حدود سه ميليون ايراني در آن سوي مرزها جامعه متنوعي را تشكيل مي دهند كه در آن طيف پرشماري از صاحبان كرسي هاي تدريس و تحصيل تا فعالان صنعت و سرمايه به چشم مي خورند.
سرگذشت ايرانيان مقيم خارج همواره روايتي آميخته به «غرور» و «حسرت» در حافظه هموطنان نشانده است. وجد و غرور از موفقيت هايي كه آوازه آن در محافل خبري مي پيچد و حسرت به اينكه چرا دولت و جامعه ايراني در دوره اصلاح و توسعه از چنين منبع عظيمي بي نصيب مانده است.
تقاضا وتقلا براي پيوند زدن جامعه ايرانيان مهاجر به پيكره اصلي به «راهبردي جامع» منجر نشده است و بسياري از طرحها براي جذب سرمايه و انديشه ايرانيان مهاجر در نيمه راه بلاتكليف مانده است.
اما دكتر محمدعلي هادي در جايگاه يكي از نهادهاي تصميم گير مي گويد: از اوايل دهه۷۰ اتفاق تازه اي افتاده است، ديپلماسي ايران گامهاي جديدي را براي گشودن گره مشكلات اجتماعي و كنسولي شهروندان ايراني برداشته است. اوتأكيد مي كند: وزارت خارجه در پاسخ به خواسته اتباع ايراني تا آنجا پيش رفته كه بخشي از اختيارات قوه قضاييه و نيروي انتظامي به سفارتخانه ها محول شده است. معاون پارلماني و كنسولي وزارت خارجه تأكيد مي كند ديدگاه افرادي كه به مهاجران ايراني نگاه امنيتي داشته اند ديگر چندان به شمار نمي آيد. گفت وگوي «ايران» با او پيش روي شما است.
•••
\ آقاي هادي، در ارزيابي عملكرد ديپلماسي ايران در قبال اتباع ايراني مقيم خارج از كشور شاهد بحث هاي متفاوتي بوده ايم، دراين خصوص انتقادات و انتظارات مختلفي مطرح بوده است، براي شروع بحث بگوييد كه سياست راهبردي وزارت امور خارجه در ارتباط با اين دسته از شهروندان ايراني چيست؟
* در رابطه با ايرانيان خارج از كشور، سياست راهبردي نظام حفظ هويت ملي، ديني وفرهنگي آنها است، به اين معني كه اين عده از ايرانيان كه غالباً مسلمان اند، هويت ملي و ديني شان تقويت و حفظ شود. به اين منظور لازم است كه ارتباط تنگاتنگي بين آنها با داخل ايران برقرار باشد، زبان فارسي از يادشان نرود و فرزندانشان ضمن يادگيري زبان فارسي به كشور رفت و آمد كنند. نمونه هاي بسياري از تمايل شديد اين دسته از ايرانيان حتي در ميان نسل هاي دوم و سوم آنها براي رفت و آمد به سرزمين خودشان كه به فرهنگ و افتخارات تاريخي اش دلبستگي دارند وجود دارد؛ براي حفظ و تقويت اين علقه ها بايد رفت وآمد آنها به كشور تسهيل شود، چرا كه در غير اين صورت اعمال سياست راهبردي ما دچار اشكال جدي خواهد شد.
\ اين هدف بزرگي است و براي پيشبرد آن به نظر مي آيد بايد گامهاي جدي برداشت. شما براي تأمين اين منظور چه تغييري در سياست ها و برنامه هاي مربوط به امور اتباع ايراني خارج از كشور انجام داده ايد؟
* بعد از استقرار دولت آقاي خاتمي اولين اقدامي كه صورت داديم كاهش تعرفه خدمات كنسولي بود، اين خدمات قبلاً فوق العاده بالا بود، قيمت گذرنامه ايراني پيشتر ۳۰۵دلار بود كه تقريباً مي توان گفت ما گرانترين گذرنامه دنيا را داشتيم، بالا بودن قيمت تعرفه ها در بسياري از مناطق مانند منطقه خليج فارس كه بعضي از خانواده هاي ايراني تا بيش از ۱۰ نفر جمعيت دارند مشكلات زيادي ايجاد مي كرد و در كشورهاي ديگر هم باعث بروز مشكل مي شد، تعرفه هاي جديد را ما به كميسيون خارجي مجلس پيشنهاد كرديم و در بودجه سال ۱۳۷۷ اصلاح شد و از اول سال ۷۷ تعرفه ها بسيار كاهش پيدا كرد، البته اين تصميم باعث نشد درآمدها خيلي كاهش يابد چون مراجعه به سفارتخانه هاي ما از سوي ايرانيان تا ۴۰ درصد افزايش پيدا كرد. براي مثال در سال ۷۶ دفتر حفاظت منافع در واشنگتن ۱۸هزار گذرنامه صادر كرده و اين تعداد در سال ۷۷ به ۲۸ هزار گذرنامه رسيد. خدمات ديگر مثل صدور شناسنامه نيز به همين ترتيب افزايش پيدا كرد. اقدام ديگر اينكه مشكل سربازي ايرانيان خارج از كشور حل شده است به نحوي كه مشمولان هم مي توانند به ايران تردد داشته باشند و هم اينكه به مبلغ ۵ ميليون تومان سربازي خود را بخرند. يكي ديگر از اقدامات ما حل وفصل مشكلات خانوادگي ايرانيان خارج از كشور با روشهاي تازه است. براي مثال مستحضريد كه حكم طلاق در خارج از كشور در دادگاههاي محلي صادر مي شود، ما قبلاً آن دادگاهها را به رسميت نشناخته و لذا طلاق را ثبت نمي كرديم، در نتيجه ازدواج مجدد آنها را هم به رسميت نشناخته و به فرزندان ازدواج بعدي شناسنامه نمي داديم در جلسات مفصل با قوه قضاييه به اين تصميم رسيديم كه قسمتي از اختيارات دادگاههاي مدني خاص را به نمايندگي ها داده و قسمتي را هم در دادگاههاي ايران حل كرديم. مثال ديگري بزنم كه درنوع خود جزو اختلافات پيچيده است و آن اينكه يك خانم با در دست داشتن حكم طلاق از دادگاه كشور محل اقامت خود به سفارتخانه مراجعه كند ولي مرد نه طلاق شرعي را بدهد و نه به سفارتخانه بيايد. براي اين منظور رياست سابق قوه قضاييه آيت الله يزدي دو قاضي شرع را منصوب كردند و حال قضيه به اين صورت شده كه سفير يا كنسول ما وكيل خانم مي شود، بعد آن قضات در ايران وكيل آن خانم مي شوند، طلاق را صادر كرده و به نمايندگي ما ابلاغ مي كنند. اين فهرست را اگر بخواهيم ادامه بدهيم بسيار طولاني مي شود ولي به طور خلاصه عرض كنم كه كليه امور حدود ۳ ميليون نفر ايراني مقيم خارج از كشور كه پراكندگي آنها از آمريكا، كانادا، انگلستان، فرانسه، آلمان، سوئد و ديگر كشورهاي اروپايي تا حاشيه خليج فارس، سوريه، شبه قاره و ژاپن و ديگر كشورهاي آسيا ادامه دارد از تولد تا مرگ مربوط به ۵ اداره معاونت كنسولي وزارت خارجه مي شود. اين ادارات عبارتند از، سجلات و احوال شخصيه، گذرنامه و رواديد، امور اجتماعي، تابعيت و امور پناهندگان و اداره دانشجويي.
\ اين فهرست عملكردها بود اما در بحث نگرشها نسبت به جامعه ايرانيان مقيم خارج شما ضرورت حفظ هويت ملي ـ ديني آنها را طرح كرديد، اما به نظر مي آيد كه اين نگاه هميشه حاكم و جاري بر سياستهاي خارجي ايران نبوده است. اعتقاد بسياري اين است كه بحث شهروندان و اتباع ايراني در گذشته از طرف پاره اي از حاكميت آن طور كه بايد جدي گرفته نمي شد. ارزيابي شما چيست؟
* خيلي با بازگشت به گذشته و كنكاش در اينكه چرا ديدها نسبت به ايرانيان مقيم خارج منفي بود موافق نيستم، بله يك موقع در ايران به ايرانيان خارج از كشور مي گفتند ضدانقلاب هاي فراري. در صورتي كه در ميان اين جمعيت درصد بسيار كمي هستند كه از اين لحاظ مسأله دارند، دروازه هاي ايران به روي همه ايرانيان باز است، تنها تعداد بسيار اندكي از مجموع ايرانيان به دليل مشكلي مثل داشتن شاكي خصوصي يا ارتكاب اعمالي مثل قتل يا در موارد كمي مسائل سياسي نگران آمدن به ايران اند.
همگان در جريان سفرهاي سال ۷۸ و ۷۹ آقاي خاتمي به آمريكا استقبال و شوق ايراني ها براي تردد به كشور را ديدند ، در ديگر سفرهاي ايشان هم همينطور بوده است. ديد حاكم بر نظام از مقام معظم رهبري گرفته تا رياست محترم جمهوري و قوه قضاييه و ديگران نسبت به اكثريت قاطع ايرانيان خارج منفي نيست. ديد منفي براي افراد داراي مشكل خاص در داخل ايران هم وجود دارد و موردي ديگر است.
\ آقاي دكتر اينجا لازم است راجع به همين درصد كمي كه مي گوييد مسأله و مشكل دارند روشنتر توضيح دهيد. نگاه مجموعه مديريت شما به اينها چيست؟ مثلاً درخصوص پناهنده ها يا كساني كه به صورت قاچاق از كشور خارج شده اند يا سربازان غايب و نظاميان فراري و …؟
* براي همه اينها فكركرده ايم. عده اي به خاطر نگراني هايي كه از نظر ما هيچ اساسي نداشته، مثل نگراني از انقلاب و جنگ براي ماندن در خارج پناهندگي گرفته اند، اكثريت آنها هم پناهنده سياسي نيستند، سفارتخانه هاي ما به روي آنها باز است و به كليه پناهندگاني كه داراي شناسنامه هستند گذرنامه ايراني مي دهيم و تاكنون دهها هزارنفراز آنها آمده اند، گذرنامه گرفته و تردد مي كنند. بعضي كشورهاي اروپايي حتي مي خواهند با توجيه عادي بودن شرايط ايران پناهندگان ايراني را اخراج كنند كه ما مخالفت مي كنيم و مي گوييم تا مدتي از اينها سوء استفاده تبليغاتي كرده ايد، حالا مي گوييد بروند؟ خير انتخاب محل اقامت حق خود شهروندان ماست، اما آنها براي تردد به ايران نبايد دچار مشكل باشند. درباره كساني هم كه خروج غيرقانوني كرده اند با قوه قضاييه توافق كرده ايم پرونده ها را به قوه قضاييه برده به نيابت از دادگاه حكم مي گيريم از اين بابت هم تا به حال مشكل هزاران نفر حل شده است. سربازاني هم كه غايب بودند، غيبتشان توسط مقام معظم رهبري (فرمانده كل قوا) بخشيده شد و آنها نيز هم مي توانند رفت و آمد كنند و هم خريد خدمت. ديگران هم اگر مدعي خصوصي نداشته باشند مشكلاتشان را حل مي كنيم.
\ اگر اعتقاد داريد اتفاق جديدي در سياست ايران نسبت به اتباع ايراني در خارج از كشور روي داده، براي روشن شدن ابعاد اين تغيير نمي توان تنها به توصيف نكات مثبت بسنده كرد، بهتر است صريح بگوييم كه در عملكردو نگرش گذشته ما اين ايرادات وجود داشته و سلايقي متضاد حاكم بوده كه ما از آنها عبور كرده ايم؟
* از اوايل دهه ۷۰ تحولي در وزارت خارجه اتفاق افتاد، تصميمات و بخشنامه هاي خوبي براي دادن گذرنامه به پناهندگان يا كساني كه بدون اجازه تابعيت كشورهاي ديگر را گرفته بودند صادر شد، درباره اوايل انقلاب ما نمي توانيم قضاوتي از نوع تلقي كم كاري داشته باشيم، امروز شرايط زماني از حيث تعداد ايرانيان در خارج و نوع ديدگاهها تغيير كرده است.
با آمدن آقاي خاتمي تحول مهمي روي داد، لذا معتقدم در اين مقطع نقد گذشته جز ايجاد حساسيت نتيجه اي ندارد. ما كه مبدأ تاريخ نيستيم، حتماً افرادي كه بعد از ما مي آيند نوآوري هايي دارند كه ما الآن فاقد آنيم.
به غير از يك دوره كوتاه كه نگرش داخل كشور نسبت به ايرانيان خارج از كشور خيلي منفي بود بعداً شاهد يك تحول و پس از آن جهشي در اين مسير بوده ايم و اين روند روبه جلو در آينده هم ادامه خواهد يافت.
\ شهروندان و اتباع ما در خارج از كشور وقتي ابعاد سرمايه گذاري و تلاش ديپلماسي بعضي از كشورها را در زمينه جذب توان و تخصص نخبگان شان در خارج با كارنامه ما مقايسه مي كنند به اين نتيجه مي رسند كه خدمات ما حداقل در دوره اي بسيار ضعيف و قليل است، علت چيست به نظر شما چرا اتباع ما به سرويس دهي سفارتخانه هايمان معترض بوده اند؟
* من قبلاً در امارات و عربستان سفير بودم . در آن مناطق بيشتر اعتراضات به گراني خدمات كنسولي بود، هنوز هم به نسبت حجم توقعات و مشكلات اعتراضاتي هست، مثالي بزنم در خيلي از كشورها قيودات ازدواج و طلاق، سربازي، نامگذاري و غيره مانند كشورهاي ديگر از جمله ايران نيست، يك ايراني در خارج بايد دو نوع قوانين متعلق به دو كشور را رعايت كند. هم قوانين داخل و هم قوانين آن كشور را، اين وضع يك سري ديكته ها در احوال شخصيه او ايجاد مي كند. اوايل انقلاب سفارتخانه هاي ما تجهيز نبود. خيلي از جاها سفير و كنسول نداشتيم، كادرهايمان حرفه اي و آموزش ديده نبودند. در حال حاضر تحولات زيادي پيش آمده حالا ما آموزش و مؤاخذه و كنترل داريم، لذا بازگشت به گذشته چيزي را حل نمي كند.
\ ببينيد آقاي دكتر، نيروهاي تحصيلكرده و متخصص ما در خارج از كشور خواستار اين بوده و هستند كه سرويس دهي ديپلماسي ما به آنها محدود به دادن گذرنامه و رفع مشكلات جاري زندگي اجتماعي شان نباشد، بلكه محور توجه آنها مسأله جذب توان شان و سرمايه گذاري در استفاده از تخصص شان است.
* تسهيل رفت وآمد را ما فراهم كرده ايم، اما نكته اي كه شما مي گوييد هنوز تكميل نشده ما هنوز دنبال راهكارهايي هستيم تا حالا كه تردد تسهيل شده سازوكار مشخص جذب ايراني ها را هم كامل كنيم. يعني برداشتن موانع اوليه به تنهايي نمي تواند ما را در جذب خدمات ايرانيان خارج در داخل كشور به نقطه مطلوب برساند، سازوكارها تكميل نشده ما در اين جهت فكر و اقدام مي كنيم و نيازمند كمك ساير بخشها هم هستيم.
ادامه دارد