بروز بيماري ناشناخته در بين دختران يكي از روستاهاي تابع سردشت و واكنش هاي بعدي وزارت بهداشت به اين موضوع، اگرچه در نهايت نتوانست به برخي پرسش هاي موجود در نزد افكار عمومي پاسخ دهد، ولي آنچه تاكنون روشن شده ابتلاي دختران سردشتي به بيماري روحي «Mass Hesteria» است. گفته مي شود منشأ اين بيماري، مشكلات اجتماعي و روحي است و منشأ ويروسي يا انگلي ندارد، با اين حال وزارت بهداشت تاكنون از ارائه توضيح بيشتر در مورد اين بيماري خودداري كرده است.
دكتر ارسلان ضرابي، روانپزشك و عضو ممتاز كالج روانپزشكان لندن در گفت وگوي حاضر مي كوشد به برخي از ابعاد مختلف اين بيماري اشاره كند.
| بيماري هيستري، غير از آنچه براي دختران سردشت اتفاق افتاد قبلاً در ايران مشاهده شده است؟
* بله. يك بار در كرمان در ميان دختران دبيرستاني بيماري هيستري شيوع يافت. آنهاهم مانند دختران سردشت دچار نوعي بيماري رواني شدند كه عواقب جسماني به همراه داشت.
| منشأ اين بيماري چيست؟
* پيش از اين تصور مي شد حالات رواني زنها كه به صورت وحشت، ترس شديد و يا شكاياتي بيمارگونه ظاهر مي شود، منشأ جسماني ندارد و صرفاً داراي منشأ روحي و رواني است ولي اكنون از نظر علمي ثابت شده است كه بسياري از بيماريهاي جسماني، منشأ رواني دارند و بيماري هيستري نيز يكي از همين بيماريهاست. هيستري نوعي از اختلالات رواني است كه در آن تعارضهاي رواني به صورت عوارض جسمي بروز مي كند. اين عوارض از حيث شدت و ضعف متعدد است و شدت و ضعف آن به دلايل مختلف در افراد متفاوت است. گاهي هم ديده مي شود كه اين بيماري به دنبال يكسري حالات و هيجانات عاطفي شديد و مداوم، عوارض نامطلوب جسماني در افراد به وجود مي آورد. حتي ممكن است در اثر تلقين پذيري پيوسته در فرد زمينه تعارضات رواني فراهم شود كه در اين حالت هم نتايج اختلال، در جسم ظاهر مي شود.
| عارضه جسمي هميشه با آسيب ظاهري به اعضا ي بدن همراه است؟
* خير، هر دو حالت امكان دارد. يعني ممكن است اختلالات جسماني بدون هيچگونه آسيب به اعضاي بدن همراه شوند و از طرف ديگر، امكان دارد چنين اختلالاتي توأم با آسيب به اعضاي بدن به علل رواني به وجود آيد. ولي بنا به شواهد و مداركي كه تاكنون وجود داشته، بيماري هيستري همراه با عوارض جسماني در ظاهر يعني آسيب به اعضاي بدن ظاهر شده است. مثل همين مورد اخير كه اين بيماري در دختران سردشت، همراه با ورم دست بود.
| هيستري، فقط مخصوص دختران است؟
* نه به طور قطع. ولي معمولاً دختران بيشتر از افراد ديگر جامعه دچار اين بيماري مي شوند.
| چرا؟
* چون دختران تلقين پذيرترند. تجربه كمتري از زندگي دارند و مهمتر آنكه احساسات و هيجاناتشان شديدتر است. و اگر زماني اين هيجانات عاطفي، به شدت سركوب شود و يا درست هدايت نشود. ممكن است حالات رواني در آنان به وجود آورد كه به صورت عوارض جسماني ظاهر مي شود.
| معمولاً هيستري در چه سني رخ مي دهد؟
* سنين نوجواني.
| مسائل ژنتيكي و ارثي چقدر در بروز اين بيماري دخيل است؟
* ببينيد! بيماري هيستري مثل همه بيماريهاي كنشي براساس يادگيري و رفتارهاي اكتسابي اجتماعي در فرد رخ مي دهد. وراثت فقط از آن جهت مهم است كه شخص خصوصيات جسمي معيني را كه در او ايجاد آمادگي براي مبتلا شدن به هيستري مي نمايد، به ارث مي برد.
| فقر و محروميت تا چه اندازه در بروز هيستري مؤثر است؟
* الزاماً تأثير ندارد. ولي اگر فرد پيش زمينه رواني داشته باشد و در ضمن با محروميتهايي كه منجر به سركوب احساسات و هيجاناتش شده، مواجهه شود، مي تواند عاملي در بروز هيستري به حساب آيد.
| آقاي دكتر! در جريان بيماري دختران سردشت در مطبوعات از «Mass Hesteria» به عنوان يك بيماري روحي صحبت شد و ماهيت اين بيماري چيست؟
* «Mass Hesteria» يك بيماري روحي جمعي است كه به استرس جمعي معروف است. ماهيت كيفيت آن، همان است كه گفتم . ولي اينكه چطور تعدادي از دختران سردشت به صورت متوالي و متناوب دچار اين بيماري شدند، اطلاعي ندارم و مي بايست عللش را در محيط اجتماعي و فرهنگي همان منطقه جست وجو كرد.
| از چه نوع درماني براي التيام اين بيماري استفاده مي كنند؟
* گرچه براي درمان، از داروهايي جهت تخفيف هيجانات روحي و عاطفي در اين زمينه، استفاده مي شود ولي معمولاً افرادي را كه دچار بيماري هيستري مي شوند به صورت روان درماني معالجه مي كنند. به اين ترتيب كه با بيمار صحبت و سعي مي كنند هر آنچه را كه بيمار به اعماق ضمير ناخودآگاه خود فرستاده و نيز هيجانات و احساسات و عواطف سركوب شده را به خودآگاه بياورند. در حقيقت در خلال صحبت با بيمار او را آماده مي كنند تا آنچه را كه اتفاق افتاده به خاطر بياورد و آنها را به گونه اي منطقي حل كند، تا در نهايت نگرش فرد نسبت به اطرافش تغيير كند.
| متشكرم.

گفت وگو با كوروش فتحي، استاد دانشگاه (بخش دوم و پاياني)
دكتر كوروش فتحي، استاد دانشگاه شهيد بهشتي
در بخش نخست گفت وگو با تأكيد بر ضرورت آموزش هاي جديد در مدارس، گفت:
بايد مهارت هاي اجتماعي و رفتار شهروندي را به دانش آموزان ياد داد.
وي در بخش پاياني گفت وگو از تعامل مدرسه با دانش آموزان
و چگونگي ارتباط بين دانش آموزان
سخن مي گويد.
•••
| در واقع مدارس بايد يك مرامنامه براي خود داشته باشند؟
* بله. دقيقاً بايد يك الگو داشته باشند كه بتوانند آن را پيگيري كنند. فضا و جو كلي مدرسه (شامل ارتباط اولياء مدرسه با دانش آموزان) معيارهاي جامعه مدني كوچكي مثل مدرسه است كه در شكل گيري شخصيت دانش آموزان مؤثر خواهد بود. دومين نكته، ارتباط بچه ها با يكديگر است كه خيلي مورد مطالعه قرار نگرفته است. بچه ها خيلي از چيزها را از يكديگر ياد مي گيرند. ببينيد! مثلاً بعضي چيزها در مدرسه ممنوع است ولي بچه ها راجع به آن پچ پچ مي كنند. البته اخيراً در زمينه بلوغ، آموزش هايي داده مي شود كه كافي نيست. بايد با توجه به ارزش هايمان قدري در اين زمينه وارد شد زيرا بچه ها از كانال هايي اين مسائل را ياد مي گيرند كه به سلامت اجتماع صدمه مي زند. سوم، فضاي كلي مدرسه و روح حاكم بر آن و فرهنگ سازماني است كه مدير مدرسه در اين زمينه، نقش بسزايي دارد.
| طبعاً معلمان نيز بايد در اين زمينه تربيت شوند!
* بله. معلمان نيز بايد آموزش ضمن خدمت ببينند و با برگزاري جلسات، سمينارها و تدارك مواد كمك آموزشي در اين راستا تلاش كنند واز مطبوعات و اينترنت نيز استفاده اطلاع رساني شود. يعني اين موارد بايد به سياست تبديل شود و محيط به گونه اي بازسازي شود كه معلمان، فعاليت و مشاركت داشته باشند. زيرا مورد ديگر، نقش خود معلم است كه بتواند به عنوان يك شهرند خوب، رفتار خود را عرضه كند و روش تدريس مشاركتي داشته باشد. اجازه اظهار نظر به دانش آموز بدهد، هر دو يكديگر را نقد كنند، به عقيده دانش آموز احترام بگذارد و در واقع فعاليت معلم به عنوان رهبر كلاس درس، بسيار حياتي است و در قلب اين مسأله قرار دارد. مورد ديگر، فعاليت هاي فوق برنامه مثل اردو، مراسم صبحگاهي ، تئاتر و... است كه همگي مي تواند زمينه هاي شهروندي را فراهم كند. مواردي چون شوراي دانش آموزي و شهردار مدرسه مي توانند نقش مهمي ايفا كنند. اين ها تجربه است و بچه اي كه به او اجازه اظهارنظر داده مي شود، مي آموزد كه رفتار مستقل داشته باشد، عقيده خود را بيان كند و به عنوان يك شهروند، در اموري كه به او مرتبط است، مشاركت نمايد. البته ما در اين زمينه درنظام آموزش و پرورش پيشرفت قابل توجهي داشته ايم. اگر رفتار معلم و دانش آموزان را در حال حاضر با رفتاري كه معلمان و دانش آموزان در ۱۰ يا ۲۰ سال گذشته داشتند، مقايسه كنيم، محيط مدارس بسيار دمكراتيك شده است.
| به اين ترتيب مقوله شهردار مدرسه و مجلس دانش آموزي، بايد همچنان به عنوان يك الگو پيگيري شود!
* بله بايدتقويت شود. زيرا ايده فوق العاده جالبي است. البته در كشورهاي ديگر از واژگان ديگري مثل ايفاي «نقش وزير» يا «مدير سازمان» و... استفاده مي شود و بچه ها به اين ترتيب جامعه مدني را تجربه مي كنند.
| با توجه به گسترش كامپيوتر و اينترنت و انفجار اطلاعات ، در مورد تربيت شهروند الكترونيك چگونه بايدعمل كرد؟
* تحولات اقتصادي ـ اجتماعي به سمتي مي رود كه هر روز با ويژگي ها وكيفيت هاي جديدي مواجه مي شويم و شهروند ما بايد آمادگي مواجهه با آن را داشته باشد. اكنون بحث ايميل، اينترنت و فن آوري اطلاعات است و شهروند ما بايد بتواند از اين امكانات با اخلاق صحيح آن استفاده كند. مجموعه تحولات عظيم بشري، نيازمند اين است كه شهروند ما، مهارت زيستن در آن شرايط را بياموزد. شهروند الكترونيكي داراي اين پيام است كه آدميان براي زندگي در يك جامعه اطلاعاتي، با چالش ها و چشم اندازهاي جديدي مواجه مي شوند. به هر حال شهروند الكترونيكي يك بحث گسترده و در عين حال پيچيده است. دستاوردهاي علمي و تكنولوژي بشر در قرن بيست و يكم نيازمند تربيت شهروندي با ويژگي هاي جديد است. براي مثال تحولات «نانو تكنولوژي» و دستاوردهاي بسيار گسترده آن در پزشكي، اقتصاد، علوم پايه و... به شدت چهره جوامع را متحول مي كند. به همين دليل امروزه شناسايي« شهروندهاي جديدي» و آماده سازي نظام تعليم و تربيت براي توجه به اين نوآوري ها در دستور كار بسياري از مجامع علمي بين المللي قرار دارد.
| و مهمترين آن، شناخت اين جامعه است؟
* دقيقاً . ما نبايد فقط به مشكلات حال جامعه فكر كنيم. بلكه بايد به مشكلات سالهاي آينده هم بينديشيم كه هر خانه اي يك كامپيوتر دارد و به شبكه اي وصل است . ما بايد بچه ها را در اين زمينه آماده كنيم.تكنولوژي امروز و آينده، يك شمشير دولبه است كه مي توان از آن براي مقاصد اخلاقي يا ضد آن استفاده كرد. همان طور كه هكرها قفل سازمان هاي نظامي ـ مالي كشورهاي مختلف را مي شكنند، ممكن است اين اتفاق در ايران هم بيفتد. در واقع در كنار اقدامات امنيتي براي آينده، اقدامات تربيتي نيز خيلي مهم است. مثلاً در سوئد هر فردي، پليس نظام خود است. يعني اگر هر فردي شاهد وقوع خلاف باشد، مانند پليس عمل مي كند كه حاصل اقدامات تربيتي است نه امنيتي. به هر حال حقيقتاً نظام آموزش و پرورش در اين راستا نقش و سياست بسيار مهمي بر عهده دارد و اميد است بر دامنه توجه، مطالعه و اقدام در حوزه تربيت شهروندي بيش از پيش افزوده شود.