۴ـ اشتراكات فرهنگي و فكري ايران و مصر
ايران و مصر با برخورداري از زيرساخت تمدني غني خود، همواره از مراكز مهم و پويايي شكوفايي و توليد فكر و انديشه ديني وانساني بوده اند. عدم تعصب علماي ديني مصر و پرهيز از تحجر و جزم انديشي در گستره فكر و انديشه، روحيه مسالمت جو و انفتاح در برابر ديگران، ارتباط و تبادل با جهان خارج به ويژه اروپا و راهيابي زودهنگام صنعت چاپ در اوايل قرن نوزدهم به مصر، شرايط فرهنگي و فكري آن كشور را مشابه ايران قرار داده است. دو كشور ازنظر آزادي مطبوعات، آزادي احزاب و فعاليت سياسي گروهها و تجمعات آزادي بيان و انديشه و حتي از نظر نوع مسائلي كه در عرصه فكر وانديشه مطرح مي شوند، ازجمله در زمينه قرائتهاي مختلف از دين، رابطه دين و حكومت، مسائل مستحدثه و نوين در عرصه دين، شباهتهاي زيادي دارند. اين شباهت ها به نحو تعجب انگيزي در عرصه نوع عكس العملها در برابر مسائل مذكور نيز مشاهده مي شوند. روشنفكران مصر كه جمعيت ديني آنها بيش از لائيك شان است، با پذيرش خطر هرنوع اتهام و اقدام ازجمله متهم شدن به ارتداد و بي ديني، به طرح انديشه هاي نو و قرائتهاي گوناگون از مسائل ديني مي پردازند و به عرصه فكر وانديشه مصر، طراوت و پويايي خاصي داده اند. مصر در اين زمينه، به مثابه آينه اي است از آنچه در عرصه فكر و انديشه ايران مي گذرد.
علماي ديني مصر با سعه صدر و عدم تحجر و جزم انديشي در مسائل فكري زمينه طرح نقطه نظرات و ديدگاههاي مختلف در مورد مسائل مستحدثه و جديد را فراهم آورده اند. چندي پيش دكتر «محمدسيدطنطاوي» عالم ديني برجسته مصر و شيخ الازهر، سپردن رياست حكومت و دولت به زنان را جايز و ممكن اعلام كرد كه موجي از موافقت و مخالف را برانگيخت. گرايش به تقريب مذاهب اسلامي و اهتمام به وحدت اسلامي ازديگر ويژگيهاي علماي ديني مصر است. فتواي معروف مرحوم شيخ «محمود شلتوت»، شيخ الازهر اسبق درخصوص جايز بودن اقتدا به فقه جعفري دركنار فقه مذاهب اهل سنت، از حافظه ملت ايران پاك نخواهد شد. مصر همچنين جايگاه شكل گيري نخستين مجمع تقريب مذاهب اسلامي متشكل از علماي ايران و مصر در تاريخ معاصر است. علماي ديني مصر عموماً و به ويژه صاحب منصبان و متصديان دستگاههاي ديني ازجمله شيوخ الازهر و مفتي ها ازاين ويژگي برخوردار بوده اند. دكتر «احمد الطيب» مفتي كنوني مصر، به وحدت اسلامي اهتمام دارد و معتقد به تقريب مذاهب اسلامي است. اين شخصيت برجسته ديني مصر بافكر و انديشه اماميه نيز بيگانه نيست و در دروس و بحثهاي خود از منابع شيعي از جمله تفسير الميزان وساير آثار مرحوم «علامه طباطبايي» و تأليفات شهيد «سيدمحمدباقر صدر» بهره مي گيرد. دكتر محمدسيدطنطاوي شيخ الازهر نيز براين باور است كه: «انديشه معتدل به موفقيت مي رسد و افكار متعصب و تند راه به جايي نخواهد برد. اختلاف از ابتداي خلقت بشر موجود بوده است، ما بايد با همه مسلمانان همكاري داشته باشيم تا امت واحده بسازيم. همكاري منجر به خير، محبت، مودت و اخوت مي شود. اختلافات بايد در محيط آرام و باحكمت و صبر به بحث گذاشته شوند تا به نتيجه رضايتبخش برسيم.»
بدين ترتيب، زمينه تشريك مساعي هماهنگي و همكاري دو كشور در سطح رسمي و مردمي براي تحقق وحدت اسلامي و تلاش براي تقريب مذاهب اسلامي به سود منافع ملي دو كشور و در راستاي تقويت موضع كشورهاي اسلامي، فراهم است. مسؤولان و مقامات رسمي مصر نيز مخالفتي با اين موضوع نشان نداده اند و اين بستر مناسبي براي نزديكي ديدگاههاي مقامات رسمي دو كشور درمورد اين موضوع است كه تبعات سياسي مثبتي نيز دربردارد. مصر از جنبه ديگري نيز براي ايران اهميت به سزايي دارد و آن جايگاه و موقعيت زبان فارسي در مصر است. مصر تنها كشور عربي است كه در دانشگاههاي آن رشته زبان و ادبيات فارسي تا مقطع دكترا تدريس مي شود و هزاران دانشجوي مصري، زبان فارسي را فرامي گيرند. مصر حتي اساتيد زبان و ادبيات فارسي موردنياز دانشگاههاي ساير كشورها از جمله كشورهاي عربي را تأمين مي كند و بدين ترتيب، مصر، جايگاه مهمي در زمينه ترويج زبان، ادبيات و فرهنگ ايران كسب كرده است. اين موضوع موجب شده مطالعات و پژوهشهاي ايرانشناسي، چه در سطح پايان نامه هاي تحصيلي مقاطع تكميلي و چه در سطح تأليف و تحقيق در مصر گسترش قابل ملاحظه اي يابد، به گونه اي كه دانشگاهها و مراكز مطالعاتي مصر گنجينه اي از صدها پژوهش و تحقيق درباره زبان، تاريخ، فرهنگ و تمدن ايران را دردل خود جاداده اند. اين اهتمام به ايران در ساير عرصه ها نيز به چشم مي خورد. صدور ماهنامه «مختارات ايرانيه» ازسوي مركز مطالعات استراتژيك الاهرام كه دربرگيرنده ترجمه عربي مقالات، تحليلها و گزارشهاي مطبوعات ايران است، گواهي صادق براين مدعا است.

«يوگني پريماكف» نخست وزير سابق روسيه به صدام حسين توصيه كرده است از قدرت كناره گيري مي كند و به اتفاق خانواده اش به روسيه پناهنده شود. نخست وزير سابق روسيه به عنوان يك دوست شخصي صدام حسين، اين توصيه را كرده است. وي در سالهاي ۱۹۹۱ و ۱۹۹۰ پيش از شعله ور شدن جنگ خليج فارس، چندين بار به بغداد رفت و از صدام حسين خواست به اشغال كويت پايان دهد. اما صدام حسين در آن مقطع زماني اين درخواست را نپذيرفت. بنابراين اكنون پرسش اين است كه اولاً آيا صدام حسين اين بار به توصيه دوستانه پريماكف عمل خواهد كرد يا نه و ثانياً ، توصيه پريماكف نظر شخصي يك دوست است يا نظر دولت روسيه؟ مي توان تصور كرد كه توصيه پريماكف به صدام حسين فراتر از دوستي شخصي باشد. روسيه، جنگ آمريكا عليه عراق را به زيان منافع امنيتي خودمي داند و آن را با اهدافي فراتر از عراق ارزيابي مي كند. بنابراين درتوصيه پريماكف به صدام حسين، بايد چندهدف روسيه را در نظر گرفت.
۱ـ خارج كردن ابتكار عمل از دست جنگ طلبان كاخ سفيد
۲ـ ترميم وجوه لطمه ديده روسيه در جهان عرب و اسلام
۳ـ جلوگيري از جنگ در نزديكي روسيه
۴ـ اثبات دوستي با ملت عراق و حفظ منافع اقتصادي روسيه هر كدام از اين اهداف، به تنهايي كافي است كه روسيه را تشويق به يافتن راه حلي براي جلوگيري از حمله نظامي آمريكا به عراق مي كند. منتها صدام حسين براي پذيرش چنين توصيه هايي با مشكلاتي روبرو است. اهم اين مشكلات را مي توان چنين خلاصه كرد:
الف ـ بي اعتمادي صدام حسين به مسكو و معامله پنهاني روسيه با آمريكا
ب ـ تجربه اسلوبودان ميلوسوويچ ديكتاتور صربستان و محاكمه وي در دادگاه لاهه و نگراني صدام حسين از سرنوشتي مشابه.
پ ـ روحيه خاص صدام حسين و تصوراتش كه ممكن است مرگ قهرمانانه را بر تسليم ترجيح دهد.
ظاهراً پريماكف خود به اين مشكلات صدام حسين آگاهي دارد. به همين دليل ، پيش بيني كرده است كه ممكن است ولاديمير پوتين رئيس جمهوري روسيه به بغداد سفر كند وصدام حسين را براي كناره گيري از قدرت تشويق نمايد. اگر بتوان چنين پيش بيني اي را عملي دانست، صدام حسين و خانواده اش مكاني امن تر از روسيه نخواهند داشت. منتها بحث اين است كه آيا آمريكا چنين فرصتي را در اختيار روسيه خواهد گذاشت كه هم ابتكار عمل صلح را در دست بگيرد و هم موقعيت خود را در جهان عرب و اسلام بازسازي كند؟ صدام حسين در هر حال از قدرت بركنار خواهد شد. چه توصيه پريماكف را به عنوان يك دوست بپذيرد و چه نپذيرد. تصميمي كه صدام حسين در روزهاي آينده خواهد گرفت، سرنوشت خود، خانواده اش، عراق ومنطقه خاورميانه و خليج فارس را رقم خواهد زد.