Iran Newspaper

انقلاب اسلامي ايران يك ساله نشده بود كه شناسايي «ريشه هاي» آن در دستور كار مراكز پژوهشي مختلف قرار گرفت و پژوهشگران بسياري به بيان چرايي و چگونگي آن همت گماشتند. شكل گيري و گسترش موجي از جنبش هاي اسلامي در جوامع مختلف، به ويژه خاورميانه هم علاقه و كنجكاوي معطوف به انقلاب اسلامي را كه مهمترين الهام بخش اين گونه جنبش ها قلمداد مي شد بيشتر كرد. حتي مخالفان ومنتقدان تجدد نيز با اين تصور كه انقلاب اسلامي ايران« روح جهان بدون روح» يا نوعي جنبش «ضدسيستمي» است به بررسي آن علاقه مندتر شدند.
در چنين شرايطي تاريخ معاصر ايران بيش از پيش مورد توجه قرار گرفت و بازنگري در تحولات اين دوره از تاريخ ايران اهميتي مضاعف پيدا كرد. در جريان اين بازنگري ، تحولات، رويدادها و برخي شخصيت ها اهميتي تاريخي يافتند وموضوع بازنويسي هاي تاريخي گوناگون قرار گرفتند. تاريخچه «جمعيت فداييان اسلام» را مي توان يكي از نمونه هاي برجسته چنين موضوع هايي دانست.
در پي سركوبي «جمعيت» و اعدام رهبران آن در زمستان ۱۳۳۴ پرونده آن در بايگاني تاريخ رسمي قرار گرفت تا خاطره آن فراموش شود. درتاريخ نگاري غيررسمي نيز معمولاً جمعيت فداييان اسلام موضوعي كم اهميت تلقي مي شد و مورخين اين حوزه گاهي در قالب چندجمله كوتاه از اين جمعيت سخن مي گفتند. حتي ملي گرايان و چپگرايان مخالف رژيم نيز كه ناسازگاري اين جمعيت با حكومت مصدق و ضديت آن با حزب توده را به ياد داشتند، عملكرد فداييان اسلام را حركتي بي ثمر ومحكوم به شكست توصيف مي كردند.
ولي با پيروزي انقلاب اسلامي، جمعيت فداييان اسلام به صورت يكي از موضوع هاي عمده برخي مورخان تاريخ معاصر ايران درآمد وروايت هاي تاريخي جديدي از اهداف وعملكرد جمعيت و رهبر آن، نواب صفوي عرضه شد. در بسيار ي از اين روايت ها معمولاً تصوير ترسيم شده از جمعيت فداييان اسلام بسيار مثبت است؛ از ترورهاي سياسي جمعيت با عنوان اقدام هايي كه جريان تاريخ ايران را دگرگون ساخت ياد مي شود وتاريخ نگاران مختلف مورد انتقاد قرار مي گيرند كه حق مطلب را درباره فداييان اسلام ادا نكرده اند.(۱) در آثار مستقل تر، انتقادي تر وغيررسمي تر ديگري هم بسيار بيشتر از گذشته درباره جمعيت نوشته شده است.
با وجود اين گونه مطالعات، هنوز پرسش هايي مهم درباره عملكرد اين جمعيت ونقش رهبران آن وجود دارند كه بي پاسخ مانده اند يا پاسخي قانع كننده و معتبر نيافته اند. درباره مراحل و جنبه هايي از زندگي جمعيت هم به بيان كليات و حدسياتي بسنده شده است. بخش عمده اي از ابهامات و كلي گويي هاي مورد نظر نتيجه در دسترس نبودن منابع وداده هاي معتبر است كه شايد با انتشار اسناد و خاطرات مربوط به اين جمعيت برطرف شود. بخش ديگري هم از محافظه كاري هايي ناشي مي شود كه با حساسيت هاي موجود نسبت به اين موضوع پيوند دارد.
افزون بر اين گونه كاستي ها نكته ديگري هم درباره آثار مربوط به جمعيت فداييان اسلام وجود دارد كه كم توجهي به ايدئولوژي آن است. به جرأت مي توان گفت كه همه اين آثار كم و بيش روايتي تاريخي از زندگي كوتاه مدت جمعيت هستند و وجه ايدئولوژيك سازمان موردنظر به اندازه كافي توصيف و تحليل نشده است. به بيان ديگر، عملكرد واقدامات جنجال برانگيز و متهورانه جمعيت مباني ومواضع ايدئولوژيك آن را چنان تحت الشعاع قرار داده بود كه حتي در سال هاي اخير هم اين جنبه از زندگي فداييان اسلام به صورتي شايسته ودقيق مورد بررسي قرار نگرفته است.(۲)
در اين مقاله كه كوششي است هرچند ناچيز براي رفع كاستي نامبرده،نخست نگاهي بسيار گذرا به تاريخچه جمعيت انداخته، از مراحل مختلف زندگي كوتاه آن به اختصار سخن مي گوييم. سپس به موضوع اصلي بحث مي پردازيم كه توصيف و تحليل ايدئولوژي جمعيت فداييان اسلام است.
***
در شهريور ۱۳۲۰ متفقين كه در انديشه بازكردن راهي جديد و مطمئن به روسيه بودند و از گرايش رضاشاه به آلمان نگراني داشتند،از شمال وجنوب ايران را اشغال كرده، رضاشاه را زير فشار قرار دادند تا از قدرت كناره گيري كند.(مكي،۱۳۶۳،ص۵۲۵) رضاشاه هم كه انگلستان وشوروي را در تصميم خود بسيار جدي ديد چاره اي جز واگذاري سلطنت به وليعهد و ترك خاك ايران نيافت.
به محض فروپاشي خودكامگي و ضعف قدرت مركزي، احزاب و سازمان هاي گوناگوني شكل گرفتند تا اقشار و گروه هاي مختلف جامعه را جذب و بسيج كنند؛ اقشار و گروه هايي كه در نتيجه خودكامگي هاي رضاشاه، نوسازي اقتصادي ـ اجتماعي گسترده، و ادغام فزاينده ايران در نظام سياسي ـ اقتصادي جهاني بسيج پذير شده بودند. گرچه اين تشكلات از لحاظ مواضع ايدئولوژيك تفاوت ها و حتي تضادهايي داشتند، معمولاً مدعي دفاع از حقوق فردي، منافع طبقاتي و منافع ملي بودند كه، به زعم آنها، در دوره زمامداري رضاشاه و حتي شاهان پيشين مورد بي توجهي و تجاوز قرار گرفته بودند.
احزاب، جمعيت ها و سازمان هايي كه در اين دوره شكل گرفتند، با چنين اهداف و برنامه هايي كم و بيش تنوانستند افراد و گروه هايي از جامعه را بسيج كرده، امكان ادغام آنها را در نظام اجتماعي نوپا و در حال شكل گيري فراهم سازند.
ولي افراد و گروههايي هم وجود داشتند كه در شرايط اجتماعي نابهنجار و آنوميك نمي توانستند بدون ايجاد يا احياي يك نظم اخلاقي در جامعه ادغام شوند. بنابراين آنان به ايدئولوژي وآرماني نياز داشتند كه بر محور اصالت فرهنگي و سخت گيري اخلاقي استوار باشد و آماده پيوستن به سازماني بودند كه با قدرت سياسي موجود به دليل رفتار ناعادلانه، سرسپردگي به قدرت هاي خارجي، گسترش فرهنگ بيگانه، و تضعيف ارزش هاي اصيل فرهنگي و ديني مبارزه كند. «جمعيت فداييان اسلام» كه سيدمجتبي ميرلوحي آن را بنيادگذاري كرد، چنين ويژگي هايي داشت.
سيدمجتبي به سال ۱۳۰۳ در تهران چشم به جهان گشود. در هفت سالگي پدر خود را از دست داد و تحت سرپرستي دايي خود، سيد محمود نواب صفوي قرار گرفت. از آنجا كه سيد محمود داراي گرايش هاي جديد و غيرديني بود، خواهرزاده خود را به آموزشگاه هايي سپرد كه علوم جديد را تعليم مي دادند.ولي سيدمجتبي به فراگيري علوم جديد بسنده نمي كرد و هنگام تحصيل در «هنرستان صنعتي آلماني ها»، پاي منبر روحاني محل هم حضور مي يافت تا از علوم حوزوي و ديني هم بهره مند شود(فاطمه نواب صفوي ۹،). نخستين نشانه هاي علاقه مندي سيدمجتبي به امور سياسي نيز در اين مرحله از زندگي او آشكار شد. (۳)
اوايل سال ۱۳۲۲ سيدمجتبي تهران را ترك و به عنوان مستخدم شركت نفت در آبادان مشغول به كار شد. ولي طولي نكشيد كه در نتيجه اعتراض و اقدام عليه رفتار تحقير آميز يكي از كارمندان انگليسي محل كار خود، از آبادان گريخته، راهي نجف شد(كباري۳۳،). گرچه اطلاعات مستند و معتبري درباره فعاليت هاي سيدمجتبي در نجف وجود ندارد، به احتمال زياد در زمستان ۱۳۲۲ وارد نجف شده، در حجره يكي از مدارس حوزه علميه اين شهر سكونت مي كند. همچنين در برخي منابع آمده است كه سيدمجتبي هنگام اقامت در نجف، محضر استاداني مانند آيت ا.. اميني ، آيت ا... حسين قمي و آيت ا... شيخ محمد تهراني را درك كرد و حدود سه سال و اندي به تحصيل علوم ديني پرداخت (خوش نيت ، ۱۷ ؛ كباري، ۴۵؛ قنات آبادي، ۱۴ ) ولي اين بار نيز سيد مجتبي تحصيل را ناتمام گذاشته، روانه ايران شد تا از فعاليت ها و اقدامات احمد كسروي كه پايه هاي گفتمان مسلط ديني را زير سؤال مي برد جلوگيري كند. در بيست و سوم ارديبهشت ۱۳۲۴ مورخ «تاريخ انقلاب مشروطه» هدف گلوله سيد مجتبي قرار گرفت ولي جان سالم به در برد (عراقي ، ۲۶). پس از اين اقدام نام سيدمجتبي بر سرزبانها افتاد و برخي اقشار و گروه ها به پشتيباني از او برخاستند. سيدمجتباي جوان هم در پاسخ به واكنش مثبت مؤمنان ، بر آن شد تا به صورتي گسترده تر و سازمان يافته تر به مبارزه با ناهنجاري هاي اجتماعي، فساد اخلاقي، غرب گرايي و به ويژه دين ستيزي پرداخته، از «حزب بازي ها و مسلك تراشي هاي» «شيادان اجتماع» جلوگيري كند (خسروشاهي ، ۳۵) بنابراين در اواخر سال ۱۳۲۴ با انتشار اعلاميه اي تأسيس «جمعيت فداييان اسلام» را اعلام كرد(بهرامي، ؟).
ادامه دارد
۱ ـ از اين دسته آثار مي توان به موارد زير اشاره كرد: سيدحسين خوش نيت، سيدمجتبي نواب صفوي:انديشه ها، مبارزات و شهادت او، بي جا: منشور برادري، ۱۳۶۰ ؛ مهدي عراقي ، ناگفته ها، تهران: رسا، ۱۳۷۰ ؛ سيدعلي رضا كباري، نواب صفوي سفير سحر، بي جا: مركز چاپ و انتشارات سازمان تبليغات اسلامي، چاپ اول۱۳۷۲، ؛ سيدمجتبي نواب صفوي ، فداييان اسلام، به كوشش سيدهادي خسروشاهي ، تهران: اطلاعات، ۱۳۷۵ .
۲ـ البته در مواردي اندك اين قاعده برهم خورده است. مثلاً سهراب بهداد تقريباً نيمي از مقاله بيست صفحه اي خود را به تحليل ايدئولوژي جمعيت فداييان اسلام اختصاص داده است. بنگريد به:Behdad,1997
۳ـ در ۱۷ آذرماه ۱۳۲۱ ايشان (نواب) شاگرد هنرستان صنعتي بود... در آن تاريخ با تحريكات او بود كه به خيابانها آمديم و تظاهرات كرديم».
(معين فر، ۷).