگان قرار داشت. ساعت بازديد از كاخ گلستان همه روزه به جز روزهاي يكشنبه و پنجشنبه در فاصله ساعات ۹ تا ۱۵ است. به راستي چه تعداد از مردم مي توانند در ميانه هفته و آن هم در چنين ساعاتي به ديدار موزه بروند و چرا روز پنجشنبه كه روز تعطيلي و فراغت بسياري از مردم است، موزه فعاليتي ندارد؟! خانم ثقة الاسلامي اين مسأله را يك معضل ارزيابي مي كند و براين باور است كه موزه اصلاً نبايد در تعطيلات رسمي كشور، بسته باشد اما رفع مشكل را منوط به افزايش نيروي انساني و منابع مالي مي داند.
كاخ گلستان مهمترين، قديمي ترين و جذاب ترين مجموعه تاريخي تهران است كه مي تواند هرساله بازديدكنندگان بسياري را به سوي خود جلب كند و از اين رهگذر در آمد سرشاري را به دست آورد. اما نه تنها تاكنون اين امر محقق نشده، بلكه در عمل اين ثروت ملي براي رفع نيازهاي خود محتاج اعتبارات بيروني است. يقيناً اگر سازمان ميراث فرهنگي وساير نهادهاي مربوطه بخصوص شوراي شهر و شهرداري تهران به سرمايه گذاري در مجموعه بي نظير گلستان بپردازند و ضمن توجه به معرفي اين يادگار كهن به سامان بخشيدن و روزآمدكردن سيستم اداره آن همت گمارند، به اقتصاد فرهنگي كشور ورونق صنعت گردشگري در تهران كمك شاياني خواهد شد.
كاخ ـ موزه گلستان با همه كاستي هايي كه گفته شد، هنوز هم ديدني، شكوهمند و آرام بخش است. در اين روزهاي بهاري محوطه كاخ با چنارهاي كهن چندصدساله اش، پوشيده از گلهاي رنگارنگ است و در ازدحام و شلوغي شهر تهران سكوت و خلوتي كمياب را به ميهمانانش عرضه مي دارد.
تهيه شده در انجمن ساربان