|
|
كريك ونتر
|
دانشمندان در راكويل اعلام كرده اند كه طرحي را دردست اجرا دارند كه درآن شكل جديدي از حيات در ظروف آزمايشگاهي خلق خواهد شد. اين طرح مثل هميشه مخالفت ها و موضوعهايي مثل اخلاق و تهديد عليه سلامت راپيش مي كشد، درعين حال اين پروژه به آشكارشدن مكانيسم بنيادي موجودات زنده خواهد انجاميد.
پشت اين طرح دو فرد نامي و مشهور هستند. «كريك ونتر»، دانشمند علم ژنتيك كه در سابقه خود موفقيت هاي چشمگير و غيرقابل باوري را به ثبت رسانده و «هميلتون او اسميت» نامزد جايزه نوبل تصميم گرفته اند يك موجود زنده تك ياخته اي با حداقل تعداد ژن لازم براي ادامه حيات بسازند. اگر آزمايش و تحقيق آنها موفقيت آميز باشد، تك ياخته ساخت بشر كه اندازه آن به قدري كوچك است كه بدون ميكروسكوپ ديده نمي شود و مي تواند با تغذيه و تقسيم سلولي جمعيت خود را افزايش داده و به موجودي تبديل شود كه تاكنون وجود نداشته است. براي تأمين آسايش خاطر و براي آن كه موجود ساخته بشر تهديد عليه سلامت انسان نباشد اين سلول را طوري طراحي مي كنند كه قادر به ايجاد عفونت دربدن انسان نباشد؛ و درصورت انتشار به محيط زيست دراثر يك مكانيسم خودكار به صورت خودبخودي ازبين برود، در واقع خودكشي كند.
اين پروژه چندان ايده تازه اي نيست. ونتر در اواخر دهه ۹۰ مؤسسه اي را در راكويل اداره مي كرد كه نام آن «مؤسسه تحقيقاتي ژنوم» بود پروژه ساخت تك ياخته را از آنجا آغاز كرد. او به كمك همكارانش موفق شده بود فهرست ژنهايي كه يك تك ياخته براي ادامه زندگي نياز دارد از ميكروبي به نام Mycoplasma genitalium تهيه كند و اين فهرست را منتشر سازد. مايكوپلاسما ژنيتاليوم نام موجود زنده اي است كه با كوچكترين مواد ژنتيكي قادر به توليد مثل است. كارهاي ونتر در مؤسسه تحقيقاتي ژنوم ـ كه خود بنا نهاده است ـ نشان داد كه اين موجود زنده فقط با ۳۰۰ ژن از ۵۱۷ ژني كه دارد حداقل در شرايط آزمايشگاهي دست به توليد مثل بزند. براي مقايسه شايسته است به اين نكته اشاره شود كه انسانها بين ۳۰ تا ۵۰ هزار ژن دارند. پروژه اي كه ونتر در مؤسسه تحقيقات ژنوم آغاز كرد به سرانجام نرسيد. در عوض ونتر به همراه اسميت شركت ژنوم شناسي سلرا Celera را راه اندازي كرد. اين شركت كه در راكويل ايالات متحده است سال گذشته موفق شد سرمايه لازم را براي محققان فراهم كند تا ظرف دو سال نقشه ژنوم انسان تعيين و منتشر شود. ونتر اوايل سال ۲۰۰۲ از شركت سلرا استعفا داد چون با جهت گيري آينده آن موافق نبود. از آن به بعد درحال سرمايه گذاري و جلب سرمايه براي ابتكارهاي جديد از جمله «مؤسسه انرژي هاي زيست شناختي جايگزين» بوده است. اين مؤسسه امكان احياي پروژه هاي ونتر ازجمله موجود زنده مصنوعي را فراهم كرده است. وزارت انرژي آمريكا كمك هزينه ۳ ميليون دلاري و بلاعوض دراختيار وي گذاشته است. به اين ترتيب وي قادر خواهد بود هزينه استخدام ۲۵ نفر براي پيگيري اين طرح را تأمين كند. اين طرح براي سه سال درنظر گرفته شده اما ونتر و اسميت اعتراف مي كنند كه اين طرح بيش از سه سال طول خواهد كشيد.
اسميت شهرت جهاني دارد و به عنوان دانشمندي شناخته شده است كه در دستكاري دي ان آ نظير ندارد، اداره آزمايشگاه برعهده اسميت خواهد بود. اين پروژه با مايكوپلاسما ژنيتاليوم آغاز به كار خواهد كرد. اين موجود زنده در دستگاه توليد مثل انسان زندگي مي كند و گاهي عامل و باعث عفونت ميزراه است. دانشمندان همه ماده وراثتي را از اين موجود زنده خارج خواهند كرد بعد بصورت مصنوعي زنجيري از ماده وراثتي را نشر مي كنند (مي سازند). به اين ترتيب اين زنجيره مصنوعي شباهت با كروموزم طبيعي پيدا مي كند. اين دانشمندان اميدوارند زنجيره اي كه منتشر كرده اند حداقل ژنهاي لازم براي توليدمثل را دارا باشد. كروموزم مصنوعي ساخته شده در آزمايشگاه به درون سلولي فرستاده مي شود كه محتويات آن خالي شده است. از آن به بعد را هنوز كسي نديده است. بايد تا سه سال ديگر منتظر ماند و ديدـ اگر از خاطره ها فراموش نشود ـ اين كروموزم مصنوعي در درون سلولي كه محتويات آن تخليه شده است به بقا ادامه داده و تامرحله توليدمثل پيش خواهد رفت.
«آري پاترينوس» از مديران ارشد وزارت انرژي عهده دار نظارت براين پروژه است، موجود زنده مصنوعي گامي جذاب براي خلق «ژنوم حداقل» است «ما همه مي دانيم كه حتي كوچكترين وساده ترين ياخته ها از پيچيدگي هاي شگفت آوري برخوردارند» حداقل درك كامل آن تاكنون ميسر نشده است پاترينوس مي گويد: «دراين مورد ما تلاش مي كنيم كه كمي تقلب كنيم، ما كوچكترين و ساده ترين موجود زنده را مي گيريم و آن را كوچكتر و ساده تر مي كنيم». اين پروژه پرسشهاي فلسفي، اخلاقي و عملي را پيش رو قرار داده است. از لحاظ فلسفي اين پرسش پيش مي آيد اگر يك موجود ساخت بشر بتواند زنده بماند و توليد مثل كند آنهم در شرايط محدود آزمايشگاهي آيا مي توان نام «زندگي» و «زنده بودن» برآن گذاشت؟
از لحاظ اخلاقي هم اين سؤال مطرح مي شود كه آيا دانشمندان حق دارند موجود زنده جديد بسازند كه تا بحال روي كره زمين وجود نداشته است؟ آنها به مذاكره نشسته اند و قراراست در مورد آنچه بايد منتشر شود و آنچه نبايد منتشر شود تصميم خواهند گرفت. مسلماً آنها همه جزئيات را دراختيار نمي گذارندو به كسي هم نحوه انجام آن را نمي آموزند.
به درخواست ونتر گروهي از رهبران مذهبي و اخلاق گرايان دعوت شده اند تا اظهارنظر كنند بعداز چندسال جدل و مشاجره سرآخر حكم گروهي متشكل از كشيشان و خاخام هاي يهودي گفته اند اگر هدف نهايي اين پروژه خدمت به بشريت باشد و همه تمهيدات براي تأمين امنيت و سلامت بشر از قبل سنجيده شود اين پروژه اخلاقي محسوب مي شود.
«ميلدرد چو» كه متخصص اخلاق در زيست شناسي (Bioethicist) در دانشگاه معتبر استانفورد است مي گويد: «من اصلاً نگران اين نيستم كه «ژنوم حداقل» minimal genome به يك هيولا تبديل شود، شايد به خاطر اين كه حس مي كنم اين دانشمندان مي دانند كه چه كاري را درپيش گرفته اند».
دانشمندان هيچگاه از پيش درباره آزمايش و تحقيقي كه قرار است انجام دهند چيزي اعلام نمي كنند، اما در اين باره ونتر تشخيص داده كه نياز است سياستگذاران در واشنگتن از آن مطلع باشند، چون اين موضوع نيز مي تواند به يك سري ابزار تبديل شود براي تروريست هايي كه قصد ساخت سلاحهاي بيولوژيك دارند.
ونتر و اسميت اعتراف دارند كه پروژه آنها از لحاظ تئوريك يك ريسك بزرگ است چون آنها مسؤول بخشيدن الهام به تروريست ها براي تهيه ميكروبهاي بيماريزا هستند.
|
|
هميلتون اسميت
|
براي همين آنها وعده داده اند كه از هيچ كوششي براي جلوگيري از سوءاستفاده از اين پروژه دريغ نكنند. به هرحال بايد اقدامهايي ازپيش طراحي و اجرا شوند.
از مهمترين و اصلي ترين ژنهايي كه در مايكوپلاسما ژنيتاليوم حذف خواهد شد ژنهايي هستند كه در چسبيدن اين ميكروب به سلولهاي بدن انسان دخالت دارند ۲۰۰ ژن هم كه به بقاي اين موجود در محيط هاي ناملايم كمك مي كند نيز حذف خواهند شد بدين ترتيب درمحيط زيست قادر به دوام نيستند و موجود زنده مصنوعي يك مخلوق بي آزار است كه فقط در ظرفهاي آزمايشگاهها در شرايط مناسب زنده مي ماند اسميت مي گويد حتي اگر اين موجود زنده مصنوعي از كنترل آنها خارج و به محيط زيست راه پيدا كند مثل يك «اردك مرده» خواهد بود.
جاستين گليس
منبع: و اشنگتن پست ـ ۲۱ نوامبر