پيشتر گفتيم كه بسياري از مشكلات و معضلات مردم سيستان و بلوچستان ناشي از خشك شدن هامون و كم آبي هاي سالهاي اخير است. در اين بخش، سعي داريم به پيامدهاي اين مسأله و توفان هاي شن اخير بپردازيم.
در حالي كه ميزان خسارتهاي خشكسالي هاي چهارسال اخير در استان سيستان و بلوچستان حدود شش هزارو ۵۱۱ ميليارد ريال برآورد شده است، بالغ بر ۸۸۳ ميليارد و ۷۶۹ ميليون ريال آن به خسارتهاي دامپروري اين استان اختصاص دارد.
در اين مدت، از آنجا كه احتمال داده مي شد دامها بخاطر فقر گياهي و كمبود منابع آب تلف شدند، ۳۳۵ هزار رأس دام سبك و ۱۱۰هزار رأس دام سنگين از دامداران خريداري و به صورت زنده با كشتار از اين استان خارج شده اند، بويژه كه بايد توجه داشت ميزان توليد علوفه مراتع اين استان از ۷۰۰ هزار تن در شرايط مناسب آب و هوايي تقريباً به صفر رسيده است.
در مجموع بايد گفت، گستره زمينهاي كشاورزي اين استان نسبت به سالهاي قبل معادل ۷۰درصد كاهش داشته بطوري كه در حال حاضر سطح زير كشت گندم ۶۲/۸ درصد، حبوبات ۹۶درصد، سبزيجات ۵۶درصد، محصولات جاليزي ۸۵/۵درصد، شلتوك ۸۲درصد، نباتات علوفه اي ۷۴درصد و محصولات دامي ۱۳درصد نسبت به چهار سال گذشته كاهش نشان مي دهند.
خشكسالي سيستان علاوه بر اينكه باعث نابودي ۱۴ هزار باغ قديمي و باغ موز اين منطقه شده است، تعداد دامهاي استان را هم از پنج ميليون و ۳۰۰ هزار رأس به ۴ ميليون و ۳۰۰ هزار رأس كاهش داده است. كاهش منابع آبي همچنين موجب شده است دولت با به كارگيري ۲۱۵ تانكر سيار ۶۷۰ روستا در سيستان و بلوچستان را تحت پوشش آبرساني قرار دهد.
احمد فريد، رئيس جهاد كشاورزي سيستان و بلوچستان در مورد خسارات ناشي از خشكسالي در اين استان گفت: «باورود به پنجمين سال خشكسالي در صد ناچيزي از زمينهاي اين منطقه زير كشت رفته كه همين ميزان هم مورد تهديد عواملي چون فرسايش خاك براثر توفان و حركت شنهاي روان و پيشروي نمكزارها است. وي افزود: در شرايط نرمالي (شرايط مناسب آب و هوايي) در اين استان ۳۳۰ هزارهكتار زمين زير كشت مي رفت كه ۴۸ هزار هكتار آن به باغهاي خرما، مركبات گرمسيري و انگور اختصاص داشت اما خشكسالي سالهاي اخير اين ميزان سطح كشت را به ۱۳۴ هزارهكتار كاهش داده است. در طول مدت اين چهار سال كل منابع آبي رودخانه ها كه يك ميلياردو۷۰۰ مترمكعب درسال بود، قطع شده و منابع آب چشمه ها وقناتها هم ۵۰درصد كاهش داشته است.»
مهندس فريد طغيان آفات گياهي بويژه آفتهاي قرنطينه اي را از ديگر تبعات خشكسالي در بخش كشاورزي عنوان كرد و گفت: «طغيان پسيل مركبات» و كنه گردآلود خرمانمونه هايي از اين آفتها است كه در صورت فقدان مبارزه به موقع با آن نه تنها سلامت باغهاي استان به خطر مي افتد كه مشكلات حادي نيز براي ساير مناطق ايجاد مي كند. همچنين در حال حاضر بروز خشكسالي در كشورهاي همجوار موجب شده سالانه ۳۰۰ هزار رأس دام خارجي به طور قاچاق از مرزهاي سيستان و بلوچستان وارد كشور شود. اين درحالي است كه امكان نظارت و كنترل دستگاههاي مسؤول محدود است و اين محدوديت باعث شده در بعضي مواقع توانايي اين دستگاهها براي رسيدگي به وظايف افزوده شده، جوابگو نباشد.
اين مسأله در برخي مناطق مرزي موجب شيوع برخي بيماريهاي دامي از جمله تب كنگو هم شده است.
«ذبيح الله اكرمي»، مديركل حفاظت محيط زيست سيستان و بلوچستان نيز گفت: «بروز و تداوم خشكسالي در اين استان علاوه بر تأثير منفي روي گونه هاي حفاظت شده گياهي و جانوري، حيات وحش را هم به خطر انداخته است. قطع كامل هيرمند نه تنها منابع آب و اكوسيستم تالاب هامون را كه حدود ۴۰۰ هزارهكتار گسترده دارد، نابود كرده است كه صيدسالانه ۱۲هزارتن ماهي وزمينه ماندگاري حدود ۲۰۰هزار پرنده مهاجر را هم كه زمستان هرسال به اين تالاب مهاجرت مي كردند، ازبين برده است ».
اكرمي در تشريح وضعيت پرندگان گفت: اين پرندگان در زمستان اين چندسال اخير تنها ۱۵روز درمنابع آب محدود «چانيمه» فرود آمده و سپس به مناطق جنوبي تر كوچ مي كنند. تشديد خشكسالي در جنوب سيستان و بلوچستان در حوزه شهرستانهاي سرباز و چابهار، همچنين زمينه حيات گونه كمياب تمساح پوزه كوتاه ايراني را از بين برده است. خشك شدن كامل آب رودخانه هاي سرباز و باهوكلات وآب بركه ها موجب شده اين خزندگان براي تداوم حيات پراكنده شوند و يا درمحل هاي نمناك تجمع كنند.
خشكسالي در شهرستان زابل و منطقه سيستان ، كه بيش از ۳۵۰هزارنفر جمعيت دارد، موجب بلااستفاده ماندن ۹۴ درصداز گستره ۱۲۲هزارهكتاري زمين مستعد كشاورزي منطقه شده است.هم اكنون ۳هزار و۹۸۲ روستا دراين استان گرفتار بحران خشكسالي هستند.
منطقه سيستان بويژه زابل كه درشمال استان واقع شده ، خسارات بسيار زيادي ديده است . توفان هاي مكرر شن كه ناشي از بادهاي ۱۲۰روزه، خشكي هامون، كاهش گياهان مراتع به دليل چراي بي رويه بوده شرايط بغرنجي پديد آورده است.
خشك شدن بسياري از چاهها و چاهك ها وآسيب رساندن به چاه نيمه هاي ۱و۲و ۳ كه تأمين كننده بخش قابل توجهي از آب شهرستانند ازجمله پيامدهاي خشكسالي هستند. مهاجرت هزاران نفر از مردم روستاهاي سيستان به شهرزابل وهمچنين جنوب استان، بافت جمعيتي منطقه را دستخوش تغيير كرده است كه تبعات دراز مدت آن به لحاظ توليد و بهره وري از محيط ومسائل امنيتي ناشي از كمبود جمعيت، نگران كننده است.
در منطقه سيستان پيش از خشكسالي حدود ۵۰هزارنفر در حوزه كشاورزي و دامپروري مشغول به كار بودند كه الآن اين رقم به صفر رسيده است . سعيد اميري ، معاون اجرايي جهادكشاورزي زابل مي گويد: مجموع مصيبت هاي وارده به مردم فوق تصور است . حدود ۶۵هزارهكتارمرتع كه همه مراتع سيستان بوده از بين رفته است و ديگر دامپروري وكشاورزي وجود ندارد.
يكي از كارشناسان ساكن زابل گفت: اگر تعداد خانوار را در شهرستان بطور متوسط ۵نفر در نظر بگيريم، درواقع درگذشته زندگي ۲۵۰هزارنفر از بخش كشاورزي مي گذشته كه اكنون ارتزاقشان ازاين حوزه به كل قطع شده است.
بررسي اثرات تخريبي فقدان آب و بروز خشكسالي دوره اي وبالطبع بروز توفان هاي شن نياز به بررسي كاملتري دارد.
اميري همچنين گفت: پرشدن نهرها ومسيرهاي كشاورزي، از بين رفتن نيزارهاي حاشيه هامون و گياهان بومي ومقاوم و نابودي حيوانات ساكن دراين اكوسيستم ، ازجمله آثار سوءخشكسالي و حركت شن هاي روان است . نيزارها كه محلي براي توليد صنايع دستي وايجاد محل نگهداري حيوانات بود، امروز ديگر وجود ندارد. از ۵۷۰۰چاهك آب در منطقه ، بيش از نيمي از آنان خشك شده اند.همه اين اطلاعات، بيانگر يك پيام دردناك هستند: علائم زندگي وحيات از سيستان ، سرزميني كه روزگاري رونق قابل توجهي داشته و رستم يل آن ديار بوده ، رخت برمي بندد.
هرچه بوده ، اعم از تغييرات اكولوژيك ، كم كاري هاي مسؤولان ملي و بعضاً محلي وهمچنين ناآگاهي عده اي از ساكنان براي به حداقل رساندن تبعات اين بحران ، روزگار غمباري را دراين گوشه از ايران پديد آورده است . براي حل بحران سيستان واقعاً يك دست صدا ندارد. اگر همه دست به دست هم ندهند، عواقب اين بي توجهي ها گريبان همه را خواهد گرفت. براي اين محرومترين مردمان ايران كاري بكنيم.
• بهزاد اسفندياري
عكسها : صادق جعفري
