Iran Newspaper

گروه سياسي: امضاي قرارداد دوجانبه روسيه وآذربايجان در تقسيم منابع سمت شمالي خزر، سير اين مناقشه سياسي ـ حقوقي را پيچيده تر كرد و بارديگر درياي خزر و معماي تقسيم آن را به صدر اخبار رسانه ها كشاند. انعقاد قرارداد روسيه و آذربايجان از سوي مقامات ايراني اتفاقي ناخوشايند تلقي شده و شماري از منتقدان از آن به عنوان سدي تازه در برابر تلاشهاي ايران براي كسب ۲۰درصد از اين دريا، ياد كرده اند، اما «مهدي صفري» نماينده ويژه ايران در مسائل خزر بر اين نظر است كه انعقاد قراردادهاي چندجانبه باعث نخواهدشد كه ايران اندكي از سهم و حق حاكميت خود در خزر عقب بنشيند، چراكه از منظر موازين بين المللي، تعيين رژيم حقوقي درياچه ها بايد به اتفاق آراي همه كشورهاي ساحلي باشد و اين اصلي است كه اين كشورها نيز آن را قبول داشته و حتي در قراردادهاي دوجانبه خود به آن اذعان كرده اند. با اين همه، توافق سه كشور شمالي خزر رويدادي بدون پيامد نيست و مقامهاي ايراني نمي توانند بر عوارض و بازتاب اين تحركات چشم بپوشند. در چنين فضايي اظهارنظر براي نماينده ويژه ايران در خزر كار آساني نيست. او مي داند كه حريفان ايران از اين دست اظهارنظرها و تحليلهاي محافل داخلي ايران چگونه براي اثبات مواضع خود در خزر بهره مي جويند. پرسش هاي مربوط به تحولات تازه خزر و آخرين وضعيت اين پهنه آبي را با «صفري» در ميان گذاشتيم.
•••
\ آقاي صفري، در آخرين گفت وگوي ما كه پس از ديدار «حيدرعلي اف» و «خاتمي» انجام شد. مذاكرات ايران و آذربايجان دور تازه اي پيدا كرده و چشم انداز نسبتاً اميدواركننده اي از سوي مقامات ايراني نسبت به آينده خزر ترسيم مي شد، در آن مقطع امضاي نهايي تقسيم بخش هايي از شمال درياي خزر بين روسيه و آذربايجان به تعويق افتاده بود، از آن روز تاكنون كه مدت زيادي هم نگذشته، چه اتفاقي افتادكه امروز وضع به گونه ديگري درآمده است؟
* در سال ۲۰۰۱ ميلادي در سفر «پوتين» به باكو دوطرف روسي و آذري يادداشتي امضا كردند تا بر مبناي خط مياني قراردادي دوجانبه بين آنها تنظيم شود. قرار بود در ژوئن سال ۲۰۰۲ در سن پترزبورگ اين قرارداد امضا شود كه بخاطر مسائل مرزي شان كار عقب افتاد، به هر صورت اين كار چند روز پيش در مسكو انجام شد. اما مي دانيد كه در سال ۱۹۹۶ وزيران خارجه پنج كشور ساحلي خزر اعلاميه اي را امضا كرده اند كه طبق آن تصميم گيريها در خزر بايد به اتفاق آراي پنج كشور ساحلي باشد، اين توافق كماكان معتبر است، چون طبق قانون درياچه ها غير از اين نمي تواند باشد.
\ ماجراي توافق روسيه با قزاقستان چه بود و مفاد توافقنامه آنها چيست؟
* آنها هم بر مبناي خط مياني بستر دريا را تقسيم كرده اند، لذا منابع در محدوده خودشان تقسيم شده است. ما همان موقع اعلام كرديم كه قراردادهاي دوجانبه فاقد اعتبار است، چون خزر درياچه است و در آن نياز به توافق همه كشورها هست، در اجلاس سران هم روي اين مسأله تأكيد شده و حتي در همين قرارداد روسيه و آذربايجان قيد شده كه توافقات دوجانبه، نبايد هيچ اثري بر روي توافق پنج جانبه داشته باشد.
\ اين نكته مهمي است، چندي پيش هم نمايندگان كشورهاي ساحلي در تهران بيانيه اي صادر كردند كه در آن بر اصل اتفاق آرا تأكيد شد، پس شما معتقديد كه آنها ضمن توافقات دوجانبه به فكر انعقاد قرارداد پنج جانبه هم هستند؟
* بله، اين را به صراحت اعلام كرده اند و اين قراردادها هم تنها براي تقسيم منابع بستر و زيربستر است. ما هم گفته ايم اينها اقداماتي است كه باعث خواهد شد كشورهاي ديگر اجازه هر كاري را به خود بدهند و با اين وضع رژيم حقوقي خزر پيچيده تر خواهد شد. ما روي مذاكرات دوجانبه تأكيد داريم، ولي توافقات دوجانبه را نمي پذيريم، البته مي دانيد هركدام از پنج كشور در مورد خزر اهداف خود را دارند، پس رسيدگي به هارموني واحد، مشكل است، اما مشكل بودن، دليل حذف توافق پنج جانبه نخواهد بود. ما يادداشت هاي مربوطه مبني بر عدم انطباق قراردادهاي دوجانبه با حقوق بين الملل را به سازمان ملل داده ايم و با سفراي مربوطه هم صحبت كرده ايم.

\ در تحليل علل و منشأ شتاب كشورها براي تقسيم خزر، سه فرض محتمل است. اول نا اميدي آنها از فرمول اتفاق آرا، دوم موفقيت كارگرداني ديپلماسي روسيه در آرايش صحنه و سوم نا اميدي آنها از انعطاف پذيري ايران، كدام يك از اين موارد در ايجاد اين وضع مؤثر است؟
* به نظر من، تركيبي از همه اين مسائل وجود دارد، اهداف كشورها در خزر متفاوت است، اهداف روسيه بيشتر امنيتي است، برخي نگاه اقتصادي دارند، شايد آنها فكر مي كنند براي استفاده از منابع ساحلي با توافقات دوجانبه زودتر به نتيجه مي رسند، اما ما مثالهاي مختلف در دنيا داريم كه چنين كاري ۲۰ تا ۳۵ سال زمان برده است. در مورد درياي خزر، قراردادهاي ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ بين ايران و شوروي سابق رژيم حقوقي را تعيين كرده كه البته در مورد زيربستر ساكت است، حالا هدف استفاده از منابع زيربستر است و از نظر ما تا كامل نشدن رژيم جديد هنوز قراردادهاي ۲۱ و ۴۰ حاكم اند. درياي خزر در دنيا به لحاظ وسعت، منابع آبزيان و بستر و زيربستر و محيط زيست و شيلات و بازرگاني، منحصر به فرد است و بايد با صبر و حوصله در جهت تكميل رژيم حقوقي آن قدم برداريم. بر مبناي قراردادهاي ۲۱ و ۴۰ ما مشاع را بهترين گزينه دانسته ايم، وقتي ۴ كشور ديگر خواهان تقسيم شده اند، انعطاف نشان داده و گفته ايم با درنظر گرفتن فاكتورهاي مختلف مثل سواحل، جغرافيا، عمق آب و... «تقسيم» صورت گيرد كه در اين صورت سهم ايران ۲۰ درصد است، به سهم كشورهاي ديگر هم كاري نداريم.

\ اما آنها بر سر اين ۲۰ درصد ايران بحث دارند، مثلاً روسيه مي گويد من با اين يد بيضا ۱۷ درصد گرفته ام. در عرصه واقعيت، سه كشور طور ديگري به اين تقسيم نگاه مي كنند، ضمن اينكه ممكن است تركمنستان هم با آنها هم نظر شده و قرارداد تقسيم امضا كند.
* خب امضا كنند، اين كارها بر اساس حقوق بين الملل مبنا ندارد و سازمان ملل اين مسائل را نمي پذيرد، در مورد درياچه ها اصل بر اتفاق آرا است و پنج كشور هم اين موضوع را نوشته و امضا كرده اند. البته هر كشوري مثل ما در پي منافع خويش است، در يك سال گذشته كه دوره مأموريت من در اين حوزه بوده ما تنها با آذربايجان ۸دوره مذاكره داشته ايم با باقي كشورها هم بارها مذاكره كرده ايم، ضمن اينكه نشست هاي متعدد برگزار كرده ايم و درحال پيشبرد كار هستيم.

\ آذري ها براي همكاري دوجانبه به سمت ايران آمدند، آيا عدم انعطاف ايران، آنها را به سمت امضاي قرارداد با روسيه سوق نداد؟
* موضوع بحث قرارداد آنها، منطقه ما نيست، بلكه به شمال خزر مربوط مي شود و ما درحال ادامه مذاكره با آذري ها و تركمنها هستيم، باقي بحثها در شمال است.

\ اما اين قراردادها، درصدبندي كل دريا را شامل مي شود، مي گويند تكليف ۴۹ درصد از دريا تا به حال روشن شده است.
* بين آنها شايد اين درصدبندي مطرح باشد، اما مواضع جمهوري اسلامي ايران در اين مورد تغييري نكرده و از لحاظ ما موافقتهاي دوجانبه پايه و اساس حقوقي نداشته و فاقد اعتبار است.

\ آيا اينكه سالها روي موضعي بمانيم كه كسي به آن گوش نمي دهد، كار بزرگي است؟ مدافع تغيير موضع نيستم، اما اتخاذ موضعي كه كسي به آن توجه نكند، چه فايده اي دارد؟
* ما معتقديم مواضعمان به حق است و براي پيشبردشان كار مي كنيم، در اين مسير با كشورهاي ديگر مذاكرات دوجانبه نيز داريم. بزودي نمايندگاني از كشورهاي آذربايجان و تركمنستان و روسيه به ايران خواهند آمد و مذاكرات ادامه خواهد داشت.

\ در پروسه همكاري بلندمدت بين كشورها نوسانات مختلفي پيش مي آيد، فكر مي كنيد ايران در مقطع فعلي چگونه مي تواند خود را از خطر انزوا يا تنها ماندن در خزر مصون نگه دارد؟
* پيش از اين هم گفته ام، با ادامه پروسه گفت و گو كه برپايه وزن و موقعيت تاريخي و جغرافيايي مان طراحي شده و درحال تداومش هستيم، مي توانيم به مواضع خودمان دست پيدا كنيم.

\ در اين راه احساس تنهايي نمي كنيد؟
* باور كنيد احساس تنهايي نمي كنيم و اين واقعيت است كه به شما مي گويم، آنها كار خودشان را انجام مي دهند، ولي ما در مقاطع حساس كارهاي خود را پيش برده ايم و از بابت مواضع و عملكردمان قوت قلب و اطمينان داريم.

\ اگر اينگونه نگاه كنيم كه عقد قرارداد دوجانبه حق آنها و خارج از اختيار ايران است، براي جلوگيري از آثار منفي اين قبيل قراردادها چه مي توان كرد؟
* ما اعتراضات خود را رسماً به مجامع جهاني داده ايم و در عين حال به مذاكرات دوجانبه و ابعاد تلاش مان در نشستهاي پنج جانبه گروههاي كاري افزوده ايم.

\ اگر وضع به همين صورت ادامه پيدا كند، ايران دو گزينه دارد، يا انعطاف و كوتاه آمدن از ۲۰ درصد و يا دفاع از حق حاكميت خود در مرز ۲۰ درصد با ابزارهاي ديگر، آيا اين چنين است؟
* سياست ما هميشه در جهت تنش زدايي بوده است. اعتقاد ما بر اين است كه بايد از طريق مذاكره به نتايج و اهداف خودمان برسيم. از طريق مذاكره ۲۰ درصد از خزر را خواهيم داشت، مطمئن باشيد.

• جلال برزگر