تعزيه در ميان سنتهاي ايراني رفتاري است آييني ـ نمايشي كه با ساخت و پرداختي تاريخي ـ ديني، ريشه در رفتارها و مناسك آييني كهن ايراني دوانده و مايه از اسطوره ها و داستانهاي ايراني گرفته است. داستان واقعه هاي تاريخي هر يك از مجالس تعزيه به صورتي خاص با اسطوره ها و قصه ها در مي آميزد و اگر كسي از چگونگي واقعه هاي تاريخي مذهب تشيع آگاهي نداشته باشد، تمايز ميان افسانه و تاريخ يا اسطوره در تعزيه ها براي او دشوار خواهد بود. از اين روست كه وقايع، داستانها و رخدادهاي تاريخي تعزيه ها براي عامه مردم گيرايي دل انگيزي پيدا كرده اند. تعزيه به دو شكل هنر كلامي، نوشتاري و گفتاري در جامعه ايران حضور يافته است. شكل كلامي ـ نوشتاري تعزيه، نسخه هاي تعزيه يا تعزيه نامه هايي است كه به صورت مكتوب به ما رسيده است و شكل كلامي ـ گفتاري آن تعزيه خواني است كه بيان و واقعه هاي تعزيه نامه ها به شيوه نقالي و نمايش صحنه واقعه هاست. مجموعه ادبيات نمايشي تعزيه برخلاف ادبيات عامه كه مبنا و زمينه شفاهي دارند و به صورت سينه به سينه انتقال مي يابند، از آغاز به صورت مكتوب آشكار شده است و به صورت نوشتاري در بين مردم دست به دست گشته است. چون ركن اساس تعزيه هابر بنياد فرهنگ عامه و بر زمينه انديشه و احساس و اعتقادات عامه مردم كوچه و بازار بنيان گرفته است و ساخت و پرداختي ساده و زبان و بياني روان و عامه فهم دارد، از اين رو تعزيه نامه ها در زمره ادبيات عامه و در مجموعه فرهنگ مردم قرار مي گيرند. تعزيه خواني يك آيين مذهبي ـ عبادي و يا يك بازي آييني ـ نمايشي و صورتي تركيبي از هنر كهن داستان سرايي و نقالي و سنت روضه خواني و نوحه سرايي در ايران است. اهميت و ارزش تعزيه خواني بيش از آنكه در روش اجرا و نمايش واقعه ها باشد. در شيوه خواندن هنرمندانه اشعار و بيان درست واقعه هاست. از اين رو به اين رفتار مذهبي اصطلاحاً تعزيه خواني گفته اند. تعزيه خوان همچون روضه خوان واقعه گو ، از فراز سكوي تكيه كه نقشي چون منبر در مسجد دارد. تاريخ قدسي وقايع مذهبي و چگونگي مصائب اهل بيت مطهر پيامبر را با كمك كلمات و حركات براي مردم روايت مي كند. وظيفه تعزيه خوان نقل تاريخ مذهبي به زبان و بيان شعر و موسيقي وبه شيوه نقالي و نمايش وقايع مذهبي و به صورت مقدس وار و با حركاتي سنجيده و استوار عامه مردم را از تاريخ وقايع كربلا آگاه مي كند. مردم آنچه را كه از زبان روضه خوان پاي منبر مي شنوند در تعزيه به صورت نمايش مي بينند. تعزيه خوان همچون بازيگر تئاتر آفريننده يك شخصيت نيست، بلكه پردازنده نقشهاي تاريخي مذهبي براي مردم است. آنها نقش قهرمانان و داستانهاي هريك از نقشها را طبق سليقه مردم و آنطور كه آنان مي خواهند براساس رسوم و فولكلور آن مرزو بوم نمايش مي دهند و مي پرورانند.
تعزيه به عنوان يك آيين سنتي نمايشي توانايي آن را دارد كه هر سال در ايام محرم و صفر واقعه جانگداز عاشورا را در پيش چشم مردم زنده كند. در تعزيه سه ركن كلام، موسيقي و حركت بسيار اهميت دارد. كاربرد زبان شعر و موسيقي در بيان داستان و هماهنگي بين اين، دو عنصر و حركات نمايشي در تعزيه برجسته ترين نقش را ايفا مي كنند. كلام در تعزيه وزن دار و آهنگين و منظوم است. زبان منظومه هاي تعزيه، زباني زنده، سالم ، رسا، گويا و نزديك به زبان رايج ميان عامه مردم كوچه و بازار است. يك تعزيه خوان خوب و برجسته كسي است كه افزون بر شعرداني و موسيقي شناسي و داشتن صداي خوش، فن و هنر نقالي را هم به تمام معنا بداند و در به نمايش درآوردن وقايع بازيگري توانا باشد و بتواند احساسات مردم را برانگيزد و آنها را به لذت بردن از شنيدن نمايش خود ترغيب كند. لذت بردن در اينجا به معناي خنديدن و شادبودن نيست بلكه به معناي همذات پنداري به معناي واقعي كلمه با شخصيت هاي نمايش است. تعزيه يك نمايش تراژيك و عميق است كه نمي توان صرفاً به آن نمايش تراژدي شرقي گفت زيرا ريشه آن در ايران باستان و زماني است كه سياوش كشته شد. لغت «سووشون» درواقع هم سياوشان يا حزن و اندوه براي سياوش است كه به دست افراسياب كشته شد. بعد از اسلام با وجود گستردگي شيعيان در سراسر دنيا در هيچ كجا نمي توان تعزيه يافت زيرا عزاداري براي اهل بيت به لباس نوعي اصالت ايراني ملبس شده بود كه شيعي بودن و عميق بودن اين واقعه زيبايي آن را دو چندان مي كرد. تعزيه براي خود داراي نشانه هايي است كه درك اين نشانه ها مستلزم شناخت جزئيات وقايعي است كه تاريخ آنها را به درستي تعريف كرده است. هر چند تعزيه قائم به ذات است ولي مي تواند با كشف دوباره به منبع الهام بسياري از قواعد دراماتيك نيز منجر شود. مشكل اينجاست كه اجراي تعزيه خود عملي مقدس است ولي شيوه هاي نادرست و سنن غلط باعث شده كه در بسياري از نقاط ايران بيشتر از اينكه وامدار تاريخ ائمه اطهار باشد از سنت هاي بعضاً غلط و فسيل شده نقاط ايران وام بگيرد و باعث شود نتيجه كار چندان موفق نباشد.
درواقع اين مدل تعزيه ها بيشتر زنده كننده سنت ها هستند تا يادآورنده مصائبي كه به «ائمه اطهار» رفته است. برگزاري بخش ويژه تعزيه در جشنواره فجر گام بسيار مؤثر و فوق العاده اي در جهت پيشرفت اين نمايش قديمي در ايران مي تواند باشد. گامي كه احتمالاً خود برگزاركنندگان هم از نتايج آن شگفت زده خواهند شد. اين پيشرفت به شرطي حاصل خواهد شد كه خودگردانندگان تعزيه نيز به فكر نوآوري در تعزيه باشند.

نقش انكارناپذير و مؤثر عكاسي در روند رويدادهاي روزهاي آغازين انقلاب و حضور گسترده عكاسان در ثبت رخدادهاي دوران جنگ، باعث شكل گيري رشته مستقل عكاسي در دانشكده هاي هنري كشور شد و در اين ميان عكاسي تئاتر همواره يكي از مستقل ترين و مطرح ترين موضوعات كلاس و حتي پايان نامه هاي دانشجويي رشته عكاسي بوده است.
تاريخ پرافتخار ايران كه متأسفانه درگذشته از ثبت تصويري درخور و مناسب بي بهره بوده است در سالهاي اخير بويژه در دهه گذشته صاحب آثار با ارزشي شده است كه نمايشگاه برگزارشده در اين دوره جشنواره مؤيد اين پيشرفت محسوس در زمينه عكاسي تئاتر در ايران بود.
نمايشگاه ده سال عكاسي تئاتر ايران كه همزمان با بيست و يكمين دوره جشنواره تئاتر فجر همراه بود، مجموعه اي بود از ميان بيش از چهارصد عكس ارسالي سي نفر از عكاسان خودآموخته و فارغ التحصيل اين رشته از دانشگاههاي كشور كه از ۱۲۵ نمايش اجرا شده در تهران و شهرستانها در ۱۰سال گذشته، انتخاب شده بود.
شركت كنندگان در اين مسابقه عبارت بودند از: بهروز انساني، امين باقري، ساناز بختيارجم، مسعود پاكدل، مجيد پهلوان، اختر تاجيك، ندا رشيدي، مجيد توكلي انبراني، سارا جمال آبادي، سيدابراهيم حسيني، مهدي حيدري، مجيد خمسه، احمد ذات اصغر، سيامك زمردي مطلق، علي سراج همداني، محمدرضا شريفي نيا، بهرام شفيعي، علي اكبر شيرژيان، خانعلي صيامي، حسن طاهري، ناصر عرفانيان، اميدعليزاده، سيدحسين فداي حسين، مريم محمدي، معصومه منصوري آريا، ماني ميرصادقي، مهدي ميرمحمدي، عليرضا نوروزي خراساني، اعظم ولي قيداري، يارتا ياران، مجيد صباغ بهروز، نادر داودي.
داوران اين بخش كه رأي آنها امشب در مراسم اختتاميه برنده را مشخص خواهدكرد. عبارتند از: محمود كلاري فيلمبردار و عكاس برجسته سينما، سيف الله صمديان مديرمسؤول مجله تصوير كه ضمن تدريس عكاسي در دانشگاهها به مستندسازي نيز مشغول است و فرهاد آئيش كه علاوه بر بازي، تدريس، كارگرداني و نويسندگي در عكاسي تئاتر نيز هست. او مدرك فوق ليسانس عكاسي از دانشگاه كاليفرنياي آمريكا را دارد.

بعد از حضور فيلمهاي مطرح دنيا در چند سال گذشته جشنواره فجر، امسال در اين جشنواره شاهد حضور داوراني سرشناس خواهيم بود. وقتي روابط عمومي جشنواره خبر از حضور «تادسولوندز» و «رولند جافي» داد، بسياري از صاحبنظران خوشحال شدند كه بالاخره پاي فيلمسازان مطرح روز دنيا هم به ايران باز شد. البته در سالهاي گذشته نيز شاهد حضور سينماگران برجسته اي همچون «داريوش خنجي» در جشنواره بوده ايم، ولي حضور خنجي در ايران را مي توان بيشتر به ايراني تبار بودن او ربط داد. هرچند حضور «رولند جافي» نيز در پرده ابهام است.
«رولند جافي» را اكثر سينمادوستان مي شناسند. اين كارگردان مشهور انگليسي متولد ۱۷ نوامبر ۱۹۴۵ در لندن است. او قبل از اينكه به سينما روي بياورد، كارگردان تئاتر و تلويزيون بوده است. او با اولين فيلم خود «كشتزارهاي مرگ» در سال ۱۹۸۴ تحسين جهانيان را برانگيخت. اين فيلم كه از تلويزيون ايران و از برنامه «سينماچهار» نيز پخش شده است، به وضعيت بحراني جنگ كامبوج و رابطه يك خبرنگار آمريكايي و يك پزشك كامبوجي را كه اسير خمرهاي سرخ شده، مي پردازد. فيلم برنده سه جايزه اسكار از جمله فيلمبرداري براي «كريس منجيز» شد. «سام واترستون» كه بينندگان ايراني او را با سريال جذاب «پروفسور دوريل» مي شناسند نيز براي اين فيلم نامزد دريافت اسكار شده است. «مأموريت» فيلم بعدي «جافي» در ۱۹۸۶ در همان ابتداي كار با دريافت نخل طلاي كن با تحسين روبرو شد. اين درام تاريخي انگليسي كه به تاريخ استعمار پرتغال در قرن هجدهم در برزيل مي پردازد، از يك نظر به فيلمي قابل تدريس در دانشگاههاي سينمايي تبديل شده است. تقابل «جرمي آيرونز» و «رابرت دونيرو» با دو سبك بازيگري كاملاً متفاوت چالشهاي تصويري و بياني خارق العاده اي در بحث بازيگري برانگيخت و از اين رو فيلمي لازم المطالعه براي بازيگري است. فيلم حاوي نكات فني و زيبايي شناسانه ويژه اي چون فيلمبرداري خارق العاده «كريس منجيز» و موسيقي جاودانه «انيوموريكونه» است كه اولي موفق به دريافت اسكار شد و دومي در عين شايستگي از دريافت آن محروم ماند. مطمئناً همه ايراني ها موسيقي «مأموريت» را كه در ايران به نام «مأموريت مذهبي» معروف است شنيده اند و از آن لذت برده اند، ولي نمي دانند اين موسيقي براي فيلمي است كه كارگردان آن امسال داور جشنواره فجر است. «رولند جافي» بعد از «مأموريت» با وجود فيلمهاي بعضاً معروف، چندان با استقبال روبرو نشد. «مرد بزرگ پسر كوچك» با بازي «پل نيومن» به شرح زندگي «رابرت اوينهايمر» مخترع بمب اتمي كه آمريكا از آنها بر ضد ژاپن در جنگ جهاني دوم استفاده كرد، مي پردازد. فيلم مذكور شكست سختي خورد. از فيلمهاي ديگر «جافي» مي توان به «نامه اسكارلت» با حضور «گاري اولرمن» و «دمي مور» اشاره كرد كه چندان موفق نبود. فيلم آخر «جافي»، «واتل» كه در مراسم افتتاحيه جشنواره كن در سال ۲۰۰۰ نمايش داده شد نيز اثري تاريخي و پرخرج است كه باز مورد توجه واقع نشد. هرچند ستارگاني همچون «ژراردو پارديو» «تيم راث» و «اوماتورمن» در آن ايفاي نقش مي كنند.
فيلمساز مطرح ديگري كه امسال داور جشنواره فجر است، «تادسولوندز» كارگردان مستقل آمريكايي است كه از فرط مستقل بودن شايد يكي از ناشناخته ترين فيلمسازان آمريكا محسوب مي شود. او متولد ۱۵ اكتبر ۱۹۵۹ در «نيوارك» در ايالت نيوجرسي آمريكا است و در سال ۱۹۸۵ با فيلم "Schat's last shot" پا به عرصه فيلمسازي گذاشت. او دومين فيلم خود «ترس، اضطراب و تأثر» را در ۱۹۸۹ ساخت. سينمادوستان حرفه اي او را بيشتر با فيلم «خوشبختي» محصول ۱۹۹۸ مي شناسند كه در جدول نظرسنجي سال بعد (اين جدول هر ساله در مجله دنياي تصوير منتشر مي شود) بالاتر از فيلمهايي همچون «زيبايي آمريكايي»، «نفوذي» و «ماتريكس» قرار گرفت. اين جدول كه يكي از معتبرترين نظرسنجي هاي منتقدان سينماي جهان است، حاوي نظرات منتقدين بيشتر مجلات معتبر سينمايي دنيا است.
«خوشبختي» كه در آن بازيگران معروفي مثل «فيليپ سيمورهافمن» ـ بازيگر سينماي مستقل آمريكا كه در فيلمهاي مثل ماگنوليا، شبهاي بوگي و آقاي ريپلي با استعداد بازي كرده است ـ و «لارا فلين بويل» ـ كه او نيز بازيگر سينماي مستقل است و تماشاگران جشنواره قبلاً از او "Red Rocxwest" را ديده اند، بازي كرده اند، روايتگر زوال و هجو زندگي آمريكايي از طريق پرداختن به زندگي سه خواهر ـ كه يكي نويسنده، ديگري زني خانه دار و آن يكي معلم زباني است كه به دنبال شوهر مي گردد ـ است. حضور «سولوندز» به عنوان سينماگري مستقل كه هنوز فيلمهايش را مي سازد (ساختن فيلمي مستقل آن هم در سرزمين صادر كننده فيلم، خود هنر مي خواهد) و احتمالاً جزو سينماگراني است كه از وراث روشنفكران نيويوركي است، در جشنواره فجر مي تواند روي قضاوت نهايي داوران تأثير كيفي فراواني بگذارد. احتمالاً امسال نيز شاهد خواهيم بود كه جشنواره فجر به جاي اينكه به فيلمهاي ايراني جايزه بدهد، همانند سال گذشته به درستي جوايز خود را به شايسته ترين ها اعطا كند. هرچند احتمالاً امثال «جك نيكولسون» كه سال قبل جايزه بهترين بازيگر مرد را دريافت كرد، هيچ توجهي به جايزه جشنواره فجر نمي كنند و شايد هيچ وقت حاضر به دريافت آن نشوند، اما اميد است سياستهايي در جشنواره فجر اجرا شود كه مغزهاي ايزوله شده كساني را كه در غرب هنوز فكر مي كنند ايران يك كشور عربي و يا تروريست است متوجه واقعيت كند. حضور داوراني از ابن دست ما را اميدوار مي كند، ضمن بالا رفتن سطح كيفي جشنواره فجر در سالهاي آينده شاهد حضور فيلمسازاني مطرح تر همچون برادران كوئن، استيون سودربرگ، ديويد لينچ يا... باشيم.

حاصل يك سال تلاش هنرمندان سينماي ايران از امروز مقابل نگاه مخاطبان مشتاق قرار خواهد گرفت.جشنواره بيست و يكم فيلم فجر با ۱۵۰۰اثر بلند و كوتاه داخلي و خارجي در بخشهاي مختلف آغاز و روز ۲۲بهمن با معرفي آثار برتر پايان مي يابد. مردم مي توانند فيلمها را در سينماهاي فرهنگ، صحرا، سپيده، عصر جديد، فلسطين و كريستال به تماشا بنشينند.
•••
در جشنواره امسال شاهد فيلمهايي در بخش مسابقه بين الملل خواهيم بود كه حاكي از هوشمندي بانيان جشنواره در انتخاب آنهاست.
بعضي از فيلمهايي كه شاهد آن خواهيم بود از اين قرارند:
«بي خوابي » ساخته «كريستوفرنولان» محصول ۲۰۰۲ اين فيلم كه سازنده آن سال قبل با فيلم «يادآوري » نام خود را بر سر زبانها انداخت بازسازي اثري است به همين نام محصول۱۹۹۷ نروژ با بازي «استلان اسكارسگارد» هنرپيشه اسكانديناويايي سينماي آمريكا كه پاجاي پاي «ماكس فون سيرو» هنرپيشه برجسته سوئدي گذاشته است. «بي خوابي » با حضور «آل پاچينو» به نقشي كه «اسكارسگارد » در نسخه نروژي ايفا مي كرد، يكي از بهترين نقش آفريني هاي خود را انجام داده است. حضور «رابين ويليامز» و «هيلاري سوانك » در كنار «آل پاچينو » همراه با تصاوير عريض فيلمبردار فيلم در افق بي پايان آلاسكا فيلمي ديدني ساخته است.
«بولينگ براي كلمبيايي ها» اين فيلم از بحث انگيزترين مستندهاي تاريخ سينماست كه براي اولين بار در تاريخ جشنواره كن موفق شد به بخش مسابقه راه پيدا كند، اين فيلم كه اخيرا ً از طرف انجمن بين المللي مستندسازان به عنوان بهترين مستند تمام تاريخ شناخته شده به كنكاش قتل عام سال گذشته در كلمبيا و بررسي فرهنگ اسلحه در بين مردم آمريكا پرداخته است. از اين رو مورد غضب تندروهاي آمريكايي قرار گرفته است. اين مستند كه ساخته «مايكل مور» مستندساز برجسته بريتانيايي است كه قبلاً براي BBC فيلم مي ساخته احتمالاً مي تواند در فهرست نهايي برندگان اسكار جايي براي خود دست و پا كند.
«پينوكيو» : فيلم آخر روبرتو بنيني در خارج از مسابقه به نمايش درمي آيد. اين فيلم كه به عنوان پرفروش ترين فيلم ايتاليايي تاريخ سينما دست پيداكرده به اندازه فيلم قبلي او «زندگي زيباست» به موفقيت هنري دست پيدا نكرده ولي احتمال دارد امسال نيز در اسكار بتواند موفق باشد. «پينوكيو» احتمالاً جزو پربيننده ترين فيلمهاي جشنواره فجر خواهد بود. در پينوكيو خود «بنيني» نقش پينوكيو و «نيكولتابراش » همسر بنيني كه در «زندگي زيباست» نيز بازي كرده بود، نقش «پري مهربان» را دارد. اين فيلم نيز محصول سال۲۰۰۲ ايتالياست.
تماشاگران جشنواره فجر بانام «آكي كوريسماكي» ناآشنا نيستند. او قبلاً با هاليوودي ترين فيلمش «قرارداد با آدمكش» در جشنواره فجر حضور داشته است. آخرين فيلم او «مرد بدون گذشته» با تحسينهاي بسيار در جشنواره كن روبرو شد و جايزه ويژه هيأت داوران را گرفت. «مرد بدون گذشته» امسال در جشنواره فجر شانس فراواني براي كسب جايزه اول خواهد داشت.
ولي بحث انگيزترين فيلم جشنواره در بخش بين المللي بي شك «شفاعت الهي » يا «امداد غيبي » ساخته «اليا سليمان» از فلسطين است كه در تمام دنيا با تحسين مواجه شده است. در حالي كه همه دنيا درگير مسائل فلسطين هستند ساخته شدن يك اثر عاشقانه در دل درگيريها بسيار جذاب از كار درآمده است. «اليا سليمان» از مخرب ترين سلاح ممكن (طنز و شوخي) استفاده مي كند تا وضعيت آشفته كشورش را به تصوير كشد، طنز اين فيلم در چيزي نهفته است كه در جامعه اسرائيل امري بديهي و پذيرفته شده است. اين فيلم در ايران و اروپا بسيار موفق خواهد بود ولي در آمريكا با مشكل مواجه خواهد شد، چون جامعه آمريكا با حالتي بسيار تنگ نظرانه به مسائل فلسطين مي نگرد.