تلاش در راه تأويل معنا در هستي / تقي رحماني / تهران ـ قلم ـ .۱۳۸۱
حيات آدمي در فراز ونشيب تاريخ همواره عجين و آميخته با معاني سترگ و مفاهيم جاودانه بوده است و آدميان در زيستني شورمندانه، دائماً اين معاني و مفاهيم را در جريان زندگاني خود، تبلورهاي گوناگون بخشيده اند. به عبارت ديگر، حيات بشري همواره در گروي «تأويل» اين مفاهيم بلند بوده است. حضور هميشگي تأويل تا بدانجاست كه برخي گمان كرده اند حقيقتي جز تأويل وجود ندارد. گويي در نظر ايشان، تنها چيزي كه حظي از حقيقت دارد مقوله تأويل است و آدمي در تلاش جاودانه، در پي آن بوده است تا مفاهيم و مقولاتي را از رهگذر تأويل برسازد و بسازد و با آن تأويل ها، زندگي را معني دار و هدفمند بنماياند. برخي ديگر با اجتناب از اين نگره پست مدرن، همه چيز را رهين تأويل نمي دانند بلكه برآنند در هستي، حقايقي في نفسه وجود دارد كه آدميان آن حقايق را در معرض تأويل جاودانه قرارمي دهند.
كتاب حاضر گويا به موضع دوم نزديكتر است و توالي تأويل ها را نشانه وجود حقايقي سترگ در عالم مي داند. اين تأويل ها، هستي را براي آدمي با معنا مي سازند. در اين كتاب، شش مقاله در كنار يكديگر نشسته اند: تأويل معنا در هستي، ضرورت توسعه مفهوم معنا (خدا)، زمان، خدا و نيايش در انديشه اقبال، نيايش و نسبت آن با دوران مدرن و شرايط روز، خدا و مطلق و تفسير نمادسازي هگل از آن، و بالاخره سوره حمد و توسعه مفهوم خدا، عناوين شش فصل اين كتاب را تشكيل مي دهد. مؤلف در پيشگفتار خود آورده است: «انديشيدن در امر دين با توسعه مفهوم معنايي خدا و پرداختن به ميدان هاي تجلي ارتباط انسان با هستي (نيايش). پندارهاي سنتي و رقيب را به نقد و چالش جدي فرامي خواند و در تلاش است تا مسلمانان بتوانند رابطه اي خلاق و زنده با امرغايي و به خصوص نيايش برقرار سازند.» درباره كتاب حاضر بيشتر مي توان سخن گفت و عيار مضامين آن را سنجيد. نقد اين وعده را به فرصتي فراخ تر موكول مي كنيم.

دين در محدوده عقل تنها / امانوئل كانت / منوچهر صانعي دره بيدي / تهران ـ نقش و نگار ـ .۱۳۸۱
كانت، فيلسوفي اصيل و اثرگذار است. دامنه تتبعات و آموزه هاي اين فيلسوف بزرگ، مرزهاي متافيزيك را درمي نوردد و حوزه هاي ديگر را هم در برمي گيرد. او افزون بر معرفت شناسي (كه در كتاب «نقد عقل محض» به آن پرداخته است) به اخلاق، هنر و دين نيز نظر داشته است. اخلاق را در كتاب «نقد عقل عملي» به كاوش گرفته است و هنر را در كتاب سترگ «نقد قوه حكم» بررسي كرده است. كانت در كتاب «دين در محدوده عقل تنها» به تأمل پيرامون دين و مذهب نشسته و اهم ديدگاههاي بديع خود را در اين كتاب آورده است. ترجمه اين كتاب گرانسنگ هم اينك پيشاروي اهل خرد است. كانت دراين كتاب در پي اثبات و تفهيم اين نكته است كه دين براي زندگي كردن است نه زندگي براي دين داشتن و ديني كه نتواند جوابگوي نيازهاي زندگي زمان خود باشد حق طبيعي آن حذف از صحنه زندگي است. در نظر كانت، اخلاق تعيين كننده شأن دين است، عقل انسان با استدلالي كه در عمل اخلاقي دارد، مرجع تعيين ارزش ها و باورهاي ديني است. از اينجا مرجعيت و حجيت هر نوع دين تجربي مبتني بر وحي (اديان تاريخي) زايل مي شود زيرا اتكاي اخلاق بر اديان تاريخي موجب نسبيت اخلاق و سلب حاكميت عقل و اطلاق اصول كلي آن مي گردد. اخلاق متكي بر دين، موجب شقاق و عدم تجانس در ارزشهاي اخلاقي مي گردد و وحدت و همدلي نوع انسان را به خطر مي اندازد.
«دين درمحدوده عقل تنها» در چهار فصل گرد آمده است:
ـ بنياد شر در طبيعت
ـ نزاع دو اصل خير و شر
ـ غلبه خير بر شر و تحقق حكومت الهي
ـ خدمت و شبه خدمت يا دين و روحانيت
هر يك از اين فصول، بخشهاي جزئي تري را در خود گنجانده است.
افزون بر مقدمه هاي دوگانه اي كه كانت بر صدر كتاب خود نشانده، مترجم كوشا هم پيشگفتاري مفصل و ممتع به كتاب افزوده است كه كار خواننده را در فهم مراد كانت آسانتر مي كند.

جدال كلام، عرفان و فلسفه در تمدن اسلامي / محمدعابد الجابري / رضا شيرازي / تهران ـ يادآوران ـ .۱۳۸۱
تفكر معاصر جهان عرب، به ويژه آن گرايش هايي كه معمولاً روشنفكران ديني عرب خوانده مي شوند، به بصيرت هاي نغز و نابي دست يافته است كه كارنامه ايشان را به مراتب پربارتر و كامياب تر از روشنفكران ديني غيرعرب نموده است. درواقع انديشه نوين عربي كه روزگاري در حسرت شأن و منزلت روشنفكران ديني ايراني بود، با تأمل و تدقيق در سرشت تعاليم آسماني، هم اينك توانسته است صورت بندي نويني از «تفكر اسلامي بازسازي شده» عرضه كند كه درقياس با محصولات ساير روشنفكران مسلمان، به مراتب دقيق تر، مفيدتر و كارآمدتر مي نمايد. از جمله بصيرت هاي جديد روشنفكران عرب، توجه به مقوله عقل عربي و عقل اسلامي است. جابري كه از روشنفكران مهم جهان عرب است در كتاب «تكوين العقل العربي» در پي پاسخ به اين پرسش است كه آيا معنا و كاربرد عقل نزد اعراب نخستين، هماني بوده است كه امروز از واژه عقل مستفاد مي شود؟ آيا مي توان از مضمون و جهت گيري عقل عربي در برابر ساير شقوق عقل و عقلانيت سخن گفت؟ جابري در اين زمينه با تفكيك سه نوع عقل مي گويد: «بين سه نوع عقل بياني، برهاني و عرفاني بايد تفكيك قائل شد. عقل بياني عقل عربي، عقل برهاني، عقل يوناني، و عقل شهودي عقل ايراني و هندي است.» بدين قرار با تفكيك ميان اطوار سه گانه عقل، مي كوشد مقتضاي عربيت عقل و عقلانيت عربي را برشمارد و توضيح دهد. آراي جابري صرفنظر از صحت و سقم آن، به غايت تأمل برانگيز است و سزاوار هرگونه سنجش و دقت.
كتاب حاضر در دو دفتر گرد آمده است:
ـ عقل عرب به كدام معنا؟
ـ تكوين عقل عرب: معرفت شناسي و ايدئولوژي در فرهنگ عرب. مترجم، كتاب را از روي ترجمه تركي آن به پارسي برگردانده است. چندان پيدا نيست كه چرا نام اصلي كتاب (تكوين العقل العربي) در فارسي به «جدال كلام، عرفان و فلسفه در تمدن اسلامي» برگردانده شده است. به هر روي كتاب حاضر از مهمترين آثاري است كه در عرصه روشنفكري ديني به چاپ رسيده است.

جستارهايي در جامعه شناسي دين ‎/عليرضا شجاعي زند‎/ نشر مركز
توجه به حوزه دين در مباحث جامعه شناختي چند سالي است كه مورد توجه اصحاب انديشه قرار گرفته و آثار متنوعي در اين زمينه ترجمه شده است. دين، جامعه و عرفي شدن اثري تأليفي در اين زمينه است كه دكتر شجاعي زند اقدام به تأليف آن كرده است.
وي در مقدمه اين اثر نوشته: به رغم حضور جدي دين در ساختار و سازوكار اين جامعه هنوز گام هاي مهمي در اين حوزه [جامعه شناسي دين] برداشته نشده است. در ميان اندك ادبيات گرد آمده در اين باب كه بخش عمده آن نيز ترجمه اي است، سهم جامعه شناسي دين به مراتب از ديگر رشته هاي مطالعات برون ديني كمتر است. وضع آموزش و تحقيق و مجلات و مؤسسات تخصصي آن، از اين هم بدتر است. كتاب از هشت مقاله تشكيل شده است. در مقاله اول به اولين مشكل مطالعات دين پژوهي پرداخته شده كه همانا معضل تعريف دين در مطالعات علمي جديد است. در مقاله دوم تلاش شده تا خاستگاه جامعه شناسي و پارادايم حاكم بر آن كه امروزه بستر و منظر جدي ترين مطالعات دين پژوهي است مورد بررسي قرار گيرد. سومين مقاله عهده دار معرفي روند شكل گيري جامعه شناسي دين در غرب و تحولات نظري پديد آمده در آن است. معرفي و نقد يك كتاب مهم در اين حوزه و اشاره اي به نقصان هاي موجود در جامعه شناسي اسلامي موضوع فصل چهارم است.
فصل پنجم نيز يكي از موضوعات بسيار مورد توجه در ادبيات دين پژوهي (عرفي شدن) را مطرح مي كند.
مقاله ششم مدعي آن است كه مسيحيت به عنوان يك دين تجزي گرا هرگز نتوانست از حضور اجتماعي ـ سياسي خويش در تجربه قرون وسطي سربلند بيرون آيد. مقاله هفتم نيز انتقادي است بر يكي از نويسندگان حوزه جامعه شناسي دين و بالاخره نويسنده در فصل آخر تلاش كرده تا بحث هاي مصداقي خود درباره فرآيند عرفي شدن را در ايران امروز مطرح كند.

(رئيس سازمان برنامه و بودجه ۱۳۵۶ ـ 1351)
ويراستار حبيب لاجوردي ‎/ گام نو ۱۳۸۱
خاطرات عبدالمجيدمجيدي نيز از مجموعه طرح تاريخ شفاهي ايران است كه در مركز مطالعات خاورميانه دانشگاه هاروارد پيگيري شده است. پيش از اين نيز از خاطرات چهره هاي سياسي، فرهنگي در دوران پهلوي از اين مجموعه منتشر شده بود.
خاطرات عبدالمجيدمجيدي نيز طي سه گفت وگو در سال ۱۳۶۴ در دفتر كار وي واقع در پاريس ضبط گرديده است.
جلسه اول كه بيش از يك سوم كتاب را شامل مي شود عمدتاً به زندگينامه وي، دوران تحصيل دبيرستان و دانشگاه در ايران، فرانسه و آمريكا، خدمت در سازمان برنامه و بودجه و ذكر كلياتي از تاريخ سياسي تازمان بازداشت اختصاص دارد.
در جلسه دوم مباحث بيشتر جنبه تاريخي پيدا مي كند و جزئيات بيشتري نقل مي شود، مجيدي در اين جلسه ضمن ارزيابي رياست ابتهاج در سازمان برنامه به مواردي نظير نقش مجلس در تعيين برنامه، نقش شاه در برنامه ريزي، عدم اطلاع سازمان برنامه از درآمد نفت، اختلاف شاه و علي اميني و ... اشاره مي كند.
در سومين جلسه سخنان مجيدي علاوه بر ذكر وقايع سياسي ـ تاريخي، جنبه تحليلي نيز پيدا مي كند او در آخرين جلسه خاطرات خود را از اولين روزي كه به رياست سازمان برنامه منصوب مي شود آغاز مي كند و مسائل مربوط به برنامه پنجم وافزايش درآمدهاي نفتي و تغييرات ايجاد شده در برنامه را تبيين و تحليل مي كند.