احمد مسجد جامعي وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي در جمع شركت كنندگان در مسابقات بين المللي حفظ و قرائت قرآن كريم:
اشاره:
درسومين روز از برگزاري مسابقات بين المللي قرآن كريم، آقاي احمد مسجد جامعي وزير فرهنگ و ارشاداسلامي در جمع قاريان و حافظان شركت كننده از ۴۱ كشور جهان حضور يافت و سخناني در ابعاد مختلف فرهنگ قرآني ايراد كرد كه با توجه به اهميت مطالب مطروحه متن كامل اظهارات وي در پي از نظرتان مي گذرد.
بسم الله الرحمن الرحيم
«انا نحن نزلنا الذكر و انا له لحافظون»
خدمت جمع عزيز شخصيتهاي قرآن، علاقه مندان به معارف قرآن عرض سلام دارم و تقدير و تشكر مي كنم از بانيان اين تلاش گرانقدر. شايد نخستين نهادي كه فعاليت قرآني را پس از پيروزي انقلاب استمرار و بسط داد همين مسابقاتي است كه امروز نوزدهمين دوره آنرا برگزار مي كنيم و در طي اين نوزده دوره شاهد بوديم كه اين حوزه فعاليت در ابعاد مختلف روندي رشد يابنده داشت نه تنها به لحاظ كمي بلكه به لحاظ نوآوريها و كيفيتهاي نو به نويي كه در مجموعه فعاليتهاي قرآني عرضه مي شد وامسال ما شاهد حوزه جديدي از فعاليتها در زمينه درك معاني و مفاهيم اين كتاب ارزشمند آسماني هستيم و اين جاي تشكر و سپاسگزاري از همه دست اندركاران اين مجموعه به ويژه جناب آقاي نظام زاده دارد كه با استمرار و توسعه و تقويت اين مجموعه فعاليتها، باعث شكوفايي هرچه بيشتر جريان گرايش به قرآن در سطح مختلف در جامعه ما شدند و تأثير اين روند را ما در جوامع ديگر شاهد هستيم، حضور مؤثر ميهمانان خارجي، قاريان عزيز، حافظان وشخصيتهاي قرآني كه قطعاً ايران را وطن دوم خود تلقي مي كنند، نشان دهنده اين تأثير و تأثر متقابل است.
من در اينجا با اشاره اي به روند شكل گيري تمدن اسلامي در حول محور قرآن كريم به بررسي و ارائه روش و راهكاري براي ادامه اين برنامه خواهم پرداخت و اميدوارم كه در بيستمين سال برگزاري اين مسابقات با توجه به شكل گيري مركز پژوهشهاي اوقاف و امور خيريه شاهد به كارگيري تدابير و روشهاي نو، همچنان در ادامه اين خلاقيتها باشيم.
ظهور اسلام در جهان در شرايطي اتفاق افتاد كه تمدنهاي ريشه دار و سابقه داري در گوشه و كنار جهان حضور داشتند. تمدن اسلامي حول محور تنها كتاب ديني كه حفظ و حفاظت از آن را خداي تبارك وتعالي ضمانت كرده و به گفته همه محققان آثار و كتب ديني تنها كتاب آسماني است كه از تحريف مصون مانده است، حوزه فرهنگ و تمدن اسلامي در حول اين كتاب شكل گرفت، به اين معنا، كه معاني و مفاهيم عميق و انسان ساز اين كتاب به حوزه ها و افكار مختلف ارائه شد و در اين ارائه بود كه تمدنهاي مختلف، ظرفيتهاي خودشان را به معرض ظهور و بروز گذاشتند و ظرفيتهاي جديدي را خلق كردند، مثلاً در جامعه خود ما، تا قبل از اسلام جريان هنر وجود داشت شما در طرح هاي ظروف سيمين و زرين آثار هنري را در موزه ها شاهد هستيد، جريان عدالت طلبانه اسلام كه وارد اين حوزه تمدني شد با نگاه غيرطبقاتي و نگاه برابر به همه انسانها باعث شد كه اين حوزه هنري، در عرصه جديدي به كار گرفته بشود، ما در اين دوره همان هنر را داريم، منتها سفالينه هاي هنري را داريم. هنگامي كه سفالينه هاي هنري مطرح مي شود، در زندگي افراد و طبقات مختلف نقش پيدا مي كند و همه گروههاي اجتماعي مي توانند در استفاده از اين ظروف و تعالي و تكامل اين هنر نقش داشته باشند.
اين حوزه انديشه و فكر اسلامي در مناطق مختلف، تمدنهاي گوناگون را تحت تأثير قرار داد. شايد بتوانيم ، بگوييم كه تمدن اسلامي حداقل چهار تمدن بزرگ را در دل خود جاي داد، تمدن شمال آفريقا(بربرها)، تمدن ايران، تمدن حوزه عربها، تمدن حوزه هايي كه در عثماني شكل مي گرفت (تركها) واينها عليرغم تفاوتهايي كه به لحاظ جغرافيايي و به لحاظ تاريخ وبه لحاظ سلوك شخصي وجمعي داشتند، روح واحدي برهمه آنها حكمفرما بود كه از كتاب آسماني قرآن نشأت مي گرفت.
در ادامه اين روند بود كه ما شاهد شكل گيري فرهنگ مبتني بر خواندن بوديم، وحي آسماني قبل از هرچيز از طريق شنيده شدن با افراد وجوامع ارتباط برقرار مي كرد، كساني بودند كه مردم را پرهيز مي دادند از اينكه كلام حضرت نبي (ص) را بشنوند. خود وحي آسماني با خواندن شروع شد. به رسول گرامي اسلام امر به خواندن شد واين خواندن شيوه هاي مختلفي را به دنبال خودش به وجود آورد.
شيوه و صورت فرهنگي ديگر، در كتاب و كتابت تجلي پيدا كرد وهنگامي كه دراين عرصه حوزه تمدن اسلامي وارد شد، شكلهاي مختلف ومتنوعي به وجود آمد بطوري كه در جهان اسلام، كلام آسماني را به خط نسخ، به خط نستعليق، به خط مغربي و خطهاي متعدد ومتفاوت ديگري نوشتند ويك نوع كثرت درعين وحدت شكل گرفت. در حوزه اي ديگر، در صورتهاي فرهنگي مبتني برتفكر ومبتني برتفسيرهم، شاهد ديدگاههاي گوناگون تفسيري بوديم. مفسريني كه با نگاه عقلانيت، با نگاه وسيره روايت، برنگاه و شيوه عرفا به معاني ومفاهيم قرآني مي پرداختند ودرهمه اين حوزه ها ما يك پيام واحد داشتيم كه درقالبهاي مختلف در حوزه هاي مختلف فرهنگي و تمدني بيان مي شد واين به گسترش ونشاط فرهنگي جامعه مسلمين منجر مي گرديد.
در كتابت قرآن كريم بزرگاني را داشتيم، شايد نخستين نمونه خطي كه موجود است از ابن مقله باشد واز او فقط يك آيه قرآني باقيمانده است: «بسم الله الرحمن الرحيم» ولي شاگرد او ابن بواب كه از بزرگان عصر خود بود ودر حوزه هاي مختلف علوم توانايي داشت، شاعر ونگارگر وخطاط وصحاف وكتابدار بود واز شخصيتهاي بنام حوزه تمدن ايران واسلام مي باشد، قرآنهاي كاملي را نوشت كه نمونه اي از آنها در دست است وچندي پيش توسط كشورهاي اروپايي در نسخ محدود به چاپ آن اقدام شد، واين چاپ به دليل اهميت وجايگاه هنري اين كتاب آسماني وكتابت ويژه ابن بواب بود.
به دنبال ابن بواب، ياقوت فرزند عبدالله وارد اين عرصه شد وشاگردان اومكاتب مختلف خط وخوشنويسي را در جهان اسلام بنيان گذاشتند وما شاهد شكوفايي ورشد اين هنر، اين هنر قدسي در سايه كتابت قرآن مجيد بوديم.
شيوه اي را كه در بخش ديگري از فعاليتهاي قرآني كشور ما موردعنايت قرار گرفت، احيا وتوجه به همه مكاتب هنري كتابت قرآن كريم در سراسر تاريخ اسلام بود. ما اين تنوع و گونگي را مي پذيريم واز همه آنها استقبال مي كنيم وهمه آنها در تعامل وگفت وگوي با يكديگر است كه فرهنگ غني و درخشان وپربار و پرمايه اسلامي را تشكيل مي دهند و هركدام آنها در جاي خود زيبايي وطراوت ويژه خود را دارند.
زيبايي خط مغربي وامكان تصوير سازي براساس اين خط از جايگاه ويژه اي برخوردار است، لطافت و ظرفيت خط نستعليق خاص خودش است، خط ريحان ومحقق و نسخ نيز هركدام ويژگي هاي خاص خود را دارند وما از مجموعه اين فضاست كه هنرقرآني و هنراسلامي و هنرقدسي را مي شناسيم ومي شناسانيم.
در زمينه قرائت وتلاوت قرآن كريم هم اين شيوه بوده است.
چهارده روايت براي قرائت قرآن كريم ارائه شد و جاي آن دارد كه همه اينها مورد توجه و عنايت قرار بگيرد. خوشبختانه در سال جاري علاوه بر روايت مشهور حفص از عاصم سه روايت ديگر در اين محفل نوراني عرضه شد پيشنهاد من به محضر بزرگان وعزيراني كه اين مجلس را مي آرايند اين است كه ما بتوانيم روايتهاي مختلف با دعوت از قراء مختلف از جهان اسلام وعالم اسلام ارائه و عرضه كنيم و به شناسايي و بحث و بررسي ظرايف هر كدام بپردازيم، هر كدام از آنها گلي است كه بوي خود را دارد، هر كدام از آنها تجربه نسل در نسل مؤمناني است كه لطافت و ظرافت قرآني را با همه وجود خود احساس كردند و استمرار دادند و اينك ما در ادامه اين نسلهاي مؤمن لازم است كه به همه اين وجوه توجه كنيم.
كشور ما ايران به عنوان يكي از بنيانهاي تمدن اسلامي و يكي از بانيان فعاليتهاي قرآني در جهان اسلام از جايگاه ويژه اي براي اين توجه برخوردار است. بنابراين ما مي توانيم هر سال از قاريان عزيز ديگري دركنار قاريان بزرگوار مصر دعوت كنيم واز محضر آنها فيض ببريم و از تجربيات آنها بهره بگيريم، به علاوه نوع قرائتها و سبك هاي قديم و جديد مناطق مختلف كشور خودمان را نيز عرضه كنيم.
يكي از قاريان برگزيده بين المللي و چهره هاي برجسته موسيقي در صحبتي با من مي گفت: اذان كه چارچوب مشخص و معلومي دارد در فرهنگ ديني ما متناسب با وقتهاي مختلف با ظرافتهاي ويژ اي عرضه مي شده است كه با مخاطب در حالتهاي مختلف ارتباط بهتري برقرار كند، مقامات آن متفاوت بوده است، اذان صبح هنگامي كه خفته اي را از خواب بيدار مي كند و او را به عبادت خدا مي خواند در مقام و آهنگ ديگري است و اذان ظهر هنگامي كه در اوج كار وتلاش روزانه است و از اين جايگاه مردم را به عبادت الهي مي خواند در لحن و صوت و مقام ديگري است و اذان مغرب با ويژگي پايان يافتن كار و تلاش روزانه و آماده استراحت شدن است، با مقام ديگري است.
توجه به مخاطب و ارتباط با مخاطب و برقراري رابطه با مخاطب در همه ابعاد ضروري است. هنر قرآني، هنري است كه متناسب با ظرفيت و ذهن و فكر اقشار مختلف، نوع ارتباطات با آنها را تعريف مي كند. اين جاست كه ما بايد به سبكهاي مختلف قاريان كشورمان و تجربه هاي تاريخي بزرگي كه حضور داشته اند و وجود داشته اند، اقتداكنيم و آن راه را ادامه بدهيم.
بي شك اذان مسجدالنبي و مسجدالحرام بسيار زيباست، اما مؤذنهاي ديگري نيز هستند. سبك اذاني كه در مشهد مقدس گفته مي شود سبك ديگري است و همه اين سبكها در كنار يكديگر است كه مجموعه متعالي تمدن اسلامي را شكل مي دهد و همه آنها ارزش ويژه خود را دارد.
بنابراين در زمينه خط همه گونه هاي خط حوزه تمدني اسلام را لازم است شناسايي و احيا كنيم. در زمينه قرائت همه قرائتها به همه روايتها لازم است مورد توجه قرار گيرد.
بيستمين سال برگزاري مسابقات بين المللي قرآن، سال بلوغ فعاليتهاي قرآني در اين حوزه است و ما مي توانيم بااستفاده از همه تجربيات و جمع آوري آنها، راهها و شيوه هاي جديدي متناسب با نياز امروز و متناسب با مقتضيات امروز ارائه كنيم. تمدن اسلامي هميشه روزآمده بوده است و به نياز و سؤال انسان زمانه خود پاسخ مي گفته است و امروز ما هم از اين منظر و ازاين ديدگاه است كه وارد حوزه فعاليت و نگاه به قرآن كريم مي شويم.
صورتهاي فرهنگي قرآني، براساس شنيدن وخواندن، براساس ديدن و كتابت براساس تفكر وتدبر صورتهاي مختلفي است كه مي توانيم الگوهاي فرهنگي مناسب آن را، متناسب با زمانه و دوران ارايه كنيم و براي ارايه به صورتهاي متناسب اولاً نيازمند به تجربه و ميراث گرانقدر گذشتگان هستيم، نيازمند آشنايي با سنت پيشينيان هستيم، نيازمند درك شرايطي كه اين فعاليتها و صورتهاي فرهنگي تاريخي، شكل گرفته است، هستيم و به علاوه نيازمند شرايط، خواستها و سؤالات انسان امروزي هستيم و ما دراين جايگاه ايستاده ايم و بر اين باوريم قرآن پاسخگوي همه عصرها و همه نسلهاست وقرآن تنها راه رستگاري و نجات بشر از هر فتنه و بلا و فساد است و اين كاري است كه بر عهده متفكران و هنرمندان و قاريان و كساني است كه قلب آنها به ياد قرآن مي تپد و زندگي آنها زندگي قرآني است.
براي همه شما بزرگواران آرزوي توفيق دارم واميدوارم اين دوره مسابقات قرآني نيز دوره درخشان ديگري بر اين كارنامه پربار بيفزايد و در ضمن توجهات حضرت ولي عصر (عج) راه آينده اسلام ومسلمين هر چه هموارتر باشد و زمينه بهره گيري از قرآن براي ما بيش از پيش فراهم آيد.
