چندي پيش به دنبال اعلام خبرمرگ «الك كمپبل» آخرين سرباز نبرد «گاگيپل» در جنگ جهاني اول ، پرچم هاي ملي استراليا ونيوزيلند بخاطر درگذشت اين سرباز ۱۰۳ساله كه آخرين سالهاي عمرش را در خانه سالمندان «هوبارت» در شهر سيدني گذرانده بود به حالت نيمه افراشته درآمد. بازتاب گسترده اين خبر وتأثير عميقش در ميان دو ملت استراليا ونيوزيلند كه قهرمان بزرگي را از دست داده بودند باعث شد «جان هاوارد» نخست وزير استراليا نيز ضمن اعلام همدردي وابراز تأثر ازاين واقعه براي گراميداشت مرگ او عزاداري ايالتي اعلام كند. اين درحالي بود كه مردم ومسؤولان عاليرتبه استراليا و نيوزيلند سرباز «كمپبل» را بااحترام وتشريفات ويژه اي به خاك سپردند.
اگرچه درباره زوال ارزشهاي خانوادگي واجتماعي درميان خانواده هاي غربي وآمريكايي سخن بسيار گفته شده است اما نگاه تازه آنان به سالمندان وايجاد شرايط و تسهيلات زندگي مطلوب و فراهم نمودن زمينه هاي آسايش خاطر اين قشر از جامعه بيانگر اهميت جايگاه سالمندان دراين جوامع است.
حال دراين رهگذر بايد از خود پرسيد ما باتوجه به سوابق كهن فرهنگي و پيشينه تاريخي ، اعتقادي ومذهبي ، براي سالمندان كشورمان كه بايد دراين دوران ، زندگي آرام وراحت و كم دغدغه اي را بگذرانند چه كرده ايم!
براساس آخرين آمارهاي جهاني، بيش از ۶۰۰ميليون سالمند در كره خاكي زندگي مي كنند، حال آن كه پيش بيني هاي محققان وپژوهشگران مسائل اجتماعي حاكي ازاين است كه تا ۵۰سال آينده اين رقم حداقل به يك ميلياردوهشتصدميليون نفر خواهد رسيد. جمعيت سالمندان كشورمان نيز به گفته دكتر راه چمني ، رئيس سازمان بهزيستي كشور هم اكنون ۶‎/۶درصد، بيش از ۴ميليون نفر است كه پيش بيني مي شود اين رقم تا ۵۰سال ديگر به بيش از ۲۶ميليون نفر برسد. درحال حاضر نيز حدود ۷۵۰۰ سالمند در خانه هاي سالمندان سراسر كشور نگهداري مي شوند كه از خدمات پزشكي ، توانبخشي ومراقبت هاي اوليه بهره مندند.
همين پيش بيني ها مي گويد: « با افزايش چشمگير ميانگين سن اميد به زندگي از ۴۵ به ۶۶سال تا ۵۰سال آينده ۷۰درصد جمعيت بسياري از كشورها را افراد بالاي ۶۰سال تشكيل خواهند داد.»
همچنين پژوهش ها نشان مي دهد كشورهاي آسيايي وآفريقايي به دليل تغييرات گسترده در وضعيت بهداشتي ، آموزش و پرورش، كنترل جمعيت ، تنظيم خانواده و پيشگيري از مرگ ومير نوزادان به يقين طي چنددهه آينده با خيل عظيم سالمندان دركشورهايشان مواجه خواهند بود. اين نگراني ها به حدي جدي شده كه واكنش هاي برخي مقامات عالي رتبه كشورها را نير به دنبال داشته است به چندنمونه مهم توجه كنيد.
«كارلو آتزليوچمپي » رئيس جمهور ايتاليا مدتي قبل در گفت وگو با روزنامه «لارپوبليكا» با اعلام خطر جدي نسبت به روند كاهش جمعيت دراين كشور و افزايش شمار سالمندان خطاب به مردم كشورش گفت: «متأسفانه طي سالهاي اخير گهواره هاي خانواده هاي ايتاليايي خالي از نوزاد شده و بايد براي جلوگيري ازاين روند، سياست هاي اجتماعي ترغيب بيشتر جوانان براي تشكيل خانواده و زاد و ولد را تدوين واجرا كرد. و بايد به زنان نيز اين امكان را داد كه ضمن حفظ شغل خود، به تولد فرزند نيز بينديشند.» در ادامه گزارش «لارپوبليكا» آمده است : ۱۷درصد مردم اين كشور ۵۸ميليوني افراد كهنسال بالاي ۶۵سال هستند. به همين خاطر هم ايتاليا عنوان پيرترين كشور دنيا را به خوداختصاص داده است.
اين روزنامه به نقل از پژوهشگران داخلي اعلام كرد: در صورت ادامه روند روبه رشد كهنسالي جمعيت درايتاليا ، اين كشور درسال ۲۰۵۰ شاهد افزايش شمار سالمندان به ميزان ۳۴درصد خواهد بود ودرواقع يك بحران جمعيتي پيچيده وبغرنج در انتظار ايتاليايي ها است. به دنبال اعلام خطر رسمي از سوي رئيس جمهور ايتاليا، «خوسه ماريا اسنار» رئيس دولت اسپانيا نيز مسأله سالمندي را پديده اي نوين خواند وگفت: «گسترش اين پديده ما را با يك واقعيت روبرو كرده وآن هم تغييرات اساسي در ساختار جوامع مختلف است.»
وي كه درهمايش بين المللي سالمندان درمادريد سخن مي گفت با اشاره به اينكه نبايد به سالخوردگان به چشم مزاحم نگريسته شود تأكيد كرد بايد زمينه مشاركت سالمندان در زمينه هاي مختلف اجتماعي را فراهم كرد. چرا كه درآينده اي نه چندان دور تعداد افراد ۸۰ساله اسپانيايي كه براي انجام كارهاي روزمره از قبيل خوردن ، خوابيدن وحمام كردن نيازمند پرستار هستند از تعداد پرستاران بيشتر خواهد شد. بنابراين بايد نگرش فرهنگي مردم را به گونه اي تغيير داد كه افراد مسن وسالخورده را طردشده نبينند و زمينه مشاركت اجتماعي همه جانبه آنان را فراهم نمود.
اداره مميزي ملي انگليس نيز به تازگي اعلام كرد: تعدادسالمندان بالاي ۸۰سال اين كشور در حال فزوني از افراد زير ۱۶سال است .
درگزارش اين اداره پيش بيني شده جمعيت ۸۰ساله هاي انگليس كه تادوسال قبل ۲‎/۴ميليون نفر بود طي ۴۰سال آينده به ۵ميليون نفر برسد.بر اين اساس شمار افرادي كه تا سال ۲۰۴۰ ميلادي در گروه سني بازنشستگي قرار مي گيرند به ۱۶ ميليون نفر مي رسد. اين در حالي است كه شمار افراد زير ۱۶ سال انگليسي تا آن موقع با ۸‎/۵ درصد كاهش به بيش از ۱۱ ميليون نفر تجاوز نخواهد كرد. با اين وجود صاحبنظران اقتصادي در انگليس معتقدند نگراني از كاهش نيروي كار نبايد مانعي در حمايت از افراد مسن تلقي شود.
آنها با اين استدلال كه تعداد افراد شاغل بايد از ۳۶‎/۹ ميليون نفر در سال ۲۰۰۰ ميلادي به ۴۰۸ ميليون نفر در سال ۲۰۲۱ برسد معتقدند بايد با يك برنامه ريزي دقيق و مدون براي رويارويي با افزايش پديده بازنشستگان و سالمندان آماده شوند وگرنه در آينده نه چندان دور كشور ۶۰ ميليوني انگليس نيز با افزايش ميانگين سني مردم با مشكلات عديده اي مواجه خواهد بود.
در شرايطي كه زنگ خطر پيرشدن جوامع با صداي بلند و گوشخراش به صدا درآمده است بد نيست نيم نگاهي هم به وضعيت جمعيت كشور و سالمندان كنوني و آينده بيندازيم.
همه مي دانيم دوران سالمندي قدم نهادن به دنيايي است كه فرد به مرور از خانواده ومحيط اطراف فاصله مي گيرد. در عين حال اين حس كه، ديگر از نقش مثبت او در خانواده كاسته خواهد شد، همراهي اش مي كند.
بنابراين به روشني در مي يابيم اين دوران يكي از مهم ترين دوره هاي زندگي هر فردمحسوب مي شود.
«مهشيد فروغان» يكي از روانپزشكان دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي با اشاره به تبعات افزايش جمعيت سالمندان در كشور و لزوم آمادگي جامعه براي روبه رو شدن با پديده سالمندي مي گويد: «روانپزشكان سالمند شدن جمعيت را به خاكستري شدن جامعه تشبيه مي كنند. پس به جرأت مي توان گفت جامعه به سرعت رو به خاكستري شدن مي رود.
در حال حاضر نرخ رشد جمعيت در كشور، ۱‎/۶ درصد و نرخ رشد سالمندي ۲‎/۵ درصد است.
اين روانپزشك در ادامه به دو برابر شدن جمعيت سالمندان از سال ۱۳۴۵ تا ۱۳۷۵ اشاره كرده و مي افزايد: در حال حاضر بخش اعظم جمعيت كشور را كودكان و نوجوانان تشكيل مي دهند. حال آن كه مشكلات سالمندان در سايه مشكلات جوانان گم شده است و در صورتي كه از همين حالا يك برنامه ريزي اصولي و مدون را پايه ريزي نكنيم يقيناً در ۲۰ سال آينده همين مشكلات كنوني جوانان را با سالمندان خواهيم داشت.
مدير كميته پژوهش هاي سالمندي دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي مشكلات سالمندان كشور را زياد دانسته و بي سوادي، تنهايي، درآمد كم، مشكلات معيشتي، مسائل روحي، رواني را ازجمله مهمترين مشكلات اين قشر مي داند.
در حال حاضر ۷۷درصد سالمندان كشور بي سوادند و اين ميزان در ميان زنان روستايي به ۹۰درصد مي رسد و زناني كه با درآمد مستقل زندگي مي كنند فقط ۳‎/۳درصد جمعيت جامعه را تشكيل مي دهند.
در همين حال ۹۰درصد ازمردان بالاي ۶۰سال و ۵۱‎/۳درصد زنان جامعه ما متأهل هستند و مردان سالمند شرايط بهتري نسبت به زنان دارند.
وضعيت نامناسب بهداشتي براي سالمندان در جامعه، عدم ارائه خدمات ويژه بهداشتي و درماني و فقدان سيستم مراقبتي مناسب از اين قشر درخانواده ها و مؤسسات سالمندي از ديگر مشكلات اصلي سالمندان جامعه به شمار مي رود. دكتر فروغان در خلال اظهار نظرش به نكات مهم ديگري نيز اشاره مي كند: «ما در ايران آموزش طب سالمندي نداريم و دانشجويان رشته هاي مختلف پزشكي و پيراپزشكي در كشور حتي هنگام طي دوره هاي آموزشي خود با مسائل و مشكلات سالمندي آشنا نمي شوند. آنان حتي به عنوان نمونه حتي يك بيمارستان يا مركز درماني اختصاصي ندارند و آسايشگاههاي كشور نيز از لحاظ تعداد تخت به شدت محدود هستند وافرادي كه به سن بازنشستگي مي رسند براي ايام فراغت خود برنامه ريزي ندارند و با كاهش درآمد به خاطر بازنشستگي، از پيدا كردن روش هاي مناسب براي گذران ايام فراغت همچون مسافرت، ديدار از موزه ها، رفتن به سينما، تئاتر و ديگر برنامه هاي فرهنگي، هنري محروم مي شوند.»
به اعتقاد بسياري از كارشناسان اجتماعي، امروز سالمندان شهرنشين از نظر امكانات شهري با مشكلات عديده اي روبرو هستند. اغلب بانكها و فروشگاهها در كشور فاقد سطح شيب دار براي رفت و آمد سالمندان هستند و رفت و آمد شهري براي بسياري از آنان مشكل آفرين است.
در اين ميان در نظر گرفتن تسهيلات شهري همچون تخفيف بليت اتوبوس ها، مترو، موزه ها، سينماها و ديگر مراكز تفريحي، ورزشي نيز بسيار ضروري قلمداد مي شود. حال آنكه بدترين نوع فقر در دوران سالمندي است. بويژه كه سالمندان به دليل وجود بيماريهاي جسماني نيازمند پرداخت هزينه هاي بالا هستند. ولي متأسفانه در كشور، نه تنها مستمري ويژه اي براي امرارمعاش و رفاه سالمندان در نظر گرفته نشده بلكه درآمد آنان به هنگام بازنشستگي افت شديدي پيدا مي كند.
به هر حال در روز جهاني سالمند (نهم مهر) جهانيان يك بار ديگر رويكرد عميق تري به كارنامه اجرايي و عملي خود در رسيدگي به وضعيت زندگي و رفاهي سالمندان خواهند داشت. پس شايسته است ما نيز براي عقب نماندن از غافله جهاني بيش از گذشته به رفع مشكلات اين قشر كه در روزگاري نه چندان دور به نوبه خودنقشي در چرخه اين سرزمين داشته اند بپردازيم و با خود بينديشيم كه اين دوران دير يا زود در انتظار ما نيز خواهد بود. پس لااقل اگر الآن توانايي و قدرت داريم زمينه و شرايط لازم براي آينده خود و ميليونها همنوع ديگر را فراهم كنيم.