گروه شهرستانها ـ حميدرضا حسيني: بافت تاريخي اصفهان در مرز انهدام كامل قراردارد.
بخش مهمي ازا ين بافت كه در قسمت شمالي ميدان نقش جهان و در حدفاصل اين ميدان تا مسجد جامع اصفهان قرارگرفته، در چند سال اخير متحمل آسيب هاي جبران ناپذير شده است. تاريخ اين بخش كه در محدوده شهرداري منطقه ۳ قراردارد به دوره آل بويه (سده چهارم و ابتداي سده پنجم هجري قمري) و سلجوقيان (سده پنجم و ششم) باز مي گردد؛ به گونه اي كه نشاني بسياري از كوچه ها و آثار آن كه هم اكنون نيز موجود است در متون كهن تاريخي مانند سفرنامه ناصرخسرو به چشم مي خورد. حتي در دوره صفويه (سده دهم تا دوازدهم) كه مركز شهر به ميدان نقش جهان و چهارباغ عباسي انتقال يافت، اين منطقه همچنان اعتبار خود را حفظ كرد و به كرات در سفرنامه هاي سياحان فرنگي مانند شاردن از آن يادشد.
بافت تاريخي اصفهان تا دو دهه پيش تر تقريباً دست نخورده باقي مانده بود. اما جنگ تحميلي وضع آن را دگرگون ساخت. در طول جنگ دست كم ۱۱۸ بمب و راكت در اين منطقه فروريخته شد و تعداد زيادي از خانه هاي تاريخي را منهدم كرد. ضمن آن كه بلافاصله پس از بمبارانها، بخشهايي از بافت براي بازكردن راه امدادرسانان تخريب شد. گفته مي شود كه در همان زمان برخي مسؤولان شهري كه طرفدار نوسازي كلي بافت قديمي بودند به بهانه امدادرساني و تسطيح مناطق بمباران شده، آسيبهاي بيشتري را به اين بافت وارد آوردند. به هر روي بمبارانهاي شديد رژيم عراق علاوه بر تخريب خانه ها و گذرهاي تاريخي موجب شد عده زيادي از ساكنان آن كه از اصيل ترين خانواده هاي اصفهاني بودند به ساير مناطق اصفهان، نقل مكان كنند. اين اقدام بخش بزرگي از بافت تاريخي را خالي از سكنه كرد؛ چندان كه امروزه خرابه هايي با وسعت ۷ هزارمترمربع در اين منطقه ديده مي شود. اين خرابه ها مركز تجمع معتادان و افراد بزهكار و مايه رواج فحشا در اين منطقه شده اند و بر شدت مهاجرت ساكنان بومي افزوده اند. در چند سال اخير تعداد زيادي از افغانان به بافت قديم خصوصاً اطراف مسجدجامع روي آورده اند و به نوبه خود ناهنجاري هاي اجتماعي و عدم امنيت رواني را گسترش داده اند. همچنين تغيير شكل خانواده سبب شده تا نسل جديد رغبتي به سكونت در خانه هاي بزرگ قديمي و با الگوي «كلان خانواده» نداشته باشد و وارثان خانه هاي بزرگ به تخريب و تفكيك آنها اقدام كنند.بنابراين در يك فرآيند حدوداً ۲۰ ساله، بافت تاريخي اصفهان اعتبار فرهنگي و منزلت اجتماعي خود را از دست داده و به شكل فزاينده اي به سوي ناهنجاري و بي هويتي پيش رفته است.
در حال حاضر اين بافت از محرومترين مناطق اصفهان به شمار مي آيد كه از هيچگونه امكانات و تسهيلات شهري برخوردار نيست و زندگي در آن با دشواري طاقت فرسايي همراه است. اين وضعيت قيمت زمين هاي بافت قديم را به پايين ترين حد ممكن رسانده؛ به گونه اي كه گاه هر مترمربع از زمين هاي اين منطقه به مبلغ ۲۰ هزارتومان خريدوفروش مي شود!
برآوردهاي كارشناسان ميراث فرهنگي نشان مي دهد كه در بافت تاريخي اصفهان حدود ۱۰۰۰ خانه متعلق به دوره صفويه و قاجار وجود دارد كه به جز عده معدودي، مابقي در فهرست آثار تاريخي قرار ندارند و از تدابير حفاظتي مناسب برخوردار نيستند. مالكان اين خانه ها اغلب مايل به تفكيك و نوسازي آنها هستند، اما اداره كل ميراث فرهنگي به سبب ارزشهاي تاريخي و معماري، مانع از اين كار مي شود. بنابراين مالكان از ميراث فرهنگي مي خواهند كه خانه هايشان را خريداري كند و چون ميراث توان خريد ندارد، براي به دست آوردن اجازه بازسازي به تخريب عمدي آنها با روشهايي مانند آب بستن در زير پايه بنا اقدام مي كنند.
چنين مي نمايد كه شهرداري اصفهان براي اجراي برنامه هاي نوسازي در بافت قديم با مشكلات جدي و نوعي دوگانگي روبروست. از سويي ارزشهاي تاريخي بافت، هرگونه مداخله در آن را با محدوديت جدي توأم مي سازد و از ديگر سو تأمين راههاي ارتباطي و افزايش سرانه خدمات شهري همچون فضاي سبز مستلزم كشيدن خيابانهاي جديد، تعريض معابر و تخريب و تسطيح آثار تاريخي است كه با اصول و قوانين مربوط به حفاظت از ميراث فرهنگي مغايرت دارد.
«جوادي» شهردار اصفهان معتقد است كه براي اجراي برنامه هاي نوسازي در بافت قديم سه الگو وجود دارد: يكي نوسازي كلي بافت و تخريب آثار گذشته كه شهرداري و ميراث فرهنگي هيچ كدام مدافع آن نيستند، دوم حفظ كامل اين بافت كه الگوي موردنظر سازمان ميراث فرهنگي است و سوم «باز زنده كردن» بافت؛ يعني حفظ برخي آثار ارزشمند و بازسازي برخي ديگر از آثار كه قابل حفظ نيستند. جوادي تأكيد مي كند كه روش سوم ملاك عمل شهرداري است و براي اين كار سازمان «بهسازي و نوسازي شهر اصفهان» را تشكيل داده و به مرمت و نوسازي بسياري از چهارسوها، بازارها، كوچه ها، حمامها و ساير آثار قديمي اقدام كرده است. شهردار اصفهان خاطرنشان مي سازد كه اين رويه طي دو سال اخير اميد به زندگي در بافت قديم را افزايش داده است.
با اين حال مشاهدات ما نشان مي دهد كه ساخت و سازهاي انجام شده در بافت قديم، بسيار ناهمگون با شؤون اين بافت و در سيماي ظاهري ناهنجار و آزاردهنده هستند؛ به گونه اي كه گاه براي نماي يك ساختمان جديد در كنار خانه هاي تاريخي از شيشه هاي رفلكس استفاده شده است يا بسياري از خانه ها بدون تكميل نما و در هيأت نازيباي آجر و سيمان رها شده اند. همين امر اختلافاتي را ميان شهرداري و اداره ميراث فرهنگي اصفهان كه نتوانسته اند به هماهنگي كامل درباره شيوه مداخله در بافت تاريخي دست يابند، پديد آورده است. نيز برخي پروژه هاي عمراني شهرداري بر اختلافات موجود دامن زده است. مهمترين اين اختلافات به خيابان جديد حكيم مربوط مي شود كه براي احداث آن، محله تاريخي حكيم تقريباً به طور كامل منهدم و حمام سيصدو چند ساله «خسروآقا» با خاك يكسان شد. به گفته مهندس «منتظر» مديركل پيشين ميراث فرهنگي استان اصفهان، احداث خيابان حكيم در طرحهاي جامع قبلي اصفهان باعرض بين ۳۰ تا ۳۶متر و به عنوان خياباني عبوري پيش بيني شده بود، اما وي توانست كه در طرحهاي جامع جديد، احداث آن را منتفي سازد. در اين شرايط شهرداري اصفهان اقدام به احداث خيابان حكيم كرد و برخلاف تمام قوانين و مقررات، حمام خسروآقا را شبانه منهدم ساخت؛ در حالي كه مي توانست خيابان را از كنار اين حمام عبور دهد.
شايان گفتن است كه تخريب حمام خسروآقا در سال۷۴ صورت پذيرفت و با وجود آن كه نقش برخي عوامل سابق شهرداري در اين اقدام غيرقانوني محرز بود، تاكنون پيگيريهاي قضايي سازمان ميراث فرهنگي به نتيجه نرسيده است و عاملان حادثه معرفي و شناسايي نشده اند. اين امر آسيب زنندگان به ميراث فرهنگي را در تداوم اقدامات مخرب خود جري تر ساخته است.
در همين حال شهرداري، مجوز ساختمانهاي چهار طبقه اي را در دو طرف خيابان حكيم صادر كرده كه بنابر اظهارات مهندس منتظر اقدامي غيرقانوني است؛ چرا كه مصوبه شوراي عالي شهرسازي بعد از احداث خيابان حكيم تصريح مي كند: ساختمانهاي طرفين اين خيابان نبايد از دو طبقه افزون تر باشند و تنها طبقه اول آنها مي تواند كاربري تجاري داشته باشد. منتظر معتقد است كه احداث ساختمانهاي چهارطبقه و كاربري تمام تجاري آنها در وضعيتي كه خيابان حكيم نزديك بازار تاريخي اصفهان و به موازات آن قرار گرفته، مركزيت بازار را به مخاطره افكنده است و مي تواند در درازمدت به متروك شدن بازار و تخريب تدريجي آن بينجامد.
|
|
|
از ديگر مسائلي كه انهدام بافت تاريخي اصفهان را شدت بخشيده كمبود بودجه احياي اين بافت است. «امينيان» مديركل ميراث فرهنگي اصفهان مي گويد ميراث فرهنگي با بودجه اي كه دارد در هر سال نهايتاً مي تواندتنها يكي از هزار خانه تاريخي اصفهان را خريداري كند. زيرا بودجه ميراث فرهنگي استان اصفهان با ۱۹شهر تاريخي و ۶۰۰۰ اثر حفاظت شده در سال۸۱ ، ۵۳۰ميليون تومان است كه برابر اعلام سازمان مديريت و برنامه ريزي تا پايان سال فقط ۶۰درصد آن يعني ۳۲۰ميليون تومان پرداخت مي شود. اين در حالي است كه قيمت متوسط هر يك ازخانه هاي تاريخي اصفهان ۲۵۰ ميليون تومان برآورد مي شود.
«ملايي» رئيس شوراي شهر اصفهان نيز با تأييد اين گفته، يادآور شد كه نهادهاي دولتي قادر به سرمايه گذاري كافي در بافت قديم اصفهان نيستند و تنها بخش خصوصي است كه مي تواند با سرمايه گذاري در اين بافت، آن را از خطر انهدام كامل نجات دهد. اما بخش خصوصي توجيه اقتصادي لازم را ندارد. بنابراين شوراي شهر كوشيده تا تسهيلاتي را براي سرمايه گذاري بخش خصوصي در بافت قديم فراهم آورد.