|
درچگونگي اختصاص بودجه فرهنگي كشور (۱)
فرهنگ ؛جيب تنگ و مدعيان بسيار
|
|
|
رقم يك درصدي بخش فرهنگ و هنر در كل بودجه ساليانه كشور ما همواره دلخوريهايي در بر داشته است ونوسان حول محور همين رقم، انتظارات و توقعات بيشتري را ازناحيه فرهنگ دوستان و يا متصديان اين بخش مطرح كرده است. اما كاوش درلايه هاي زيرپوستي اين مسأله، ما را با اصلي سهل وممتنع در وادي فرهنگ و زير ساختهاي سياسي، اجتماعي آن رو به رو مي كند. در آماري كه صندوق بين المللي پول در مقايسه با نسبت بودجه فرهنگي به كل بودجه چندين كشور ارائه داده است كشورهاي مصر وايران* به ترتيب با رقم ۷/۲۳ درصد و ۲/۳ درصد بالاترين بودجه فرهنگي و آمريكا و آلمان و ژاپن به ترتيب با ۰/۳۰ ، ۰/۱۸ و ۰/۱۱ درصد پايين ترين ميزان اين رقم را دارند. آنچه در نخستين نگاه رخ مي نمايد، غربال كشورهاي پيشرفته از كشورهاي جهان سوم در دو سوي اين ارقام است. ساختار فربه دولت در كشورهاي جهان سوم، چه بسا آنها را بدين جهت گيري ناگزير مي كند. بدنه اقتصادي بخش فرهنگ در بازار عرضه وتقاضا، نحيف است و راهكاري جز حمايت ندارد. اما چگونگي تقسيم اين يارانه، بعد نظارتي آن وتوجه به زير ساختها چيزي است كه بايد هم وغم اصلي متصديان فرهنگي ونظارتي را تشكيل دهد. اين گزارش در ۲ شماره به مسائل درگير اين حوزه مي پردازد.
•••
فصل هاي عمومي، دفاعي، اجتماعي و اقتصادي زير بخش هاي اصلي بودجه كشور را تشكيل مي دهند. بخش فرهنگ وهنر جزو دسته امور اجتماعي قرار مي گيرد.
دكتر علي اصغر شعردوست، نماينده كميسيون فرهنگي در كميسيون تلفيق مجلس در مقايسه اي كه در فاصله سال ۷۱ تاكنون ارائه مي دهد، مي گويد: «تركيب نسبت بودجه جاري و عمراني دولت دراين فصل از ابتدا تا انتهاي اين دوره تغيير معناداري نشان نمي دهد، بجز اين كه در سال ۱۳۷۴ به يكباره شاهد كاهش شديد نسبت اعتبارات جاري و افزايش نسبت اعتبارات عمراني بوده ايم. اين وضع كم و بيش تا سال ۱۳۷۷ نيز ادامه داشت. درآمدهاي اختصاصي در اين فصل، پس از رشد نسبي در سال ۷۶ تاسال ۷۹ به شدت ميل به كاهش داشته است. درسال ۸۰ نيز نسبت به سال ۷۹ ، شاهد رشد ۵۰ درصدي دربودجه اختصاصي اين فصل بوده ايم. اما اعتبارات جاري فصل فرهنگ وهنر، برخلاف اعتبارات جاري فصل اعتبارات جمعي، از رشد بالاي سال ۷۲ به شدت نزول كرده و پس از آن تا پايان اين دوره به استثناي سالهاي ۷۷ و ۷۸ دامنه تغييرات بيشتري از فصل ارتباطات وبه طور كلي بودجه عمومي داشته است. رشد درآمدهاي اختصاصي و نسبت آن در بودجه هاي جاري وعمراني دراين فصل، روندي افزايشي داشته، به نحوي كه از ۳۰۰ ميليون ريال در سال ۷۱ به ۴۴۹۸۰ ميليون ريال در سال ۸۱ بالغ شده است، به عبارت ديگر به حدود ۱۵۰ برابر رسيده است. گرچه در طول اين سالها، تركيب اعتبارات به نفع بودجه عمراني و بودجه اختصاصي تحول يافته ولي در مجموع با نوسان زيادي همراه نبوده است. از سال ۱۳۷۷ به بعد نوعي برگشت به تركيب گذشته ديده مي شود. روند نزولي درميزان افزايش بودجه سالانه در سال ۷۱ نسبت به سال پيش در فصل فرهنگ وهنر ديده نمي شود. تنها سالهاي ۷۷ و ۷۸ در اين مورد استثنا بوده اند كه البته اين مسأله در سالهاي بعد جبران شده است. روند درآمدهاي اختصاصي فصل فرهنگ و هنر پس از يك كاهش ۳۰ درصدي به ناگهان در سال ۷۶ با ۲۰۵۰ درصد، افزايش شگفت انگيزي يافت و پس از آن نيز با رشد همچنان بالا به روند خود ادامه داده است. تنها در سال ۸۰ شاهد كاهش سطح رشد از ميانگين رشد درآمد اختصاصي دولت بوده ايم». شعر دوست پس از اين مقايسه آماري به اين نتيجه مي رسد كه «در مجموع نمودار روند درآمدهاي اختصاصي اين دو فصل در مقايسه با درآمد اختصاصي بودجه عمومي كل كشور نشان از آشفتگي و سامان نيافتگي اين گونه منابع درآمدي در اين فصول دارد،به عبارت ديگر بالا و پايين رفتن بي قاعده وغيراصولي اين گونه منابع اعتباري، نشان مي دهد كه نمي توان روي آن برنامه ريزي كرد. بررسي عملكرد اين اعتبارات ممكن است، حكايت ديگري داشته باشد». اين درحالي است كه نگاهي به نوسانات بودجه در برخي كشورهاي پيشرفته نشان از ثبات نسبي ارقام مي دهد. با اين حال عضو كميسيون فرهنگي يادآور مي شود. «چنانچه از بي نظمي اعتبارهاي اختصاصي صرفنظر كنيم، رشد بودجه هاي فصول موردبحث (جاري، عمراني وكل) تا سال ۷۵ ، در يك باند منطقي و كم نوسان و نزديك به ملاك هاي ملي حركت داشته اند، در پايان اين دوره (سال ۸۰) رشد كليه اين بخشها از رشد اعتبارات كل كشور كم تر شده است . از نظر كمي اعتبارات فصل اعتبارات فرهنگ و هنر نسبت به بودجه عمومي دولت از سال ۷۱ تاكنون از نودوشش صدم درصد به حدود ۱/۵ درصد رسيده است».
بخش ديگر بحث به چگونگي تقسيم بودجه اين فصل و مراكز متنوعي كه در اين فصل طويل قرار مي گيرند، مربوط مي شود. نهادهاي متنوع ومتعدد حوزه فرهنگ مانند ستاد امر به معروف و نهي از منكر، ستاد اقامه نماز،اتحاديه انجمن هاي اسلامي دانش آموزان، كمك به تأمين مسكن ائمه جمعه، رسيدگي به امور مساجد، كمك به دايرة المعارف بزرگ اسلامي ، مؤسسه تحقيقات علمي و فلسفي ملاصدرا پيش از اين به صورت مستقل از دولت بودجه مي گرفتند كه سپس در حوزه مسؤوليت عمومي وزارت فرهنگ وارشاد قرار گرفته اند.
مجمع جهاني اهل بيت ومجمع تقريب مذاهب نيز در لايحه بودجه سال ۸۱ در پوشش اعتباري وزارت فرهنگ وارشاد اسلامي قرار گرفت. صداوسيما همچنان از كمك ۱۶۰۰ ميليارد ريالي بودجه عمومي دولت در بودجه سال ۸۰ برخوردار بوده كه در بودجه سال ۸۱ ، ۴۵۰ ميليارد ريال از محل درآمد آگهي ها وتبليغات در اختيار اين سازمان قرار گرفته است. در گزارشي كه به تازگي معاون امور فرهنگي، آموزشي و پژوهشي سازمان مديريت و برنامه ريزي مي دهد: «اعتبارات اختصاص يافته به وزارت ارشاد ۴۵ ميليارد تومان و صداوسيما ۱۳۸ ميليارد تومان است و به طور تخميني درآمدهاي اين سازمان ۷۰۰ ميليارد تومان برآورد مي شود».
نگاهي به بخش هاي سينما، بازار نشر وهنرهاي تجسمي نشان مي دهد براي نمونه اعتبارات اختصاص يافته به هنرهاي تجسمي از ۴/۳ ميليون تومان در سال ۶۷ به ۳۲۳ ميليون تومان در سال ۷۶ رسيده است. در حوزه مطبوعات نيز بيشترين يارانه ها را روزنامه كيهان و اطلاعات دريافت كرده اند، در حالي كه كمترين نياز را داشته اند.
بنا به اظهارنظر دكتر شعر دوست «درحال حاضر قابل قبول ترين معيار نوع تقسيم بندي سازمان مديريت برنامه ريزي در فصول و رديفهاي بودجه است. در بودجه عمومي كشور، فعاليتهاي فرهنگي و هزينه هاي مربوط به آنها در ذيل دو فصل مي آيد. يكي فصل اطلاعات و ارتباطات جمعي كه جزو امور عمومي و شامل پنج برنامه است: ۱ ـ اداره و توسعه شبكه راديو تلويزيون ۲ ـ خبرگزاري ۳ ـ تبليغات ۴ـ مطبوعات ۵ـ توليد و تأمين برنامه هاي راديو وتلويزيون.
دوم فصل فرهنگ وهنر كه جزء امور اجتماعي است: ۱ـ پژوهش وحفظ و احيا و معرفي ميراث فرهنگي ۲ـ گسترش فرهنگ وهنر ۳ـ فعاليتهاي فرهنگي خارج از كشور ۴ ـ پرورش و رشد استعدادهاي فرهنگي و هنري كودكان و نوجوانان ۵ ـ گسترش معارف اسلامي ۶ ـ توسعه فرهنگ وقف ۷ ـ تحقيق و بررسي ۸ ـ خدمات اداري».
و اما بودجه فرهنگي سال ۸۲ ، جليل سازگار نژاد عضو كميسيون فرهنگي مجلس از افزايش چشمگير سقف فرهنگ و هنر در بودجه سال ۸۲ در لايحه دولت خبر مي دهند: «بودجه فرهنگي سال ۸۲ در چند محور قابل توجه است يكي افزايش سرانه فضاهاي فرهنگي ، توسعه فضاهاي فرهنگي اقشار مختلف ، كودكان، جوانان، زنان، تكميل پروژه هاي مهمي مثل فيلم خانه ملي، كتابخانه ملي، محور ديگري كه در بودجه مورد توجه بود، احداث فضاهاي فرهنگي هنري بزرگ، نمايشگاههاي دائمي كتاب، مجتمعهاي فرهنگي در شهرستانها، تالار فارابي، ساماندهي حريم موزه هاي كشور، روزآمد كردن ۱۵۲۰ كتابخانه عمومي كشور ، تكميل ۳۰۰ پروژه نيمه تمام باقيمانده ازدهه ،۷۰ توجه خاص به فعاليت فرهنگي اقشار جوان و نوجوان سينماي جوان، تكريم از پيشكسوتان فرهنگي و برنامه هاي حمايتي براي تأمين حمايت اجتماعي و صندوقهاي حمايتي از هنرمندان و اهل فرهنگ، محورهايي است كه در سال ۸۲ مورد توجه قرار گرفته، تقويت كتابخانه هاي عمومي و پروژه هايي كه درسال ۸۲ و ۸۳ خاتمه پيدا مي كنند». وي در نهايت به اين جمع بندي مي رسد كه ۷۴ درصد بودجه فرهنگ و هنر نسبت به سال گذشته افزايش پيدا كرده كه نزديك به ۱/۳ كل بودجه را در بر مي گيرد.در تبصره ۷ قانون بودجه حكمي آورديم كه به كليه دستگاههاي اجرايي اجازه داده شده، يك درصد اعتبارات خودشان را به طراحي و ساخت آثار هنري اختصاص دهند كه رقم قابل توجهي است و مي تواند از بودجه هاي عمومي، حوزه فرهنگ را پشتيباني كند. همچنين در تبصره ۱۳ قانون بودجه شاهد هستيم كه مراكز فرهنگي و هنري از طريق اتصال به شبكه اينترنتي به صورت رايگان بهره مند شوند و براي كاربردهاي علمي و آموزشي و هنري و فرهنگي استفاده كنند».
نگاهي به سهم بخش هاي مختلف از بودجه فرهنگي يادآوري برخي نكات را ضروري مي نمايد در بخش كتاب، بخشي از كمك ها بايد در اختيار صاحبان قلم، نويسندگان و محققان گذاشته شود تا با افزايش كيفيت كتاب ، تقاضا براي اثر آنها افزايش يابد. اگر هدف از يارانه به مطبوعات افزايش محتواي مطبوعات است، بايد اين كمك ها به جاي اين كه به سازمان ها پرداخت شود، در اختيار آفريننده هاي آن قرار گيرد، يعني نويسندگان و روزنامه نگاران از اين يارانه ها بهره مند شوند. سرمايه گذاري دولت در بخش هنرهاي تجسمي ناچيز است.
بايد مقرراتي وضع شود تا امكان ارائه آثار هنري در بازارهاي جهاني با معافيت حقوق گمركي و شركت هنرمندان درنمايشگاههاي بين المللي فراهم شود. در بخش توريسم نيز احساس امنيت و تحولات داخلي از عوامل اصلي تعيين كننده رونق بخش دراين فصل هستند.
* اين رقم براساس نحوه محاسبه صندوق بين المللي پول است.
|
