انقلاب چهارم، محصول كاربرد كامپيوتر ومخابرات در عرصه اطلاعات بود و جهانيان را پس از انقلاب صنعتي در قرن نوزدهم به عصر نوزايي اطلاعات در هزاره سوم راه داد. بااشاعه تكنولوژي اطلاعاتي IT (Information technology) اقتصاد و سياست به اطلاعات آغشته شدند واطلاعات مانند يك كالا در خدمت افراد قرار گرفت تا نظام شهروندي جديد برپايه يك جامعه اطلاعاتي شكل بگيرد. با آنكه كاربرد اين ابزار در زندگي روزمره شهروندان نهادينه شده بود اما آنها با اين حادثه جديد بيگانه بودند. « آن بريني و جان لاگين» در مقاله مشترك خود با عنوان «فن آوري اطلاعات چيست؟» مي نويسند: «تكنولوژي اطلاعات شامل موارد مختلفي چون كاربرد كامپيوتر ، تلفن، راديو ، تلويزيون ، كتابها و فايلهاي بايگاني مي شود».
در سرشماري اول نوامبر سال ۲۰۰۲ تعداد كاربران اينترنت به ششصدميليون نفر افزايش يافته بود وبه اين ترتيب IT به عنوان كالاي برگزيده قرن انتخاب شد و گستره وسيع آن كشورهايي با ايدئولوژيهاي فراگير را هم در برگرفت، در جريان سفر «خان وان خان»، نخست وزير ويتنام به كوبا، «كاسترو» از ويتنامي ها خواست در بخش IT به ياري كوبا بشتابند، كشورهاي ديگر هم در پروتكل هاي ملي خود ردپايي از IT به جا گذاشتند. اگرچه IT آميزه اي از كامپيوتر واطلاعات است اما ايمان بيك، دبير سرويس كامپيوتر روزنامه اقتصادي آسيا مي گويد: «IT مجموعه اي از ابزار تكنولوژيك براي دسترسي به سيستم هاي اطلاعاتي و در نهايت تشكيل يك جامعه اطلاعاتي است ، نماد بزرگ آن دراين مسير اينترنت است ، پس در واقع IT ابزار توسعه را در اختيار ما قرار مي دهد».
IT درايران
صنعت IT حدود سه سال پيش موردتوجه مسؤولان ايراني قرار گرفت و اندك اندك شركتهاي خصوصي نيز در كنار بخش دولتي فعاليتهايي را آغاز كردند. اما حضور قدرتمند دولت در صنعت IT با برخورد گرم كارشناسان مستقل روبرو نشد، آنها اعتقاد داشتند IT دولتي از بروز خلاقيت ها جلوگيري مي كند وازهمين رو بار ديگر تئوريهاي سه گانه جامعه درگير در فن آوري اطلاعات را در ميدان منازعه مرور كردند، براساس اين تئوريها جامعه اطلاعاتي از جامعه كاربران، جامعه تأمين كننده وجامعه صنعتي تشكيل شده است . در جامعه كاربران تكنولوژي به كاربري رسيده ودرنهايت به توليد ارزش افزوده مي انجامد؛ تئوريسين ها معتقدند دولت بايد با سرمايه گذاري دراين بخش به آموزش كاربران بپردازد اما دربخش جامعه تأمين كننده كه تجهيزات را تأمين و پشتيباني مي كند و همچنين جامعه صنعتي كه به توليد سخت افزارها ونرم افزارها مي پردازد، خواهان دخالت نكردن دولت هستند. درايران باتوجه به اينكه حجم گسترده مبادلات تجاري برعهده دولت است ، وجود بخش خصوصي از منافع اقتصادي دولت مي كاهد بنابراين در برابر صنعت IT خصوصي مقاومتهايي روي مي دهد. دكتر حسين افخمي، عضو هيأت علمي گروه ارتباطات دانشگاه علامه طباطبايي دراين باره مي گويد: «تكنولوژي اطلاعات معاصر با اقتصاد ودانش گره خورده است . ما از يك اقتصاد سنتي بهره منديم و ۹۰درصد درآمدهاي ما را نفت تأمين مي كند. بنابراين با اين اقتصاد نمي توان تكنولوژي اطلاعات را در اختيار بخش خصوصي قرار داد. اگرچه تكنولوژي اطلاعات هزينه ها را كاهش مي دهد ولي چون تمام نگاهها به جيب دولت است ، كسي جرأت نمي كند دراين راه سرمايه گذاري كند».
به همين دليل دولت با طرح توسعه فن آوري اطلاعات و ارتباطات (تكفا) وباتوجه به تبصره ۱۳ قانون بودجه سال ۱۳۸۱ وارد كارزار صنعت IT شد. طرح تكفا با بودجه اي درحدود ۸۰۰هزارميليون تومان كار خود را آغاز كرد، كارشناسان اين طرح را فاقد ضمانت اجرايي ارزيابي كردند. سيدمحمدخاتمي در سخناني شرط ادامه حيات كشور را در گرو اجراي موفقيت آميز اين طرح دانسته بود. طرح تكفا با ديدگاهي كلان نسبت به ICT، فرهنگ سازي براي ICT، دولت الكترونيك وكسب وكار الكترونيك برنامه هاي خود را آغاز كرد. اما بيشتر نيروي طراحان در راه تحقق وتحكيم دولت الكترونيك صرف شد، چنانكه سازمان فني و حرفه اي كشور در طرحي به نام شناسايي پروژه هاي كاربردي چگونگي توجه به دولت الكترونيك را لحاظ كرده است.
شهرام شكوفيان، سرگروه برنامه ريزي درسي رشته كامپيوتر وفن آوري اطلاعات سازمان فني وحرفه اي در خصوص نقش دولت الكترونيك مي گويد: «ايجاد دولت الكترونيك يك ضرورت است . درحال حاضر نقل وانتقال اسناد به شيوه سنتي انجام مي شود واين مسأله باعث هدررفتن بودجه هاي كلان در رابطه با نقل وانتقال مراسلات واختصاص فضاهاي گسترده به بايگاني ها براي نگهداري اسناد ومدارك مي شود. هدف از دولت الكترونيكي روبروشدن شهروندان با سيستمي سريع وساده براي نزديكي به هدف مورد نظرشان است . بنابراين شهروند الكترونيكي نيازمند IT است تا با دولت الكترونيكي ارتباط برقرار كند».
وي در خصوص فعاليت هاي سازمان فني و حرفه اي نيز اظهار مي دارد: «درسازمان فني وحرفه اي دولت الكترونيكي با اين ديدگاه نگريسته شده است ، ايجاد بسترهاي نرم افزاري وسخت افزاري براي ارتباط بين كليه استانها و ستاد مركزي وهمچنين انجام حداكثر ظرفيت ارتباطاتي به صورت بدون كاغذ يا Paperless». ايران درخصوص تشكيل دولت الكترونيكي در مقايسه باكشورهاي اروپايي ۱۰۹۵ روزديرتراقدام كرده است واز آنجا كه بحث سياست، تكنولوژي و قدرت به همديگر نزديك شده اند IT مناسب ترين ابزار براي سلطه در جهان مدرن است واگر كشوري از آن بهره مند نباشد بايد ارتباطش را با دنياي اطراف قطع كند. براي رسيدن به چنين تحولي توجه به يك دولت الكترونيكي ـ E- government ـ شهروند مدار مي تواند ابزار مناسب ايجاد رابطه ميان دولت و ملت را در اختيار جامعه اطلاعاتي قرار دهد. اما از ديگر جنبه هاي آشكار استفاده از IT تجارت الكترونيك ـ E - commerc ـ است . دراين روش از نرم افزارها ، سخت افزارها وارتباطات IT استفاده مي شود. در تجارت الكترونيك ، بانكداري با رويكرد به تكنولوژي IT به بانكداري الكترونيكي تبديل مي شود وبا حذف فعل وانفعالات فيزيكي و روشهاي سنتي شهروندان كالاهاي موردنظر خود را به بهترين نحو مي فروشند اما بانكداري الكترونيك بدون امضاي تفاهمنامه ميان كليه كشورها وايجاد زيرساختهاي مناسب هرگز به رشد تجارت الكترونيك كمك نخواهد كرد. ايمان بيك در باره محيط استفاده از IT در داخل كشور مي گويد: «ايران زيرساختهاي مناسبي براي تجارت الكترونيك ندارد. علاوه براين ، فرهنگ سازي براي بهره برداري از مزاياي ICT و IT فراهم نيست در ضمن بخش دولتي در برابر بخش خصوصي مقاومت مي كند. حتي اگر تا سال آينده هم مشكل پول الكترونيكي حل شود، ما بازهم مشكل خواهيم داشت. چرا كه حجم بسياري از مبادلات ازطريق آمريكا رفع مي شود، آمريكايي ها درمبادلات با ايران حساسيت هاي بالايي را از خودنشان داده اند وما حتي اگر پول الكترونيكي هم داشته باشيم بايد چاره اي براي اين قضيه پيدا كنيم». اكنون رويكرد به آموزش IT به صورت فراگير دنبال مي شود وطرح تكفا در اهداف خود آموزش همگاني شهروندان را به منظور مشاركت بيشتر آنها در جامعه اطلاعاتي مدنظر قرار داده است . بنابراين همه بايد از آموزش مفاهيم IT وكاربردهاي عمومي آن از قبيل آموزش بين المللي ICDL بهره مند شوند. به همين خاطر سازمان فني و حرفه اي باتوجه به آموزش هايي كه در دنيا موفق بوده اند، دوره هايي تحت عنوان Oraclec I cdl و كاربري كامپيوتر براي متقاضيان ترتيب داد، دوره هاي سازمان به صورت رايگان و يا از طريق آموزشگاههاي آزاد زيرنظر سازمان برگزار مي شود. با اين حال نظام آموزش IT ازنداشتن تعريفي جامع ومشخص ضربه خورده است و براي دستيابي به استانداردهاي جهاني به يك سيستم آموزشي يونيك نياز دارد . شهرام شكوفيان دراين باره مي گويد: «كاربران IT به دليل آموزشهاي موازي با مشكلاتي روبرو هستند، بنابراين بهتر است آموزشها را به صورت قانونمند تعريف كنيم تا آموزش هايي هدفمند، يكدست و كاربردي داشته باشيم. دراين رابطه مي توان آموزشهاي IT را به دوگروه متخصصان وكاربران اختصاص داد».
با رويكرد به صنعت IT فرصتهاي شغلي بسياري براي جمعيت جوان كشور ايجاد مي شود، از آنجا كه ميزان كاربرد تكنولوژي در بخش خصوصي جدي تر است ، اين بخش مي تواند با تربيت نيروي متخصص در بخشIT به نيازهاي بازار پاسخ دهد، و درعين حال جمعيت جوان همپاي تحولات علوم كامپيوتري مهارتهاي سنتي خود را به دانش روز پيوند مي زنند. اما چون جامعه از پيامدهاي احتمالي رويكرد به IT در بخش اقتصادي بي اطلاع است در برابر آن مقاومت نشان مي دهد. با اين حال خيل عظيم بيكاران فاقد مهارت با گسترش IT شغلي به دست نمي آورند، هرچند طبق آمارهاي سال ۲۰۰۰ميلادي بازارهاي جهاني به بيش از ۶۰۰هزارنيروي متخصص IT نياز داشته است . دكتر حسين افخمي درباره توجيه اقتصادي تجارت الكترونيك مي گويد:« ما حوزه كشاورزي را رها كرديم وبه اميد صنعت دويديم، اكنون تنها كورسوي اميدي درحوزه IT داريم. در بخش IT اغلب نيروها يقه سفيد هستند و بيشتر كارهاي فكري انجام مي دهند. اما اگر ازاين پتانسيل استفاده نكنيم به ناچار در گردونه يقه آبي ها مي افتيم آنها كه مواد خام هم دراختيار ندارند بايد توجه داشت در حوزه IT كسي كه به استفاده از كامپيوتر آگاه نباشد، بي سواد است».
تجارت، يكي از علل مهم پيشرفت فن آوري اطلاعات وارتباطات است . آنتوني گيدنز اقتصاد را در چهارطبقه دسته بندي مي كند و مرتبه نخست آن را اقتصاد اطلاعاتي مي داند. اقتصاد اطلاعاتي تنها باتوجه به يك استراتژي مناسب به كار مي آيد. امروز كمپاني NIIT هند با تنظيم استراتژي خود برمبناي صادرات نرم افزار در سال ۲۰۰۰ميلادي مبلغ ۲۷۰ميليون دلار درآمدداشته است . زماني كه سال ۲۰۰۲ ميلادي به پايان رسيد ۶۳درصد سرمايه گذاريها در دنيا به فن آوري اطلاعات اختصاص داشت.
پروفسور جوآ رئيس انجمن علوم كامپيوتر اتريش درباره IT علم زمان بي مكاني و صرفه جويي در هزينه ها مي گويد: «IT مانند خواندن و نوشتن كه بين مردم رايج مي شود توسعه مي يابد، ما بايد سعي كنيم درمقام تشبيه از كپي كردن IT بپرهيزيم ودر نوشتن از خلاقيت بهره بگيريم».

دوچيز ظاهراً هميشه ما را فرو مي كوفته است، يعني مانع پيشرفت فكري ما بوده: يكي فكر [سنتي] و آن اينكه ما همه چيز را داريم و تنها كارمان اين است كه يا به منابع دست نخورده رجوع بكنيم يا همين چيزهايي را كه داريم دوباره بگوييم. يكي هم در جانب روشنفكران ما بوده كه گاهي تلاششان بر اين بوده كه همه گناهها را به گردن استعمار و اجانب بيندازند. در عين اينكه اين حرفها از جهتي صحيح است ولي هر دوشان هم به نحوي مانع حركت بعدي خواهند شد. خود را تبرئه كردن، زمينه داخلي را نديدن يا خود را واجد همه چيز ديدن و به فقدانها و نقصانهاي خود هوشيار نبودن بزرگترين عاملي است كه ما را از حركت باز خواهد داشت. نبايد همه تقصير را به گردن بيگانگان انداخت و نبايد خود را چنان غني و ثروتمند محسوب كردكه نقايص وحاجات ناديده بمانند. رفع غفلت در اين دو ناحيه كليدي است كه ما را به گشودن قفلهاي سنگين زندگي توانا خواهد كرد.
دكتر عبدالكريم سروش، نويسنده، ۱۳۷۳