بحش اول اين گزارش به موانع موجود بر سر راه توسعه صنعت پتروشيمي پرداخت. در ادامه اين مبحث مهمترين كاستي ها و نگراني هاي پتروشيمي ايران به اجمال آورده شده است.
بخش عمده اي از موانع فرهنگي پيشرفت صنعت پتروشيمي ناشي از عدم آگاهي نسبت به ضرورت سرمايه گذاري خارجي است. سرمايه گذاري خارجي در بسياري از كشورهاي حتي پيشرفته به صورت امري عادي درآمده است. در كشور ثروتمندي چون كانادا سي درصد سرمايه كل صنعت ناشي از سرمايه گذاري خارجي است با آنكه از لحاظ تكنولوژي و مديريت با كشور ما قابل مقايسه نيست و يا كشورهاي جنوب شرقي آسيا كه اكثراً با سرمايه گذاري خارجي به اين حد از رشد رسيده اند. كشوري قدرتمند مثل چين به رغم بسياري از مواضع استراتژيك و ايدئولوژيك خود مي كوشد تا بتواند هر چه بيشتر سرمايه هاي خارجي را جذب كند. البته در اين زمينه بايد مانع به انحصار درآوردن يك صنعت يا بخشهايي از آن توسط خارجي ها شد اما مشاركت و سرمايه گذاري چيز ديگري است. اصولاً انحصار ربطي به خارجي ها هم ندارد، حتي يك ايراني يا يك شركت ايراني هم نبايد انحصاراً يك صنعت را در اختيار داشته باشد. تمام كشورهاي پيشرفته در مورد اين قضيه قوانيني دارند و در صورت نگراني از اين مورد مي توان به آنها رجوع كرد. جذب سرمايه گذاري مهمترين مشكل صنعت ماست كه ارتباط مستقيمي با مسائل سياسي و اجتماعي جامعه دارد. بايد با وضع قوانين مالياتي مطابق با معيارهاي جهاني به جذب آن همت گمارد. صحبت هاي مهندس نعمت زاده در اين مورد شنيدني است: «براي اين كه هم ما و هم ديگران بتوانيم واگذاري را ادامه دهيم بايد برخي از بندهاي دست وپاگير قانون را اصلاح كنيم و يكي از بندهايي كه بايد اصلاح شود پرداخت درصدي از كل فروش به خزانه است. چون براي توليد وام گرفته مي شود پس از فروش بايد اقدام به بازپرداخت وام ها كنيم و پرداخت به خزانه امري بيهوده است.»
وزير نفت هم حمايت از سرمايه گذاري مستقيم خارجي، توسعه زيربخش هاي صنعت نفت و همكاري منطقه اي را از جمله اهداف عمده دولت ايران ذكر كرده است اما عوامل متعددي كه بركسي پوشيده نيست همواره مانع رشد سرمايه گذاري در كشور مي شود. همين موانع باعث مي شود كه سرمايه عظيم ايرانيان خارج از كشور ـ كه با وجود همه مشكلات حاضرند سرمايه خود را در جهت كاميابي ملي به گردش درآمدند ـ جذب صنعت داخل نشود. نكته قابل ذكر در مورد سرمايه گذار و سرمايه گذاري اين است كه يك سرمايه گذار بايد بتواند اختيار سرمايه خود را داشته باشد و به راحتي ارز را وارد كشور يا خارج كند و اين مسأله نيز در اكثر كشورهاي صنعتي حل شده است و بايد با بازنگري در قانون اين مسأله را حل كرد.
معضل ديگر بوروكراسي است. طولاني بودن روند تصميم گيري اقتصادي كشور موجب شده است تا تعهدات ارزي مصوب در قانون بودجه به موقع به اجرا گذاشته نشود. رهبري مدير بازرگاني شركت پتروشيمي مي گويد: «سازمان برنامه، شوراي اقتصادي، بانك مركزي، هيأت دولت، وزارت اقتصادي و دارايي و شركتهاي سهامي پتروشيمي مراكزي هستند كه بايد در مورد تعهدات ارزي تصميم گيري كنند.» پتروشيمي از دولت بودجه نمي گيرد. آيا بهتر نيست كه درآمد آن تماماً صرف توسعه آن شود و لازم نباشد مراحل طولاني بوروكراسي ذكر شده را طي كند كه هر كدام از آنها ماهها وقت مي برد؟ رئيس شركت ملي صنايع پتروشيمي يك سال قبل گفته بود كه: «معدل سه سال گذشته ما اين بود كه ۱۱ ماه طول كشيد، اين مراحل را پشت سر بگذاريم. با حذف اين مراحل مي توان طرف يك يا دوماه موافقتها را صادر كرد. به اين ترتيب ۱۰ ماه مي توان پروژه ها را جلو انداخت.» ده ماهي كه هر ثانيه اش از اهميت حياتي برخوردار است اما هنوز اين روند تغيير چشمگيري نيافته است.
ـ شايد بخشي از نگراني هاي منتقدان از بابت سازوكار واگذاري و اجراي پروژه ها چندان بيراه نباشد. به هر حال رقمهاي ميلياردي به دلار و ريال جابه جا مي شود و احتمال مبادله بسياري از پورسانت ها و كارسازي ها دور از ذهن نيست اما راه آن پاك كردن صورت مسأله نيست. به هرحال همگان به اهميت اين صنعت و گسترش آن واقف هستند و هيچ بهانه اي براي سنگ اندازي جلوي فعاليت اين بخش يا متوقف كردن آن پذيرفته نيست. شايد شفاف سازي قراردادها و انتشار اسناد مناقصه و مزايده ها و سرمايه گذاري ها يكي از مهمترين ضرورت هاي اصلاح فرهنگ برخورد با اين قضايا باشد. بايد با اين اقدامات رقابت را در اين زمينه ايجاد كرد تا دست اندركاران حق انتخاب بهتر و بيشتري داشته باشند. همچنين براي ايجاد توانايي در صنايع داخلي بايد با واگذاري مشاركتي به شركتهاي داخلي و خارجي زمينه اي را فراهم كرد كه صنايع داخلي از تجارب كمپاني هاي خارجي استفاده كنند. مي توان برخي از طرحها را به شركتهاي داخلي واگذار كرد و آنها را ملزم به سرويس گيري بهينه از شركتهاي توانمند خارجي كرد تمام اين موارد بايد با نظارت مستقيم مجلس باشد تا نمايندگان مردم از روند قراردادها اطلاع كامل داشته باشند. همچنين نبايد ميان بهره برداري از طرحهاي برنامه سوم توسعه و برنامه ريزي براي طرحهاي جديد در قالب برنامه چهارم فاصله زماني به وجود آيد. بايد در نظر داشت كه براي اجراي هر طرح پتروشيمي به سه، چهار سال زمان نياز است و روند توسعه صنايع پتروشيمي نبايد به هيچ عنوان متوقف شود. همچنين طرح هاي جديد نبايد از نظر دور بماند. مثلاً بايد براي توليد سوختهاي GTL و DME مطالعه و اقدام كرد چرا كه در آينده اي نه چندان دور اين سوختهاي پاك بازار گسترده اي را در بازار جهاني پيدا خواهد كرد و ما به عنوان يك كشور نفتي بايد پيشقدم در توليد اين نوع از سوختها باشيم.
ـ مسؤولان پتروشيمي بارها و بارها به اين نكته تأكيد دارند كه اين صنايع حتي الامكان بايد در كنار درياها احداث شود. دليل عمده اين نظر هم حمل محصولات اين كارخانه ها از طريق دريا ذكر مي شود. صرفنظر از استفاده از آب دريا در سيستم هاي خنك كننده و مصارف ديگري از اين دست، اين بهانه نمي تواند براي محروم كردن نقاط مركزي از اين نعمت كافي باشد چرا كه بخش اعظمي از اين محصولات مصرف داخلي دارد و مي توان توليدات كارخانه هايي را كه مثلاً در نقاط محرومي چون كرمانشاه ايجاد مي شود، به مصارف داخلي اختصاص داد. بايد به اين مناطق فرصت ايجاد اشتغال براي خيل بيكاران آن داد.
همچنين بايد همواره متوجه خطرات اين صنايع به محيط زيست بود و مردم مناطق اطراف اين كارخانه ها را از خطرات آن درامان نگه داشت.
ـ جمعي از هنرمندان به ابتكار صفائيان مديريت روابط عمومي پتروشيمي به منطقه ماهشهر اعزام شدند تا ضمن بازديد، با اين صنايع آشنا شوند و با انتقال و انعكاس ديده ها و شنيده هاي خود، به معرفي هر چه بهتر و بيشتر اين صنعت بپردازند. وقتي در ساعت پنج بعدازظهر يك روز پاييزي، از پله هاي هواپيمايي كه پنجاه دقيقه بعد در فرودگاه تهران به زمين مي نشست بالا مي رفتند، به دردهاي عمده اي مي انديشيدند، كه صنعت ما هنوز با آن دست به گريبان است. به اينكه «به رغم مزيت ها، موقعيت جغرافيايي ممتاز و منابع سرشار و استعدادهاي فراوان، سهم بسيار اندكي در صادرات جهاني داريم.» اينكه «سهم ايران در صادرات جهاني ۵۷ صدم درصد است كه حجم عمده اي از آ ن را در آمد نفت تشكيل مي دهد كه اگر سهم نفت را از اين ميزان كم كنيم، سهم ما در صادرات جهاني حدود هشت صدم درصد خواهد شد.»
پنجاه دقيقه بعد هواپيماي ماهشهر ـ تهران در فرودگاه تهران به زمين نشست و آنها سعي كردند روزي رادر آرزوهايشان پيدا كنند كه در آن روز اين ملت به آنچه شايستگي اش را دارد، رسيده است.
• بخش اول اين گزارش روز دوشنبه كار شد.