اشاره : پس از انقلاب به دليل شرايط ويژه كشور و وجود برخي از اولويتها و ضرورتها، توجه عمده پژوهشگران معطوف به تأمين نيازهاي ناشي از شرايط ويژه انقلاب و جنگ بود و به دنبال آن پژوهش در ابعاد گوناگون آن تحت الشعاع مسائل ديگر قرار گرفت. پس از پايان جنگ و عادي شدن اوضاع و بازنگري در نيازها و اولويتها، تحول در عرصه هاي مختلف اجتناب ناپذير شد، به خصوص در زمينه پژوهشهاي ديني كه در شرايط جديد در قالب نهادهاي سنتي و مدني شكل تازه اي به خود گرفته بود و از نابساماني، موازي كاري، ناهماهنگي و عدم تناسب با مقتضيات زمان رنج مي برد، از اين رو در نخستين كنگره دين پژوهان در سال،۷۷ موانع، مشكلات، آسيبها و بايسته هاي پژوهش ديني مورد بحث و بررسي قرار گرفت. رهيافتهاي اين كنگره، ضرورت هماهنگي، بهينه كردن اطلاع رساني و پشتيباني از مراكز دين پژوهي فرهنگ طرح تشكيل دبيرخانه دين پژوهان را آشكار ساخت. به اين ترتيب دبيرخانه دين پژوهان كشور در سال۱۳۶۸ به عنوان نخستين تشكيلات رسمي خواهان شناسايي سامان پژوهشهاي ديني با حمايت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي شروع به كار كرد. دين پژوهان در رأس پژوهشهاي ديني كشور كه بيش از ۴سال عمر ندارد امروزه باهجومي از پرسشهاي جديد و چالشهاي معاصر مواجه است وبا وجود آسيبها و آفتهاي جدي در مسير خود، با گامهايي آرام حركت مي كند و اين در حالي است كه دين پژوهي در دنيا با سرعتي هر چه تمام تر پيش مي رود.
• گروه انديشه

\ در حال حاضر روشهاي پژوهشي ديني، در غرب متحول شده است. شما حوزه دين پژوهي در ايران را در مقايسه با دنياي غرب چگونه ارزيابي مي كنيد؟
* اين يك حقيقت است كه پژوهشهاي ديني بايد بر اصول علمي استوار باشد و به دور از جنبه هاي احساسي و تبليغي انجام گيرد. اينگونه پژوهش در كشور ما هنوز بسيار نحيف است و ديد علمي و نگرش محققانه اصيل در اين مقوله كم رنگ است. فرهنگ سنتي هنوز بر بسياري از مراكز پژوهشي كشور ما حاكم است و پژوهشهاي ميداني نتوانسته راهي باز كند و از پژوهشهاي كتابخانه اي فراتر نرفته ايم. ما با چنين ضعفهايي است كه صراحتاً مي توانيم بگوييم در حوزه دين پژوهي نيم قرن از دنياي غرب عقب هستيم. البته متدهاي پژوهش، به تازگي مورد توجه قرار گرفته و اخيرا ً شاهد رشد و توسعه و ارتقا در اين حوزه هستيم. در حال حاضر نسل جديدي از پژوهشگران ديني، تربيت شده اند كه با آشنايي و آگاهي از دانش جديد وروشهاي علمي و نيازهاي زمان وارد اين عرصه گرديده اند كه مسلما ً اين موج نو نيز اگر درست هدايت و مديريت نشود چه بسا آسيب پذير و به بيراهه كشانده شوند.
در حال حاضر چه آسيبها و آفتهايي متوجه دين پژوهي در كشور است؟
در شرايط حاضر يكي از مهمترين آفتهاي دين پژوهي، سياست زدگي است. متأسفانه امروزه از دريچه منافع حزبي و سياسي و جناحي به مسائل ديني نگريسته و تحليل مي شود و سياست زدگي بر جامعه ديني سايه انداخته و بسياري از سياستمداران و سياست زدگان با شگردهايي كه دارند بر جامعه ديني و علمي تأثير مي گذارند و كارهاي بسيار سستي را به نام دين منتشر مي كنند. در صورتي كه علماي سابق اينگونه آسيبها توجه داشتند و جلوي آن را مي گرفتند. امروزه كمتر عالمي را مي بينيم كه مانند شهيد مطهري، شهيد بهشتي و علامه طباطبايي داراي ژرفايي و تأثيرگذاري باشند.
از طرف ديگر انگيزه هاي معنوي به خصوص در سطوح عالي و مديران علمي و فكري كاهش يافته و همه چيز با معيار مادي سنجيده مي شود و اين افول انگيزه هاي معنوي در كسب و توليد علم در حوزه ها و دانشگاهها بسيار ملموس است به گونه اي كه طبق آمار موجود از هر ۵نفرعضو هيأت علمي دانشگاهها فقط يك نفر به تحقيق و پژوهش مي پردازد و از اين پژوهشها تعدادبسيار كمي داراي موضوعات ابتكاري است و اين براي جامعه ما باورسوز است و يك زنگ خطر براي جامعه علمي و بويژه ديني است.
مشكل بزرگتر جامعه علمي و ديني ما نقدگريزي است.برخي از مدعيان دين مداري از پرسش، چالش و نقدمي ترسند و نظرهاي مخالف خود را برنمي تابند و در برابر آنها با عصبانيت، بي حوصلگي و خشونت به موضع گيري مي پردازند و همين فقدان سعه صدر مديران ديني، از موانع بزرگ دين پژوهي است.
محققان و مؤلفان ما كه صاحب نگرش علمي و ديني هستند نيز با مشكلات جدي روبرو هستند. سرمايه گذاري در مورد چاپ كتابهاي علمي و ديني با توجه به اينكه مخاطبان اينگونه كتابها قشري خاص هستند بسيار كم است. حق التأليف مؤلفان اين كتابها نيز نسبت به ديگر كتب بسيار اندك و شانس چاپ آثارشان كم است. متأسفانه هنوز در ميان بسياري ازناشران كشور از چاپ كتاب پژوهشي كه در پي شكفتن و بازشناسي حقيقت ها و باورهاست خودداري مي شود. چنين فضاي حاكمي، مؤلفان را به سوي كارهاي بازاري و عامه پسند مي كشاند.
\ آيا پژوهشهاي ديني در ايران مطابق با نيازها و ضرورتهاي واقعي جامعه است؟
* مسلماً نه! البته اين بدان معنا نيست كه كاري صورت نمي گيرد. انصاف اين است كه دهها و صدها مؤسسه پژوهشي در حوزه دين فعال هستند و هر كدام تلاش مي كنند پرسشها و چالشهايي را پوشش دهند، اكنون در بخش فقه و حقوق، فلسفه وكلام، پژوهشهاي حديثي و قرآني و تاريخ و سيره كارهاي بزرگ و مفيدي انجام مي شود، اما نظر به گستردگي شبكه ارتباطات جهاني، اين تلاشها پاسخگوي پرسشها، شبهات و چالشهاي معاصري نيست؛ در حوزه دين پژوهي ما بايد درصدد برنامه ريزي دقيق تر، نظم و مديريت بهتر و اطلاعات به روزتر باشيم. ما هم از جهت داخلي به دليل وجود حكومت ديني و نهادهاي تشكيل دهنده آن و هم به جهت حضور نسلي پرنشاط و پرسشگر و هم به جهت هجوم گسترده و بي امان مخالفان و منتقدان و معاندان و مطالبات حق جويان، بايد پيوند و ارتباط خود را با دست آوردهاي ديني ـ پژوهشي دنياي غرب و عرب بيشتر كنيم و البته به اقتباس بسنده نكنيم و به توليد آثار عميق و مفيد و راهگشا بپردازيم.
\ بسياري از محققين معتقدند نوانديشي ديني واحياي تفكر ديني در شرايط كنوني يك ضرورت است، در اين زمينه چه كارهايي انجام شده است؟
* اين مطلب تازه اي نيست. ما هميشه براي ايجاد شادابي و طراوت و همگام كردن معرفت ديني با مقتضيات زمان، نياز به بازخواني متون و نصوص ديني و برداشتها و فهم جديدي از اسلام داريم. دعوي جاودانگي و جهاني بودن اسلام را بايد با ارائه درست و دقيق تفسيرهاي مناسب از آن اثبات كرد. اكنون در جهان عرب اين نوع نگرش رو به گسترش است. اما متأسفانه اكنون عرصه قدرت و سياست، مجال ژرفايي و خلاقيت علمي و عملي را از نخبگان ديني گرفته است و به همين جهت برخي منفعلانه در پي حوادث جزيي، مصالح كلي را به مسلخ مي كشند.
\ نسل جديد پرسشهاي زيادي در حوزه دين دارند كه بي پاسخ مانده است. تلاشهاي دبيرخانه دين پژوهان در اين زمينه را چگونه ارزيابي مي كنيد؟
* معمولاً دبيرخانه يك تشكيلات ستادي است، لذا براي تحقق اهداف مورد نظر رأساً به توليد اقدام نمي كند و بيشتر در زمينه سازي و ايجادبستر مناسب براي پاسخ به نيازهاي اين عصر و نسل كوشش مي كند. كارهاي توليدي دبيرخانه هم بيشتر جنبه اطلاع رساني دارد.
\ يعني شما با توجه به شناخت نيازها و اولويت هاي ديني در توليد پژوهش نقش نداريد؟
* ما درتوليد پژوهش به طور مستقيم نقش نداريم ولي تلاش مي كنيم كه پرسشها، چالشها، واقعيتها، ضرورتها و اولويتها را از طريق نشستها، همايشها، خبرنامه و ساير منشورات به پژوهشگران حوزه دين منتقل كنيم و به نظر مي رسد در اين زمينه چندان بي توفيق نبوده ايم. براي اينكه در پي انعكاس واقعيتها به متوليان امور و متصديان مراكز دين پژوهي و پژوهشگران مستعد، ما شاهد تغيير رويكردها و تأسيس مراكز جديدي براي پاسخ به پرسشها و چالشهاي موجود هستيم. قدرداني و تشويق و تجليل و حمايت دبيرخانه از پژوهشهاي مفيد و روزآمد نيز گام ديگري در ترغيب محققان علوم ديني به سوي پر كردن خلأهاي فكري و پاسخگويي به پرسشهاي نوين بوده است.
\ با توجه به شرايط كنوني اولويتهاي پژوهشي و نيازها در حوزه دين چيست؟
* تشخيص نيازها و اولويتها، تنها با به كار بستن متدهاي علمي ميسر است. ما مي بايست از پژوهشهاي ميداني در اين زمينه بهره مند شويم، گرچه پژوهشهاي برون ديني كه از مراكز و استانهاي مختلف به دبيرخانه ارسال مي شود، تا حدود زيادي به اين مهم كمك مي كند ولي بي ترديد اين مقدار كافي نيست و بايد برنامه ريزي علمي و دقيق تري طراحي شود كه البته مستلزم حمايت متوليان امور ديني و مديران و مقامات بلندپايه نظام اسلامي است، ولي به طور كلي تحقيقات به عمل آمده نشانگر آن است، كه برخي از پرسشها، بازتاب رفتارهاي نامناسب گروهي از مدعيان است كه با نام دين، سليقه ها و منشهاي خود را بر جامعه تحميل مي كنند و چهره خشن و ناخوشايندي از اسلام براي نسل امروز به تصوير مي كشند. شماري از پرسشها نيز عكس العمل نابهنجاري هاي جامعه و ناكارآمدي برخي از نهادهاي رسمي است و البته آنچه كه افراد و طيفهاي فكري و فرهنگي بيگانه از طريق شبكه جهاني ارتباطات در اشكال گوناگون پراكنده مي سازند در اين زمينه بي تأثير نيست. لذا پرسشهاي برآمده از اين نابهنجاريها و بدرفتاريها و ناكارآمدي ها، پاسخ علمي و برداشتن گامهاي جدي در اصلاح عمل اجتماعي مي طلبد. اما شماري از پرسشها نتيجه تحولات دنياي مدرن و ورود فرهنگهاي بيگانه و يا زاييده كنجكاويهاي ذهن بشر است و نياز به پاسخ علمي و تخصصي دارد. پاسخ برخي از اين پرسشها به تبيين اين موضوع برمي گردد كه اولاً ميان واقعيتهاي زندگي و عمل متدينان و يا متظاهران به مذهب، با حقايق نوراني اسلام تفكيك قائل شويم، ثانياً به اين نكته تأكيد شود كه برداشتهاي افراد و جناحهاي فكري و سياسي از دين، لزوما ً مساوي با گوهر دين نيست. ولي به هر حال آنچه كه به عنوان ناكارآمدي دين و يا تضاد آن با علم و عقل و نيازهاي فردي و اجتماعي بشر مطرح مي شود بايد مورد بررسي قرار گيرد و بدانها پاسخ مستدل، علمي و روشمند داد.
وجود خرافات و برگ و سازها و پيرايه هايي كه به اسلام بسته شده است، پرسشهاي بسياري را نيز افزوده است كه تحقيق و جست وجو براي آشكار كردن جوهر اسلام و حقيقت دين و ارائه معارف ديني در شكل و زبان و ادبياتي متناسب را در اولويت قرار داده است. همسازگرايي اسلام با مقتضيات عصر و الزامات دنياي جديد، به ويژه در عرصه مسائل حقوقي از موضوعات بسيار مهمي است كه شايسته است مراكز و مؤسسات دين پژوهي به طور جدي بدان بپردازند.