وقتي شماره ششم «دستها و نقشها» از انتشارات سازمان صنايع دستي ايران را ورق مي زدم، برمطلب «گليم هاي اردبيل» پژوهش آقاي حسين ياوري توقف كردم. طرح موضوع، چينش مطلب، سادگي بيان همراه با تصاوير زيبا و نتيجه گيري منطقي را تحسين برانگيز يافتم و برآن شدم خلاصه اي از يك نوع خاص از انواع گليم هاي اردبيل (نوع ورني) را به خوانندگان «ايران جمعه» ارائه نمايم و به نتيجه گيري آن تأكيد كنم.
«ورني» نه تنها يكي از گليم هاي معروف استان اردبيل بلكه يكي از شاخص ترين «سوماكهاي» (گليم هاي «يك رو» يا «سوماك») ايران است. بافت ورني گذشته از اردبيل در استان آذربايجان شرقي نيز مرسوم و متداول است، همچنين بافت ورني در كشورهاي تركيه، جمهوري آذربايجان و برخي از مناطق كشورهايي كه پس از فروپاشي اتحادجماهير شوروي سابق، كشوري مستقل اند و با استانهاي اردبيل و آذربايجان شرقي هم مرز مي باشند نيز رواج دارد.
بافت ورني در ايران تنها در بين ايالات و عشاير استانهاي آذربايجان شرقي و اردبيل رواج دارد و روستائيان استانهاي مذكور نيز به دليل آميختگي با اين عشاير به بافت اين نوع گليم زيبا و منحصر به فرد مي پردازند. بافت ورني در استان اردبيل به عهده زنان و دختران عشاير كوچ رو يا نيمه كوچ رو و اسكان يافته و برخي روستاييان ساكن در مغان، بيله سوار، مشكين شهر، پارس آباد است و اصولاً بيشترين توليد ورني را عشاير كوچ رو در قشلاق انجام مي دهند و در ييلاق گاه توليد كاهش چشمگيري مي يابد.
ورني بافته اي «داري» است و مي توانيم آن را در حد فاصل گليم و قالي قراردهيم. اگر گليم را بافته اي «داري» كه بدون گره منقطع انجام مي گيرد و از دوماده اوليه تار و پود تشكيل شده و نقشهاي آن با پودشكل گرفته و تار با پود كاملاً پوشيده شده است بدانيم، ورني در مرحله اي بعد از آن قرارمي گيرد. بدين صورت كه ايجاد طرح ها و نقش ها در بافت ورني با پودگذاري اضافي حاصل مي شود و تار و پود هر دو پوشيده هستند، پود اضافي كه پوداصلي خوانده مي شود مانند پود گليم به صورت ساده از بين تار عبور نمي كند، بلكه به دور تار داراي حركت پيچشي و غيرمنقطع است و لذا «ورني» به شيوه پودپيچي بافته مي شود.
بطور كلي مشخصات سوماك ورني از اين قرار است.
* ورني بافته اي است «داري».
* براي بافت ورني از سه ماده اوليه يا سه عنصر يعني تار، پودنازك و پود اصلي استفاده مي شود.
* نقش با پود اصلي ايجاد مي شود.
* تار و پود نازك با پود اصلي پوشيده و پنهان مي شود.
* حركت پود اصلي، پيچشي و غيرمنقطع است.
* انتهاي آزاد پود اصلي در پشت بافته رها مي شود و مخفي مي ماند تا گليم ورني با گليمي يك رو ولي ضخيم تر از گليم ساده يا دو رو تبديل شود.
* ريشه هاي ورني به سبب روش خاص چله كشي آن فرم بسته دارد.
* تمامي سطح ورني از نقشهاي هندسي حيوانات اهلي و وحشي و بعضاً گپنك (بالاپوش نمدي) و خرده نقشهاي ساده هندسي پوشيده شده است.
ورني معمولاً روي «دار» عمودي چوبي، فلزي و يا چوبي و فلزي بافته مي شود و تعداد «دارهاي» افقي ورني بافي بسيار كم واندك است.
از ديگر ابزاركار ورني بافي «دفتين» است كه براي خاطر كوبيدن پود در لابه لاي چله هاي فشرده ورني، داراي تيغه هاي باريك و بلند است.
باتوجه به نوع مواداوليه مصرفي بايد گفت كه امروزه سه نوع ورني بافته مي شود.
۱ ـ ورني پشمي كه تار آن نخ پنبه اي، پود اصلي آن از خامه رنگ شده و پود نازك آن از نخ پنبه اي نازك كم تاب است.
۲ ـ ورني ابريشمي كه در توليد آن از نخ پنبه اي جهت پود نازك استفاده مي شود و ساير مواد اوليه مصرفي آن را نخ ابريشمي تشكيل مي دهد.
۳ ـ ورني نيمه ابريشمي كه نقشهايش براساس سليقه بافنده از تلفيق پشم و ابريشم به عنوان پود اصلي شكل مي گيرد و تار آن از پشم بسيار ظريف و پود نازك آن از نخ پنبه اي است. ورني ممكن است پس از بافت به صورت خورجين، مفرش و زيرانداز ارائه شود كه البته بيشترين توليد ورني امروزه به بافت زيرانداز اختصاص دارد.
زيراندازهاي بافته شده داراي اندازه هاي متفاوت اند ولي اندازه معمول ۳*۱مترمربع يا ۱‎/۵*۱ مترمربع است. ورني در اندازه قالي (۶متري) و اندازه پشتي (۷۰*۱۰۰ و ۶۰*۹۰سانتيمتر مربع) هم بافته مي شود.
بدون ترديد گليم، قديمي ترين زيرانداز شناخته شده بعد از حصير است كه نه تنها به عنوان اصيل ترين زيرانداز و حتي پرپيشينه ترين، بلكه به سبب تنوع فوق العاده و ويژگي هايي از جهت طرح و رنگ و رنگ آميزي و نيز جنبه هاي كاربردي و مصرفي و دوام نسبتاً طولاني، مي تواند جايگاه برجسته اي را در صنايع دستي ايران به خود اختصاص دهد.
تجربه هاي سالهاي اخير در زمينه بازاريابي داخلي و خارجي، همچنين كوشش هايي كه در جهت مناسبتركردن ابعاد و اندازه ها و مراحل تكميل گليم به عمل آمده مشخص كرده است كه گليم هاي ايراني از لحاظ تنوع در جهان رقيب و همتايي ندارد و مي تواند در بازارهاي جهاني مورد توجه بينندگان قرارگيرد.
نوع خاصي از اين گليم ها كه به گليم ورني اشاره شده است بيشتر در منطقه مغان شامل اصلاندوز، بخش انگوت و منطقه اجار و شهر گرمي و نيز در منطقه مشگين شهر و بيشتر در مناطق روستايي و عشايري اطراف آن ، همچنين در منطقه ارشق و بيشتر در فصل قشلاق بافته مي شود، ظرفيت بالقوه توليد سالانه آن برابر با ۳۰۰هزار متربع در سال برآورد شده كه حداقل به ۴۵۰۰۰نفربافنده نيازمند است.
با عنايت به ويژگي گليم هاي استان اردبيل و نقشي كه مي تواند در اشتغال و درآمد و توسعه فرهنگ بومي و مردمي، نيز تأثيري كه مي تواند در افزايش صادرات غيرنفتي كشورمان داشته باشد، اميد است كه اين توليد ارزنده بيش از پيش مورد توجه پژوهشگران و همين طور مسؤولان دست اندركار قرارگيرد.
آتوسا عبداللهي

تهيه ميوه هاي براق شده درمنزل رسم سنتي براي عيد است. هرچند كه حدود يك ماه زمان مي برد اما ارزش آن را دارد. شما مي توانيد از يك نوع ميوه يا منتخبي از چند ميوه مثل گيلاس، هلو، زردآلو، آناناس ، سيب و پرتقال انتخاب كنيد.
مواد لازم:
۴۵۰گرم ميوه ـ ۱كيلوشكر ـ ۱۱۵گرم يا نصف فنجان گلوكز
۱ـ ميوه ها را به دقت آماده كنيد. هسته گيلاس، هلو، آلو و زردآلوها را درآوريد، آناناس را پوست بكنيد وحلقه حلقه يا به قطعات كوچك خرد كنيد. سيب ها را پوست بكنيد وقاچ كنيد. پرتقال ها را ورقه ، ورقه كنيد ، گيلاسها را با چوب خلال دندان سوراخ كنيد تا شيره داخل پوست آن شود.
۲ـ درصورت لزوم ميوه را بپزيد. كف ماهي تابه بچينيد وروي آن آب بريزيد وبگذاريد به آرامي بپزد تا تقريباً ترد شود. ميوه ها را با كفگير خارج كنيد ودرظرفي كم عمق بريزيد.
۳ـ يك و يك چهارم فنجان شيره ميوه را پيمانه كنيد. درصورت نياز كمي آب اضافه كنيد. (۳۰۰ميلي ليتر)
۱۰۰گرم شكر و گلوكز اضافه كنيد به آرامي حرارت دهيد تا شكرها آب شوند. بگذاريد بجوشد. ميوه ها را بريزيد بگذاريد يك شب بماند. روز بعد شيره را صاف كنيد و۱۰۰گرم يا نصف فنجان شكر بريزيد به آرامي حرارت دهيد وبعد حرارت را زياد كنيد تا بجوشد. ميوه ها را اضافه كنيد و بگذاريد يك شب بماند.
۴ـ اين كار را ۵روز ديگر تكرار كنيد وهرروز ۱۰۰گرم شكر اضافه كنيد. شيره را صاف كنيد. ۱۵۰گرم شكر بريزيد و بگذاريد بجوشد. ميوه ها را اضافه كنيد وبه مدت ۳دقيقه به آرامي بپزد و به داخل ظرف برگردانيد وبگذاريد دو روز بماند. تكرار كنيد . شيره بايد مثل عسل روان باشد. ميوه ها حداقل ده روز يا تا ۳هفته درشيره بماند.
۵ـ ميوه ها را از شيره خارج كنيد وبگذاريد روي صفحه توري فلزي كه در زير آن سيني قرار داده ايد و درجاي گرم يا دركمترين درجه حرارت فر خشك كنيد. اگر مي خواهيد مي توانيد ميوه ها را با يك چنگال به درون آب درحال جوش فرو كنيد وسپس روي خاكه قند بغلتانيد. ميوه ها را در قوطي هاي مقوايي شيريني بچينيد ودرآن را ببنديد.

ويترين باروكش چوب ماهوتي، هر چهار طرف و بالاي آن شيشه و نيز دو طبقه شيشه اي دارد.
كف ويترين از آينه است، براي زيبايي بيشتر منگوله طلايي از دستگيره آن آويزان شده است.
ساخت آمريكا
اندازه هر ضلع مربع: ۲۵ سانتيمتر
بلندي: ۴۰ سانتيمتر
ويترين با دو لنگه در، ويترين از چوب ماهوتي قهوه اي مايل به قرمز كه نقشهايي به رنگ طلايي با مهارت بسيار تزئين شده است سرتاسر پشت و كف ويترين از آينه كارشده است. به دستگيره هاي دو لنگه در منگوله آويزان كرده اند، از هر زاويه امكان ديدن مجموعه درون آن وجود دارد
ساخت ايتاليا
اندازه پنها: ۴۳ سانتيمتر
قطر: ۱۵ سانتيمتر
بلندي: ۵۲ سانتيمتر

در ميان هزارها حشره اي كه در روي زمين سكونت دارند. برخي از حشره ها دشمن حقيقي انسان هستند و با «نيش» خودشان گزندگي هايي به بار مي آورند كه اغلب دردناك هستند و گاهي امراض عفوني خطرناكي را به انسان انتقال مي دهند.
در واقع حشرات با مكيدن خون افراد بيمار، ميكروبهاي خطرناك را جذب مي كنند و از راه نيشي كه مي زنند اين ميكروبها را به افراد ديگر تزريق مي كنند به اين ترتيب پشه هاي انوفل كه در سرزمينهاي مردابي فراوان هستند، مرض مالاريا را انتقال مي دهند، مگس تسه تسه آفريقاي استوايي عامل انتقال بيماري خواب است، در صورتي كه شپش بدن باعث سرايت تيفوس و كك باعث سرايت طاعون مي شود.
همه حشرات با ضمائم يا زاويه دهانشان نيش نمي زنند، براي آنكه از عادي ترين حشرات نام برده باشيم، به عنوان مثال مي گوييم كه زنبورها از نيشي استفاده مي كنند كه در انتهاي خلفي شكم شان قرارگرفته است. اين «نيش» با يك غده سمي ارتباط دارد و وقتي كه توي پوست فرو برود زهري را كه در غده هست به بدن انسان ترزيق مي كند، عضو گزنده يا نيش زنبور مجهز به دندانهاي كوچك و نوك برگشته اي مثل قلاب است كه اغلب پس از عمل گزيدن، توي گوشت مي ماند، در واقع چون نيش به روده زنبور اتصال دارد، هنگامي كه زنبور به پرواز درآيد گسسته مي شود، از اين رو ديگر نمي تواند چندان مدتي زنده بماند.
در كشور ما نيش هاي حشرات معمولي (زنبورها، خرمگس، كك، ساس) باوجود خارش و سوزش بطور كلي براي انسان بي خطر است و تجربه نشان داده كه اگر نيش هاي زنبور، جدا از هم باشند و تراكم و تمركزي نداشته باشند، جز در ميان برخي از كودكان كه آلرژي دارند، خطري به بار نمي آورد. اما اگر مقدار زيادي سم در آن واحد در اثر نيش هاي بسيار وارد بدن شود، ممكن است باعث اختلالهاي شديد و خطرناك و حتي باعث مرگ شود.
اگرچه در اصل علائم مشخصه نيش زنبور بيشتر از هر چيز ديگر جوش هاي پوستي است، در اطراف زخم چيزي جز لكه سرخ و كمي سفتي ديده نمي شود، اما زخم نيش هاي خرمگس با اشكال بيشتري جذب مي شود و اگر خرمگس انگشت انسان را نيش بزند ممكن است تمام بازو ورم كند. در صورتي كه خرمگس كسي را نيش زده باشد، نخستين چاره اش اين است كه جاي نيش را با مخلوطي از روغن و آمونياك مالش بدهيم.

گلدان پايه دار طلايي رنگ كه درون آن را با ۶ توپ شيشه اي تزيين سياه و طلايي رنگ و گلهاي رز ابريشمي، چند تا پر رنگي، چند خيزران مويي طلايي رنگ پركرده ايم.
اندازه بلندي كاسه: ۲۸ سانتيمتر
بلندي كاسه: ۲۹ سانتيمتر
كاسه چوبي خمير گيري
اين بار كاسه خميرگيري دسته دار چوبي و محتويات آن مركز جلب توجه قرار گرفته است. درون كاسه چوبي را با گوي هاي بلوري كه به رنگ طلايي و نقره اي و نقش پوست بچه ببر بر روي آنها چاپ شده است.
شش توپ بلوري برنزي رنگ در اندازه ۷‎/۵ سانتيمتر، خيزران مويي كه به رنگ مس رنگ شده و ۱۰ پرطلايي زينتي پركرده ايم. ده تا از پرها به بلندي ۳۵ به سانتيمتر و ۱۰ دم پرطلايي به بلندي ۴۰‎/۴۵ سانتيمتر مي باشد.

آراستن ظروف نقره اي، ظرف دو طبقه پايه دار نقره اي پرشده از گويهاي درخشان و آويزهايي به شكل قنديل و برگهاي سوزني درخت كاخ تزيين شده است.
مي توانيد هركدام از اين ظرفهاي نقره اي به صورت جداگانه و يا اينكه مانند تصوير نقره اي به صورت جداگانه و يا اينكه مانند تصوير به صورت دوطبقه بچينيد گويها و قنديل ها بلوري و آلماني است.
گوي هاي بلوري خاكستري و نقره اي براق و درخشان با نقش دواير متداخل، تو درتو، تزيين شده اند.

بلورهاي شفاف و رنگهاي روشن يخي و مات در كنار هم مجموعه قشنگي مي شود، داخل يك گلدان از گويهاي پيازي شكل، برگي شكل و قنديل هاي تراشدار و ميخ پاره هاي رنگارنگ پرشده است.
اندازه قطر گلدان: ۲۵ سانتيمتر
بلندي گلدان: ۴۸ سانتيمتر

ظرف كريستال تراش خورده پر شده حدود ۶ توپ ده سانتيمتري باشكوه و با وقار به نظر مي رسد. در ظرف گويهاي بلوري آسماني ۲ تا منگوله طلايي آويزان شده است. روي اين گويها را با دست نقش هاي تزييني به رنگهاي سبز، طلايي و قرمز نقاشي شده است. چهار شاخه ميوه انگوري قرمز به زيبايي اين تركيب افزوده است.