دوربين فيلمبرداري با آرم شبكه الجزيره هميشه در مهمترين صحنه ها و رويدادهاي خبري ايران حضور دارد. مثلاً از زمان شروع اعتراضات دانشجويان به حكم آقاجري، خبرنگار شبكه هر روز گزارشي از دانشگاه ارسال كرده است. براي شبكه فرقي نمي كند . هر جا خبري وجود داشته باشد مخابره مي كند. بنابراين هم از دانشجويان معترض و هم از اجتماع بسيج دانشجويي گزارش تهيه مي شود. اين كار هم با بهره گيري از جذابيتهاي تصويري مشابه با بزرگترين رسانه هاي غرب صورت مي گيرد. همين ها عوامل موفقيت شبكه الجزيره در كشورهاي عربي بوده اند تا حدي كه الجزيره از حيث تعداد مخاطبان در منطقه شبكه هاي غربي را پشت سر گذاشته و آنها را حتي رقيب منطقه اي هم به شمار نمي آورد. «غسان بن جدو» مدير و خبرنگار شبكه درتهران كه در ضمن، از نظر همكارانش يكي از بهترين روزنامه نگاران جهان عرب شناخته مي شود، مي گويد: «ما همگي مسلمانيم. مطمئن باشيد الجزيره در شرايط سخت در كنار ملت ايران خواهد بود.» اهميت اين حرف وقتي مشخص مي شود كه بن جدو براي اولين بار اعتراف مي كند مشاور مديرعامل شبكه الجزيره است و روزانه در تعيين سياستهاي شبكه شركت مي كند. در پيش گرفتن همين سياستهاي مستقل و متمايز از غرب در قبال كشورهاي منطقه است كه باعث شده الجزيره انحصار شبكه هاي CNN و BBC را بشكند و به سرعت به رقيب جدي آنها تبديل شود.
«جهان برپاشنه جنگ خبري مي چرخد.» كمپاني الجزيره با همين انديشه پس از پيروزي در رقابت منطقه اي با شبكه هاي BBC و CNN تصميم گرفت پخش برنامه هايش را به زبان انگليسي آغاز كند. ۱۳ميليون دلار سرمايه اوليه اين برنامه را تشكيل مي دهد. الجزيره كه پس از وقايع ۱۱سپتامبر نامش بر سر زبانها افتاد، در جريان جنگ افغانستان طعم پيروزي در ميدان جنگ خبري را چشيد. همان گونه كه سي ان ان توانست از جنگ خليج فارس و پخش مطالب و تصاوير انحصاري از بمباران بغداد بهترين نتيجه و سود مالي را به دست آورد. اين الجزيره بود كه براي اولين بار سخنراني معروف بن لادن را پخش كرد كه از مسلمانان مي خواست «جنگ مقدس» را شروع كنند و پس از آن هم به پخش انحصاري سخنرانيهاي بن لادن ادامه داد. اما بيش از همه راز موفقيت شبكه در احترام به اصول حرفه اي است. پيشتر يكي از مسؤولان شبكه گفته بود: «راز موفقيت ما آزادي بيان است. ما شرايط سياسي مشخص مطلوبي در مورد اين يا آن كشور در نظر نداريم. فقط به هركس مي گوييم نظراتش را بگويد. » مسؤولان شبكه مي گويند الجزيره تنها يك ايستگاه خبري است و بنابراين با اخبار به صورت حرفه اي و باصداقت برخورد مي كند. الجزيره به احساسات بينندگان عرب احترام مي گذارد و خود را ملزم نمي بيند طبق نظر نظامهاي سياسي رفتار كند.
در حالي الجزيره اين سبك كاري را برگزيده كه به گفته كارشناسان عرب، تلويزيونهاي كشورهاي عربي تاكنون اخبار را با كيفيت نازلي ارائه مي دادند و همين باعث شده بود مردم براي كسب اطلاعات به شبكه هاي بيگانه مراجعه كنند. براين اساس الجزيره كوشيد كادر خود را از ميان خبرنگاران حرفه اي جهان عرب ببندد. خود مدير شبكه «جاسم العلي» دوره هايي را در زمينه ارتباطات در ژاپن، فرانسه و آمريكا گذرانده است.
غسان بن جدو عضو هيأت انتخاب كننده نيرو براي شبكه مي گويد: «ما با خبرنگاران مشهور و حرفه اي جهان عرب و خارج از آن كار مي كنيم. شيوه گزينش نيرو به اين ترتيب است كه از افراد حرفه اي درخواست همكاري مي كنيم. ولي نيروهاي علاقه مند باسابقه دو تا چهار سال هم مي توانند در امتحانات ورودي شركت كنند. انتخاب نيرو دو بار در سال انجام مي شود و مدير، سردبير و نماينده مدير شبكه در آن دخالت دارند. كساني كه وارد كادر مي شوند بايد در رشته هاي تبليغات و خبرنگاري تحصيل كرده باشند و يا در اين زمينه ها بطور تجربي كار كرده باشند.»
وي درباره ميزان الگوبرداري از شبكه هاي غربي مي گويد: «البته اين كار را انجام مي داديم ولي حالا به شيوه خودمان كار مي كنيم.» شبكه الجزيره در ۳۷كشور و اكثراً كشورهاي عربي نمايندگي دارد. ۱۵ تا ۲۰نفر از نيروهاي الجزيره كساني هستند كه با بسته شدن بخش بي بي سي عربي به استخدام شبكه درآمدند. بودجه سالانه الجزيره در حال حاضر ۶۰ميليون دلار است كه نيمي از آن توسط امير قطر تأمين مي شود. اين بودجه در مقايسه با بودجه يك ميليارد دلاري سي ان ان رقم زيادي محسوب نمي شود. با وجود اين شبكه مي كوشد با پرداخت دستمزدهاي مناسب انگيزه كاركنانش را بالا نگه دارد، هرچند كه ميزان دستمزد پرداختي هم در مقايسه با دستمزدي كه شبكه هاي مشهور غربي مي پردازند چندان زياد نيست.
برنامه هاي كلان و مهم براي چند ماه بعد چيده مي شوند. هرماه برنامه ريزي ديگري براي همان ماه انجام مي شود و دو هفته هم انجمن برنامه ريزان تشكيل مي شود تا برنامه ها و اخبار مرور و نقاط ضعف و قوتشان بطور اساسي بررسي شود و تغييرات لازم انجام گيرد. اما دو جلسه روزانه هم تشكيل مي شود كه در آنها ميزان اهميت اتفاقات تعيين مي گردد. بن جدو مي گويد: «هر روز نمايندگان شبكه ها در اين برنامه ريزي شركت مي كنند. آنها در كار خود استقلالي غيرطبيعي دارند.»
مثلاً برنامه اي تدوين مي شود تا مشخص شود در مورد اتفاقات عراق بايد چه كاري انجام دهند و از چه كساني براي مصاحبه دعوت كنند. بن جدو مي گويد: «ما اصلاً در الجزيره بوروكراسي نداريم.»
شكل كار در الجزيره به گونه اي است كه افراد و جريانهاي مختلف در هر كشور مي تواندد بطور آزادانه نظرشان را بيان كنند. به همين خاطر است كه بن لادن يك طرف دعوا و آمريكا طرف ديگر آن شمرده مي شود و نظرات هر دو در شبكه پخش مي شود. از نظر الجزيره اسرائيل و فلسطين هر دو در خلق يك حادثه با هم شريك بوده اند. بنابراين بايد نظرات آنها را روبروي هم قرار داد. به اين وسيله اعراب با نظرات طرف منازعه شان آشنا مي شوند. به نظر الجزيره پخش نظرات يك شخصيت در يك رسانه به معني تأييد مواضع آن نيست و اين در مورد كارشناسان اسرائيلي هم صدق مي كند. شبكه با به كارگيري اين شيوه توانست بي اعتمادي مخاطبان عرب به رسانه هايشان را تعديل كند و در عين حال پول زيادي هم به جيبش سرازير كند. الجزيره بابت فروش هر دقيقه سخنراني بن لادن ۲۰هزار دلار دريافت مي كند.
الجزيره اولين اصل حرفه اي گري را در جريان جنگ افغانستان به كار برد. پيش از واقعه ۱۱سپتامبر سي ان ان و الجزيره هر دو اجازه حضور در افغانستان را داشتند. ولي سي ان ان به دليل عدم سودآوري و كمبود خبر افغانستان را ترك كرد. اما شبكه الجزيره با دادن اين احتمال كه ممكن است به اخبار متمايزي دست پيدا كند، دفترش را باز نگه داشت. با وقوع حادثه ۱۱سپتامبر، طالبان به الجزيره اجازه داد دفترش را بازنگه دارد. پس از آن شبكه به پخش نوارهاي ارسالي توسط بن لادن پرداخت و در پاسخ به انتقادات كساني كه ادعا مي كردند دليل ارسال اين نوارها، نزديكي الجزيره به طالبان والقاعده است گفت كه: «مدت زيادي بود كه بن لادن با ارسال نوارهايش به شبكه هاي عربي خواهان پخش آنها بود. ولي ساير شبكه ها از پخش نوارها خودداري مي كردند. در نتيجه بن لادن هيچ راهي براي پخش نوارهايش جز از طريق الجزيره نداشت. چرا كه الجزيره يك شبكه مستقل محسوب مي شود.»
علي رستمي كارشناس مسائل ارتباطات در حوزه خاورميانه درباره اصول حرفه اي به كار گرفته شده در شبكه مي گويد: «بزرگترين ويژگي شبكه اين است كه اخبار را به صورت يك سويه در سطح بين المللي پخش نمي كند. بلكه از طرفين به صورت متعادل خبر مي دهد. تفسيرهاي آن مناظره است و مسائل را بسيار دقيق و همه جانبه مطرح مي كند. هنگامي كه راجع به اسرائيل صحبت مي كند مقامات اسرائيلي را پاسخگو تلقي مي كند و از شگردهايش اين است كه از جريان آزادانه اخبار بهره مي گيرد. البته همه خبرها بدون سانسور نيست ولي ظرافت كار شبكه در نحوه انتخاب و پخش اخبار براساس عناصر جدي است. به طوري كه افراد به اين نتيجه مي رسند كه اخبار الجزيره يكسويه نيست. همين موضوع در بينندگان حس اعتماد ايجاد مي كند.»
كاركنان الجزيره هم به اعتماد مخاطبانشان بسيار مي نازند. آنها اعتقاد دارند اين اعتماد و پيشرفت شبكه مرهون آزادي اي است كه اجازه بروز خلاقيت را به آنها داده است و ديگر هيچ كس نمي تواند بگويد خلاقيت فقط در غرب يافت مي شود. غسان بن جدو مي گويد: «از نظر ما خبر، خبر است. خبر ايدئولوژي ندارد. ما بايد خبر را آنطور كه هست بگوييم نه آنطوري كه مي خواهيم. ولي تفسير متفاوت است. در تفسير هر كس ديد سياسي خودش را دارد. برنامه سازان شبكه الجزيره طيفهاي اسلامي، مسيحي، راديكال ضدآمريكايي معتدل را شامل مي شوند و هر كدام از آنها هنگامي كه پاي خبر به ميان مي آيد به آن به عنوان خبرنگار نگاه مي كنند. در الجزيره ما بي طرف نيستيم. واقع گرا و متوازن هستيم و سعي مي كنيم اغراق نكنيم. مثلاً ما نسبت به مسائل فلسطين بي طرف نيستيم. اين بي طرف نبودن را در تفسيرهايمان نشان مي دهيم. ما نسبت به اخبار حوادث ايران و يا اخبار مسائل ايران و امارات هم به لحاظ خبري بي طرفيم و تنها آنچه به عنوان اصل تلقي مي كنيم اين است كه هرگز از قانون تخطي نكنيم.»
همين روش كار شبكه سؤالاتي را به وجود آورده است. مثلاً اينكه آيا مي توان اميدوار بود كه الجزيره توانسته باشد انقلابي را در خبر تلويزيوني در منطقه اي كه براي دهه ها بر روي يك چوب خط حركت كرده و هميشه از سوي دولتها كنترل مي شده به وجود آورد؟ يا اينكه وقتي شبكه از بحث در مورد امور داخلي قطر يا انجام انتقاد قوي از خاندان آل ثاني خودداري مي كند، مي توان گفت كه شعار خودش يعني شعار «بحث آزادي براي همه» را با چالش مواجه مي كند؟

عملكرد ملت ايران در اين چندقرن در جازدن واتلاف سرمايه هاي معنوي و مادي اين سرزمين بوده است. اگر شاخص اين خيانت ها [به مصلحان و نخبگان] چند نفر درباري و سياست خارجي است، ليكن عامل تحقق آن ملت است. علم حلاجي فرهنگها كه علاوه بر دانش، نياز به بصيرت دارد و دست پنهان و آلوده ملت را در ... اتلاف نيروها به خوبي نشان مي دهد. اگر اغفالي مي بايست صورت بگيرد، نياز به دو طرف دارد. اگر ملتي پانصدسال از راه مي ماند، مقصر خودش است. اگر هم به كنه اين وقايع پي نمي برد، خود در آن دست دارد. اگر به اصطلاح رجال و اهل فكر مسأله را يك بعدي مي بيند، باز ناتواني اين فرهنگ است. متأسفانه امروز، هماهنگ با بافت جامعه عميق ترين انديشه هاي آكادميك نسبت به اين مسائل دربعد اقتصادي سياسي و در سطوح سياسي و به استثناء موارد بسيار معدود سطحي و عوام زده است.
... من تا آنجا در اين باره پيش رفته ام كه معتقدم علت و علل همه حوادث مثبت و منفي را در تاريخ يا اجتماع بايد در درون جست؛ چه آن كه بي آن هيچ «عامل» خارجي نمي تواند در سرگذشت و سرنوشت جامعه اي يك« علت» گردد و اين است، كه من بر آنم كه ايران نه از عرب، بل از هخامنشيان و ساسانيان و دستگاه موبدان شكست خورد و علت زوال تمدن و حيات اجتماعي ايران اسلامي قرن هفتم را نه در يورش مغول بلكه بايد در انحطاط بينش اسلامي و رواج تعصب مذهبي و زوال حس مليت ايراني و ركود و انحراف روح اسلامي جست.