مسأله خشك شدن درياچه هامون در دوران حاكميت طالبان، ادعاهاي آمريكا در زمينه نقش ايران و عراق در فراري دادن نيروهاي القاعده، مواضع مقامهاي ارشد ايران در قبال حمله احتمالي آمريكا به عراق، موافقت ايران با كمكهاي آمريكا به زلزله زدگان اخير استان قزوين و اختلافات روسيه و آمريكا در مورد كمكهاي هسته اي روسيه به ايران، عناوين مطالب اين هفته «ايران در نگاه، جهان» هستند.
• هامون خشك شده طالبان
بي.بي.سي
بحث درازمدت ايران با افغانستان برسر مسأله حق آب، اكنون با خشك شدن درياچه هامون دوباره مطرح شده است. خشكي درياچه هامون در شرق ايران به دنبال چهارسال كم آبي اتفاق افتاده است.
به اعتقاد مقامهاي سازمان ملل متحد، اثرات خشكسالي با سد كردن رودخانه هيرمند در مركز افغانستان (كه درياچه را آبرساني مي كند) در دوران حاكميت طالبان شديد شد. اكنون يك مقام ايراني اظهار مي كند كه بارش بيشتر در افغانستان در سال جاري به معناي امكان برقراري مجدد جريان آب از مرز است.
ذبيح الله اكرمي، مسؤول محيط زيست استان سيستان و بلوچستان از دولت كشورش خواسته است تا افغانستان را براي همكاري در اين مورد، تحت فشار بگذارند.
او گفت: ايران بايد حقوق خود را در مورد آب رودخانه هيرمند مطالبه كند و اين نه تنها درجهت حفظ درياچه هامون بلكه براي اعاده حق ساكنان منطقه سيستان و بلوچستان هم حايز اهميت است.
امسال، نواحي مركزي افغانستان شاهد بارش نسبتاً خوب باران و برف بود. تا همين اواخر در سالهاي پاياني دهه ۹۰ ميلادي، هزاران تن ماهي از درياچه صيد مي شد، در حالي كه اكنون چندين روستا در زير انبوهي از شن و خاك در حال محو شدن هستند. تندبادهاي فصلي كه در منطقه به بادهاي ۱۲۰ روزه معروفند، شن نرم را از بستر خشك درياچه به سمت تپه ها و روستاهاي خشكي مي برند كه قبلاً زيستگاه ماهيگيران بود. روزنامه نگاران ايران نيز از مقامات كشورشان خواسته اند تا دولت جديد افغانستان را براي كمك در بازگرداندن حيات به درياچه هامون، تحت فشار گذارند.
نماينده منطقه در مجلس ايران نيز مي گويد: «زندگي در منطقه، وابسته به آب درياچه هامون است و بدون درياچه، زندگي مردم در معرض خطر قرار گرفته و بسياري در فكر كوچ به نقاط ديگر كشور هستند.»
در هر حال، بحث درازمدت بر سر تقسيم آب رودخانه هيرمند، داستاني طولاني دارد. شروع آن را مي توان در ميانه قرن نوزدهم، زماني كه منطقه هرات از ايران جدا و ضميمه افغانستان گرديد، پيگيري كرد.
به اعتقاد روزنامه ايران ديلي، مداخله بريتانيا و ديگر رخدادهاي منطقه اي، سبب تضعيف حقوق منطقه اي ايران شد.
ايران مي گويد كه توافقات سال ۱۹۲۶ و ۱۹۲۸ در مورد تقسيم آب براساس نسبت ۵۰ـ۵۰ رعايت نشده است و اين حتي سبب طرح دادخواهي به سازمان ملل بعد از جنگ دوم جهاني شد. اگرچه يك رشته مذاكرات طولاني منجر به حصول توافق جديدي در سال ۱۹۷۲ شد، اما طالبان اين توافق را پس از به قدرت رسيدن درميانه دهه ۹۰ زير پاگذاشتند.
به هر حال وضع كنوني درياچه هامون را مي توان مشهودترين پي آمد رقابت بر سر منابع آب ميان دو همسايه دانست.
• كريدورهاي القاعده
آسوشيتدپرس
جمعه گذشته، مقامهاي آمريكايي ادعا كردند كه ايران و عراق در نقش كريدورهايي براي عزيمت جنگجويان القاعده از افغانستان به كشورهايشان و سرزمين هاي عرب عمل كرده اند و افزون بر اين، ايران به شماري از اعضاي اين سازمان تروريستي پناه داده است.
دونالد رامسفلد وزير دفاع ايالات متحده در گفت وگويي كه با خبرنگاران داشت، ايران را به ياري رساندن به تروريستها در فرار از صحنه جنگ آمريكا و افغانستان متهم كرد. او معتقد بود: «ايران به عنوان پناهگاهي براي شماري از تروريستها بعد از ترك افغانستان عمل كرده و به علاوه عبور آنها و حاميانشان را از ايران ممكن نموده است.»
يك مقام آمريكايي نيز ادعا كرد كه از جمله كساني كه به آنها اجازه ماندن در ايران داده شده است يكي از رهبران القاعده به نام ابوموسي ضرغاوي است. اين اردني، متهم به همكاري در طرح بمب گذاري هتل SAS راديسون در امان با هدف كشتن جهانگردان آمريكايي و اسرائيلي طي جشنهاي هزاره است.
جزييات اين طرح بمب گذاري، در سال ۱۹۹۹ توسط مقامات اردني بازگو شد.
مقامهاي آمريكايي مي گويند كه ضرغاوي با همكاري كساني از جمله احمدفديل الخليله، مدت كوتاهي پس از شروع حمله ايالات متحده به افغانستان از اين كشور به ايران گريخت و بعداً آنجا را ترك كرد. در حال حاضر، محل اختفاي او نامعلوم است.
درمقابل، ايران ادعاي پناه دادن به فراريان از افغانستان را رد كرده است.
از جمله در ماه مارس، معصومه ابتكار مشاور رئيس جمهور اظهار كرد:«ما هيچ نقطه اشتراكي با اين گروههاي تروريستي و طالبان نداريم».
بعضي از گروههاي كوچك القاعده هم از ايران و عراق عبور كرده اند ولي توقفي در آنجا نداشته اند. مقامهاي ايالات متحده معتقدند كه آنها به كشورهاي خودشان در سرزمين هاي عربي و يا نقاط ديگر برگشته اند.
روز جمعه گذشته هم يك مقام دولتي آمريكا گفت: كه آنها همچنان نسبت به استفاده القاعده از خاك عراق براي اختفاي بعضي از اعضايشان مشكوكند اما تا به حال هيچ مدرك قطعي در اين مورد به دست نياورده اند».
در هر حال تصور مي شود كه بيشتر نظاميان القاعده از افغانستان به خاك پاكستان گريخته، عده اي در همان جا مانده و گروهي به كشورهاي خود بازگشته اند.
• حمله آمريكا به عراق قطعي است
فايننشيال تايمز
بنا به اظهارات يك مقام ارشد ايراني، اين كشور قوياً با هر گونه حمله ايالات متحده به عراق مخالف است اما در صورت وقوع يك حمله احتمالي در جهت حذف صدام حسين از اين كشور، موضع ايران احتمالاً جنبه بي طرفانه خواهد داشت.
گرچه ايران به وضوح مخالفت خود را با ايده ها و جاه طلبي هاي ايالات متحده در تغيير رژيم حاكم بر بغداد ابراز كرده است ولي اين سخنان محسن رضايي روشن ترين اظهار عدم مخالفت ايران با عمليات نظامي ايالات متحده، تا به امروز محسوب مي شود.
محسن رضايي كه به مدت ۱۶ سال فرماندهي سپاه پاسداران را برعهده داشت، در گفت وگوي خود با فايننشال تايمز اضافه كرد: «ايالات متحده قطعاً به عراق حمله خواهد كرد. حتي در صورت اجازه دادن به ناظران تسليحاتي براي بازديد از اين كشور، آمريكا حمله اش را عملي خواهد كرد. ايران همانطور كه در مورد حمله به افغانستان نشان داد با چنين اقدامي مخالف است، اما به باور من ايران بي طرفي خود را در اين مورد حفظ خواهد كرد.»
تحليلگران معتقدند كه اظهارات محسن رضايي را نبايد به منزله چراغ سبزي براي اقدام نظامي ايالات متحده در عراق دانست اما مي توان آن را به معناي عدم حمايت تاكتيكي ايران ـ مشابه با آنچه سال گذشته، طي عمليات نظامي آمريكا در افغانستان، با حمايت از نيروهاي اتحاد شمال انجام داد ـ دانست.
محسن رضايي همچنين از نارضايتي عميق حاكميت ايران نسبت به عمليات نظامي ايالات متحده در افغانستان و پيامدهاي بعدي آن صحبت كرد و اظهار داشت كه به همين دليل، نمي شود واكنش ايران نسبت به حمله احتمالي ايالات متحده به عراق را پيش بيني نمود.
ديپلماتهاي اروپايي مقيم تهران معتقدند كه اظهارات او حاكي از ناكام ماندن عملگرايي (پراگماتيسم) مقامهاي ايران، در سير واكنش آنها به حملات ۱۱ سپتامبر و همكاري ايران با دولت موقت افغانستان است كه هرگز به گفت وگوي جدي ميان تهران و واشنگتن منجر نشد. اقدام جرج بوش در گنجاندن ايران در فهرست «محور شرارت» به منزله شوكي به دولت اصلاح طلب محمدخاتمي عمل نموده و سبب تقويت مخالفت روحانيان تندرو نسبت به احياي روابط ايران با آمريكا شد.
به اعتقاد اين ديپلماتهاي اروپايي، سخنراني «محور شرارت» اشتباهي تاكتيكي به لحاظ جلب همكاري ايران در تغيير رژيم حاكم بر عراق بوده است.
گرچه ايران از گروههاي مخالف دولت عراق پشتيباني مي كند اما [برخي] روحانيون در تهران، بيش از هر زماني ديگر براين اعتقادند كه سقوط صدام حسين به منزله پيش درآمدي براي حذف آنها محسوب مي شود.
• زلزله و كمك هاي خارجي
گلف نيوز
به دنبال وقوع زلزله اي نيرومند كه سبب كشته شدن ۲۲۹ نفر و بي خانماني هزاران نفر درايران شده است، محمد خاتمي رئيس جمهوري كشور ، روزسه شنبه اظهار داشت كه ايران كمكهاي انساندوستانه دولت ايالات متحده را خواهد پذيرفت.
پذيرش دعوت ايالات متحده از سوي خاتمي ، اميدهايي را براي كاستن تنش ميان تهران و واشنگتن ايجاد كرده است. اين تنش از زمان اعلام ايران به عنوان عضو «محور شرارت» از سوي جرج بوش به سرعت روبه فزوني گذاشته است.
خاتمي دربرابر اين پرسش كه آيا ايران كمك هاي انساندوستانه از جانب بوش را خواهد پذيرفت، گفت: بله، ما آن را خواهيم پذيرفت؛ و وقتي كه از او سؤال شد چنانچه اين كمك ها شامل كمكهاي دولت آمريكا بشود چه خواهيد كرد؟ او عنو ان كرد : «بله ، كمك كمك است » . پيش از اين ، جرج بوش كه بعداز اين زمين لرزه، ناراحت نشان مي داد، گفت: «رنجهاي انساني حد و مرز سياسي نمي شناسد. ما آماده ايم تا در صورت نياز و خواست ، به مردم ايران كمك كنيم». خاتمي يك روحاني اصلاح طلب كه درتلاش بوده تا سيستم دولت ايران را بازسازي كند، سخنان فوق را درحين سفر به روستاي آبدره، جايي كه شاهد اثرات ويران كننده زلزله ۶/۳ريشتري روز يكشنبه گذشته بود، اظهار نمود.
خاتمي پيش از اين به خبرنگاران گفته بود: «كمك خارجي در چنين شرايطي طبيعي است و ايران نيز آن را مي پذيرد… ما به وسايل نياز داريم» نه به دارو يا كمكهاي اساسي. اين وسايل مي توانند سرعت ما را در كمك به مردم بيشتر كنند». وزارت خارجه ايالات متحده روز دوشنبه اعلام كرد كه اين كشور يك محموله غذا، وسايل اسكان موقتي و لوازم موردنياز براي تصفيه آب را از طريق سفارت سويس كه حافظ منافع ايالات متحده درتهران است، براي قربانيان زلزله ارسال كرده است.
بازماندگان زلزله ا ظهار داشته اند كه دروضع نامساعد فعلي ، به كمكهاي خارجي نيازمندند. محمد جعفري يكي از ساكنان آبدره مي گويد: «درچنين فاجعه اي كمك، ازهرسويي كه باشد، ممنون خواهيم بود».
واشنگتن پس از اشغال سفارت آمريكا در تهران و گروگانگيري ديپلمات آمريكايي توسط دانشجويان تندرو، روابط خود را با تهران قطع كرد.
سخنراني «محور شرارت» بوش سبب برانگيختن بحثهاي تندي درايران شد و درهمين حال ، اكنون اصلاح طلبان حامي خاتمي اظهار مي كنند كه بهتراست ايران جهت پيشگيري از حملات نظامي احتمالي آمريكا، گفت وگوهايش را با اين كشور آغاز كند و به سمت ترميم روابط خود پيش رود.
ولي چنين اظهاراتي به دنبال اطلاعيه دادگستري تهران كه حمايت از روابط با ايالات متحده را غيرقانوني خواند ، روبه خاموشي گذاشت.
در زمين لرزه روز يكشنبه ، درحدود ۹۵۰۰خانه و بنا تخريب شدند كه عمده آنها را روستاهاي اطراف شهر آوج در جنوب استان قزوين تشكيل مي داد. مقامهاي ايراني شمار بي خانمانها را در حدود ۱۲۰۰۰نفر اعلام كرده اند اما آژانس پناهندگان سازمان ملل، درحدود ۸۰۰۰۰نفر را نيازمند به چادر برآورد كرده است.
• مسأله اي به نام نيروگاه اتمي بوشهر
گاردين
عليرغم تأكيدات مكرر و متفاوت مسكو، روسيه در به دست آوردن تضمين كافي از سوي ايران مبني بر بازگرداندن ضايعات سوخت اتمي (كه مي تواند به پلوتونيوم مورداستفاده در سلاحهاي هسته اي تبديل شود) ناكام بوده است.
بخشي از اسناد داخلي دولت روسيه ـ كه گاردين موفق به ملاحظه آن شده است ـ نشانگر آن است كه درمورد مسأله حساس چگونگي بكارگيري سوخت هسته اي مصرف شده ـ مربوط به نيروگاه اتمي بوشهرـ هيچ توافقي به دست نيامده است. نيروگاه مذكور را كه درحال حاضر روسيه ساختن آن را برعهده گرفته است ، طي دوسال آينده به بهره برداري خواهد رسيد. اكنون همكاريهاي اتمي روسيه و دادوستدهاي تسليحاتي اين كشور با ايران، تبديل به پايه عمده اختلاف روسيه با ايالات متحده پس از حملات ۱۱سپتامبر شده است. محوراصلي اين تنش راه ساخت راكتور ۱۰۰۰مگاواتي بوشهر در۵۰۰مايلي جنوب تهران، تشكيل مي دهد. وزير انرژي اتمي روسيه ـ كه ۸۰۰ميليون دلار ازاين قراردادها نصيب كشورش مي شود ـ مي گويد كه خطر تكثير سلاحهاي اتمي وجود ندارد. او مكرراً گفته است كه سوخت مصرف شده براي ذخيره يا بازپروري (Reprocessing) به روسيه بازگردانده مي شود.
با اين حال بخشي از اسناد محرمانه فوق يادشده كه وزير انرژي اتمي روسيه آن را براي كاخ كرملين تهيه كرده است ، درتناقض با اين تضمين به نظر مي رسد.
دراين نوشته آمده است : «پرسش از نحوه استفاده ضايعات سوخت هسته اي ، در توافقنامه ميان دولتهاي روسيه وايران درخصوص ساخت نيروگاه اتمي بوشهر، به چشم نمي خورد». اكنون مذاكراتي درمورد بازگرداندن ضايعات سوخت هسته اي به روسيه درحال انجام است. اين درحالي است كه الكساندر رومانتسف وزير انرژي اتمي روسيه ، اوايل اين ماه درگفت وگويي با تلويزيون روسيه مدعي شد كه باايران برسر بازگرداندن سوخت استفاده شده به روسيه به توافق رسيده است . او درماه نوامبر هم سخنان مشابهي را اظهار داشته بود، فقدان يك توافق، احتمال اين نكته را مطرح مي كند كه ايران درحال گذراندن وقت است وممكن است درصدد ذخيره سوخت مصرف شده باشد. اين مواد بعد از بازپروري (Reprocess) مي تواند اورانيوم و پلوتونيوم تسليحاتي را به دست دهد.
يك متخصص انرژي اتمي كه از فعالان «صلح سبز» برلين است، مي گويد: «اين امكان وجود دارد كه ايران در شرف به دست آوردن پلوتونيوم، ماده موردكاربرد تسليحاتي باشد. براي كشوري مانند ايران ، بازپروري ضايعات سوختي وجداكردن پلوتونيوم كار مشكلي نيست . اين كار درمدت چند هفته شدني است».
عليرغم هشدارهاي اخير كاخ سفيد درمذاكراتش با كرملين ، كمك هسته اي روسيه به ايران ـ كشوري كه درفهرست «كشورهاي سركش» ايالات متحده جا دارد ـ تبديل به يكي از عمده ترين عوامل اختلاف در روابط آمريكا ـ روسيه شده است. ماه فوريه ، ولاديمير پوتين رئيس جمهوري روسيه به وزير انرژي اتمي اين كشور دستور داد تا تحليل جامعي از طرحهاي روسيه براي واردكردن ضايعات اتمي تهيه كنند. اين پروژه اي است كه منتقدانش مدعي اند روسيه را تبديل به زباله دان اتمي جهان خواهد كرد.
سال گذشته ، پارلمان روسيه سه طرح درمورد واردكردن ضايعات هسته اي را از تصويب گذراند. به هرحال از سوي كرملين، تحليلي براي پوتين تهيه شده است تا وي دستور نهايي را احتمالاً طي چندماه آينده صادركند.
ماه گذشته، در ضيافت شامي در واشنگتن، رومانتسف تصديق كرد كه خطرات ضايعات سوختي باقيمانده در دست ايراني ها، موضوعي بسيار حساس است. او گفت: «اين حقيقت دارد كه بعد از انباشته شدن مقادير مشخصي از سوخت اتمي مصرف شده، يك نيروگاه هسته اي مي تواند به يك منبع تكثير (سلاح اتمي ) تبديل شود». وزارت متبوع وي در پاسخ به اعتقادات گسترده ، مدعي حصول ۲۰ميليارد دلار در ظرف ۱۰سال آينده براي روسيه شده است. ايالات متحده كنترل بازار جهاني ضايعات سوخت هسته اي را در دست دارد و براي عملي شدن طرح واردات روسيه، چراغ سبزي از سوي ايالات متحده موردنياز است. اسناد نشان مي دهد كه براي تحقق برنامه واردات هسته اي روسيه، اين كشور به يك توافق سياسي با ايالات متحده نيازمند است. به علاوه اين اسناد مي افزايند كه ايالات متحده براي زماني طولاني ، موضوع چنين توافقي را مشروط به امتناع روسيه از همكاري هسته اي با ايران كرده است.
