باوجود هشدارهاي مكرر رسانه ها و نهادهاي مسؤولي چون سازمان ميراث فرهنگي و عليرغم اعتراض سازمان جهاني يونسكو و در حالي كه جمهوري اسلامي ايران پرچمدار گفت وگوي تمدنها گرديده، تخريب آثار فرهنگي و تاريخي كشور به عنوان نمادهاي زنده و زاينده فرهنگ و تمدن ايران زمين، همچنان ادامه دارد. در چندسال گذشته سرقت آثار باستاني، قاچاق اشياي عتيقه، حفاري هاي غيرمجاز و نابودي بافتهاي تاريخي به امري معمول مبدل شده است؛ چندان كه ديگر حساسيتي را نزد افكارعمومي برنمي انگيزد. اينك شهر اصفهان به عنوان نگين درخشان و آيينه تمام نماي فرهنگ و تمدن ايراني ـ اسلامي، ميراث چندهزارساله خود را در معرض فنا و نابودي مي بيند. فقدان نگاهي جامع و ملي به مسائل اين شهر، اختصاص بودجه اي بسيار ناچيز به حفظ و احياي آثار تاريخي، اجراي برنامه هاي مطالعه نشده نوسازي و عدم تمركز و ثبات در نظام برنامه ريزي شهري موجب شده است تا در سالهاي اخير خسارات جبران ناپذيري به آثار و بافت تاريخي اين شهر كهن وارد آيد؛ به گونه اي كه اصفهان هم اكنون در مرز انتقال از يك شهر فرهنگي به يك كلان شهر صنعتي و فارغ از ارزشهاي تاريخي است.
روند تخريب آثار و بافت تاريخي اصفهان به مرز نگران كننده اي رسيده است.
ساخت وسازهاي بي رويه در اصفهان و عدم رعايت اصول مندرج در طرحهاي جامع و تفصيلي، ميراث فرهنگي اصفهان را با خطرات جدي روبرو ساخته است. در حال حاضر بخش وسيعي از بافت تاريخي در محدوده شهرداري منطقه ۳ اصفهان كه متعلق به دوره صفويه و پيش از آن است، بر اثر فرسودگي بافت و عدم دسترسي به امكانات شهري يا خالي از سكنه و يا مركز اسكان افراد غيربومي به ويژه افغانها شده است. اين مسأله به نوبه خود اعتياد، فحشا و بزه كاري را در اين منطقه گسترش داده و اهالي را با دشواريهاي روزافزوني دست به گريبان كرده است.
برابر مقررات ، شهرداري صدور جواز هرگونه تخريب و ساخت وساز در اين منطقه را موكول به اجازه اداره كل ميراث فرهنگي مي داند واين اداره كل در عين حال كه با تخريب خانه هاي تاريخي مخالفت مي كند، به سبب بودجه بسيار كمي كه در اختيار دارد از خريد يا مرمت آنها ناتوان است. اين مشكل موجب شده تا صاحبان خانه هاي قديمي يا ملك خود را ترك گويند يا براي گرفتن جواز ساخت وساز جديد به تخريب عمدي آنها با روشهايي چون ايجاد آتش سوزي يا رها كردن آب در زير پي بنا اقدام كنند. همچنين برخي برنامه هاي نوسازي شهرداري اصفهان مانند احداث خيابانهاي جديد و عريض كردن معابر، بافت تاريخي را دچار گسل و چندپارگي ساخته واعتراض سازمان ميراث فرهنگي را برانگيخته است.
نظير همين وضعيت در منطقه تاريخي ـ فرهنگي جلفا ديده مي شود. در اين منطقه كه هر متر مربع از زمينهاي آن بين ۴۰۰ هزار تا يك ميليون تومان خريد و فروش مي شود، افراد سودجو و بساز و بفروش ها به خريد خانه هاي بزرگ تاريخي و تخريب عمدي آنها حتي به صورت شبانه اقدام كرده اند. آنچه در جاي اين بناها ساخته مي شود، ساختمانهاي مرتفعي است كه هيچ تناسبي با شؤون بافت تاريخي جلفا ندارد.
در همين حال دامنه ساخت وسازها به حريم زاينده رود و محدوده پل خواجو و سي و سه پل كشيده شده و چشم انداز زيباي اين رود و پلهاي تاريخي اش را از ميان برده است. با وجود اين كه طرح هاي جامع و تفصيلي شهر اصفهان، حد ارتفاع در اين شهر و خصوصاً در محدوده آثار تاريخي را مشخص ساخته اند، مهندس جوادي شهردار اصفهان از تدوين «طرح جامع ارتفاعات» خبر مي دهد؛ طرحي كه به گفته مهندس جبل عاملي معاون حفظ و احياي اداره كل ميراث فرهنگي استان اصفهان براي تدوين آن تاكنون هيچ مشورتي با سازمان ميراث فرهنگي صورت نپذيرفته است.
در گورستان تاريخي تخت فولاد كه مدفن بسياري از مفاخر ايران و اسلام مانند ميرفندرسكي فيلسوف بزرگ عصر صفوي و حكيم ميرزا جهانگيرخان قشقايي است، ساختمان سازي تا ميانه گورستان پيش رفته؛ به گونه اي كه بسياري از مزارها تخريب و گورستان چندپاره شده است.
چنين مي نمايد كه عملكرد شهرداري اصفهان در قبال بافت تاريخي شهر با دو گانگي روبروست. در شرايطي كه شهرداري در اقدامي موفق با همكاري سازمان ميراث فرهنگي به اجراي پروژه هايي مانند احياي محور تاريخي ـ فرهنگي جلفا، خريد و مرمت مدرسه فرانسويها و تبديل آن به مجموعه فرهنگي، مرمت و بازسازي مجموعه علي قلي آقا ، مرمت بخش هايي از تخت فولاد و روان بخشي مناطقي چون منارساربان و محله چهل دختران پرداخته ، با برخي از طرحها و پروژه هاي نوسازي خود عملاً بافت تاريخي اصفهان را دچار آسيب ساخته و اعتراض سازمان ميراث فرهنگي كشور و حتي سازمان جهاني يونسكو را از پي آورده است. مهمترين و جنجالي ترين اين پروژه ها، احداث برجي ۱۲ طبقه در مركز تاريخي شهر اصفهان يعني ميدان دروازه دولت است. ساخت اين برج كه «جهان نما» خوانده مي شود از سال ۱۳۷۴ و با تخريب كاروانسراي صدساله «تحديد» آغاز شد و اكنون مراحل پاياني خود را مي گذراند. سازمان ميراث فرهنگي معتقد است كه اين برج علاوه بر ناهماهنگ بودن با بافت تاريخي اصفهان فاقد مجوز لازم از كميسيون ماده ۵ شوراي عالي معماري وشهرسازي كشور است و بايد ارتفاع آن تا مرز ۱۲ متر كاهش يابد. اين درحالي است كه شهردار اصفهان به شدت از پروژه جهان نما و تكميل سريع آن پشتيباني مي كند. در اين ميان سازمان نظام مهندسي اصفهان نيز به جرگه مخالفان پروژه جهان نما پيوسته ودر ماهنامه فني و تخصصي خود سياستهاي شهرداري اصفهان درقبال ميراث فرهنگي را مورد انتقاد شديد قرارداده است.
به هر روي اختلاف بر سر تكميل يا عدم تكميل ساختمان جهان نما، دودستگي شديدي را ميان مسؤولان و كارشناسان امور شهري و ميراث فرهنگي پديد آورده و پاي سازمان جهاني يونسكو را به ميان كشيده است. يونسكو كه هيأت اعزامي آن در تابستان گذشته از اصفهان و مجموعه جهان نما بازديد كرد، خواستار توقف عمليات ساخت و ساز و تعديل ارتفاع برج جهان نما شده است. مداخله يونسكو از آن رو صورت مي گيرد كه ميدان نقش جهان در فهرست آثار جهاني، به ثبت رسيده و يونسكو احداث جهان نما را در حريم تاريخي اين ميدان خلاف كنوانسيون بين المللي ۱۹۷۲ براي حمايت از ميراث فرهنگي و طبيعي جهان مي داند.
يونسكو در بيانه پاياني آخرين اجلاس سالانه خود صريحاً از پروژه جهان نما انتقاد كرده و خواستار تعيين تكليف آن تا سال ۲۰۰۳ شده است.
گفته مي شود اين سازمان در صورت عدم تعديل ارتفاع جهان نما، ميدان نقش جهان را در فهرست «آثار جهاني در خطر» قرارمي دهد كه لطمه بزرگي به حيثيت فرهنگي ايران در مجامع بين المللي خواهد بود. نيز گفته شده كه احداث پروژه جهان نما ثبت ساير آثار ايراني مانند مسجد جامع اصفهان، پاسارگاد و تخت سليماني در فهرست آثار جهاني را با دشواري روبرو ساخته است.
آخرين خبرها حاكي است كه اداره كل ميراث فرهنگي استان اصفهان به سبب عدم توقف پروژه جهان نما از شهرداري اصفهان و مسؤولان پرونده به مراجع قضايي شكايت برده است. با اين وجود، سيف الله امينيان مديركل ميراث فرهنگي استان اصفهان درگفت وگوي اختصاصي با ما گفت: عليرغم اختلافاتي كه بر سر احداث پروژه جهان نما پيش آمده، چشم انداز همكاري شهرداري و ميراث فرهنگي اصفهان اميدواركننده است. وي با تقدير از همكاري «حسيني» استاندار جديد اصفهان از تشكيل ستاد حفظ و احياي ميراث فرهنگي استان اصفهان و با رياست استاندار خبر داد. در اين ستاد معاون سياسي ـ امنيتي استاندار، مديركل ميراث فرهنگي، مديركل ارشاد، مديركل اوقاف، مديركل صداوسيما، رئيس سازمان مديريت و برنامه ريزي استان، فرمانده ناحيه انتظامي استان، رئيس دانشگاه هنر، شهردار اصفهان، رئيس شوراي اسلامي و رئيس سازمان مسكن و شهرسازي استان عضويت دارند و قرار است كه در يك فرآيند تصميم گيري متمركز كليه مسائل مربوط به بافت تاريخي و ساخت و ساز شهري با هدايت و نظارت اين ستاد انجام پذيرد.
مشروح گزارشهاي «ايران» درباره وضعيت ميراث فرهنگي اصفهان در روزهاي آينده به چاپ خواهد رسيد.
