|
مقدمه اي بر ايده ها و مفاهيم سياسي
POLITICAL IDEAS AND CONCEPTS AN INTRODUCTION
|
|
|
يك دانشجو يا پژوهشگر جدي به منظور مطالعه يا تحقيق در هر رشته در وهله نخست بايستي با واژگان و مفاهيم آن آشنا شود. وجود ديكسيونرها و فرهنگهاي مختلف از اين بابت غنيمت است اما مراجعه به آنها در بسياري از موارد نااميدكننده است چرا كه نويسنده يك فرهنگ چاره اي ندارد جز آنكه تمام مفاهيم و اصطلاحات يك رشته را جمع آوري كند و درون مايه و مضامين آنها را به صورت خيلي خلاصه توضيح دهد. اما در اغلب اوقات اين توضيحات به اصطلاح «مختصر و مفيد» گرهي از كار فروبسته دانشجوي كنجكاو وعلاقه مند نمي گشايد.
اندرو هيود (A.Heywood) در كتاب ارزشمند خود با نام مقدمه اي بر ايده ها و مفاهيم سياسي براي غلبه بر اين مشكل طرح ديگري در انداخته است. وي ۳۳مفهوم و ايده بسيار مهم در عرصه علوم سياسي را مورد شناسايي قرار داده و در ۱۲فصل و به صورت نسبتاً مفصل آنها را بررسي، تفسير و تحليل كرده است.
هر فصلي از اين كتاب (به غير از مقدمه) مشتمل بر سه مفهوم مهم و كليدي است عناوين اين مفاهيم از اين قرار است: سياست، حكومت و دولت ـ حاكميت، ملت و فراملي گرايي ـ قدرت، اقتدار و مشروعيت ـ قانون، نظم وعدالت ـ حقوق، تكاليف و شهروندي ـ دموكراسي، نمايندگي، منافع عمومي ـ آزادي، مدارا و رهايي ـ برابري عدالت اجتماعي و رفاه ـ مالكيت، برنامه ريزي و بازار ـ بازگشت به گذشته، اصلاح و انقلاب و بالاخره ماهيت انسان، فرد و جامعه.
در ذيل هر كدام از مفاهيم، مفاهيم فرعي مرتبط با آن به نحو ظريفي آمده و از چشم اندازهاي مختلف مورد بررسي و ارزيابي قرارگرفته است. مثلاً در ذيل مفهوم برابري، برابري صوري، برابري فرصتها و برابري دستاوردها، در ذيل مفهوم عدالت اجتماعي، عدالت اجتماعي بر حسب نياز، عدالت اجتماعي بر حسب حقوق و عدالت اجتماعي بر حسب شايستگي، در ذيل مفهوم آزادي، آزادي مثبت و آزادي منفي، در ذيل مفهوم انقلاب، انقلاب اجتماعي، انقلاب سياسي و انقلاب فرهنگي و... آمده است.
نويسنده نشان داده است كه چگونه هر مكتب يا سنت فكري به گونه اي خاص مفاهيم و ايده هاي سياسي را فرموله، تئوريزه و معنا مي كند و تقسيم بنديهاي فرعي كه در ذيل هر مفهوم آمده است نيز در واقع نشانگر نگر ش يك يا چندنحله فكري است.
يكي ديگر از ويژگي هاي اين كتاب آنست كه در انتهاي هر فصل، خلاصه اي از نكات بسيار مهم فصل ـ كه به صورت ،۱ ۳،۲و... شماره گذاري شده اند، آمده است. افزون بر اين، بيوگرافي مختصري از تعدادي از انديشمندان سياسي كه در زمينه مفاهيم فوق الذكر كارهاي عمده و اساسي انجام داده اند، در هر فصل و در جداولي جداگانه آمده است. مجموعاً ۴۵بيوگرافي كوتاه در اين كتاب وجود دارد بيوگرافي انديشمنداني چون: هايك، ماركس، افلاطون، ارسطو، دال، توماس اكويناس، گرامشي، لنين، ماكياولي ، هگل، مار كوزه و...
حال براي آشنايي بيشتر باكتاب، پاراگراف نخست اصطلاح «رهايي بخشي» (Liberation) را با هم مي خوانيم: «از دهه۱۹۶۰ به اين طرف اصطلاح «رهايي بخشي» به طور فزاينده در جهت توصيف جنبش هاي سياسي و اهدافي كه آنها دنبال مي كنند، به كار رفته است. مبارزه اي كه عليه مستعمره گرايي در جهان سوم انجام مي شد اغلب تحت عنوان مبارزه براي رهايي ملي بود. نوزايي جنبش فمينيستي نيز با نام جنبش رهايي زنان انجام گرفت... كشيشان راديكال در آمريكاي لاتين كه نابرابري اجتماعي و ستم سياسي را تقبيح مي كردند، به دنبال چيزي بودند كه الهيات رهايي بخش نام داشت. در نگاه اول به نظر ميرسد كه رهايي صرفاً هم معني آزادي است رهايي بخشي به معناي آزاد شدن و گريختن از بنداست... اما اين اصطلاح به شكل خاصي از آزادي سياسي و سبك خاصي از جنبش سياسي اشاره دارد. «رهايي بخشي» صرفاً به معناي برداشتن موانع از جلوي پاي فرد ياحتي پيشرفت شخصي فرد نيست بلكه در وهله نخست برانداختن آن چيزي است كه نظام فراگير بندگي و ستم تلقي مي شود. رهايي بخشي، يك گسست تاريخي از گذشته است، گذشته اي كه تجلي گر ستم و فقدان آزادي است، در حالي كه آينده چشم اندازي را مي گشايد كه در آن همه نيازهاي آدمي به طور كامل برآورده شده اند.
بدين ترتيب رهايي بخشي ـ چه خطابش ملتي ستمديده، گروه قومي، جنسيتي (خاص) باشد و يا كل جامعه ـ خصلتي شبه مذهبي دارد. رهايي بخشي ديدگاهي در باب زندگي آدمي ارائه مي دهد كه در آن نيازها به تمامي برآورده شده واهداف آدمي به طور كامل تحقق يافته است و...»
اين كتاب، اثري بسيار پرمايه، ارزشمند وخواندني است هر چند به نظر مي رسد كه برخي از مصاديق به كار رفته در آن قابل چند وچون باشد.
حميدرضا رحماني زاده دهكردي
* مشخصات كتاب:
*Andrew, Heywood. Political Ideas and concepts: An Introduction, London: Macmillan Press,1994.369p.
|