• حميدرضاحسيني
اگر از يك اصفهاني بپرسيد بهترين خيابان شهرشما كدام است؟ بي درنگ وبا افتخار تمام مي گويد: چهارباغ عباسي! يعني همان خياباني كه سابقه اش برمي گردد به چهارصدسال پيش واز روزي كه ساخته شده تا به امروز چشم وچراغ نصف جهان بوده وهست وخواهد بود(اين «خواهد بود» را برخلاف «بوده وهست» با ترديد مي گوييم!) هنگامي كه در سال ۱۵۹۷ ميلادي(۱۰۰۶ هجري قمري ) شاه عباس اول برآن شد تا پايتخت را از قزوين به اصفهان ببرد، طرحي بلند پروازانه را درافكند تا به وسيله آن شهر را در هيأت پايتختي بزرگ با خيابانها، قصرها، ديوانخانه ها، مساجد ومدارس، بازارها ، حمامها، قلعه ها وباغهاي بسيار جلوه گر سازد. دست راست او براي اجراي اين طرح جسورانه كسي نبود مگر شيخ بهاءالدين عاملي معروف به شيخ بهايي كه اصفهان تا هست وامدار اوست. طرح اصلي شاه عباس دومحور كليدي داشت؛ يكي خيابان چهارباغ وديگري ميدان نقش جهان. اولي كه گفته مي شود نامش را از چهارتاكستاني گرفته كه شاه براي تحصيل حق مسير مي بايست بخرد از نزديكي قصر چهلستون آغاز مي شد و در امتداد جنوب پس از گذر از سي وسه پل به باغهاي هزار جريب مي رسيد كه اقامتگاه بسياري از رجال درباري درآنجا قرار داشت. هردو طرف خيابان پوشيده از باغ بود: باغ بلبل، باغ توت و باغ درويشان درجانب شرق وباغ تاكستان ، باغ تخت وباغ هشت گوشه در جانب غرب.
پس از شاه عباس دوبناي مهم ديگر در كنار چهارباغ ساخته شد كه عبارت بود از عمارت هشت بهشت ومدرسه چهارباغ (مادرشاه) واين هردو هنوز باقي اند. درسده نوزدهم ميلادي ‎/ سيزدهم هجري «ظل السلطان» فرزند ناصرالدينشاه وحاكم اصفهان صدمات زيادي را به باغات وعمارات چهارباغ وارد آورد وبعدجانشين خلف او يعني «شهرسازي معاصر» راهش را ادامه داد وكاري را كه ظل السلطان با كلنگ آغازيده بود، با بولدوزر به پيش برد! حالا چهارباغ آن جلوه گذشته را ندارد، اما بازهم يك سروگردن از خيابانهاي ديگر اصفهان بالاتر است. (البته ممكن است براي اين كه خيابانهاي ديگر حسودي نكنند، سروگردن درازش مختصري كوتاه شود!)
با اين مقدمه برويم سراصل مطلب: شهرداري اصفهان اخيراً براي بهسازي بخشي از ضلع شرقي چهارباغ ـ يعني همان چشم وچراغ چهارصدساله شهر ـ اقداماتي را آغاز كرده كه از باي بسم الله تا تاي تمت موردانتقاد اداره كل ميراث فرهنگي ، سازمان نظام مهندسي، گروههاي حامي ميراث فرهنگي، تعدادي از اعضاي شوراي شهر ومطبوعات محلي است . داستان از آنجا شروع شد كه حدود ده سال پيش شهرداري طرح بدنه سازي چهارباغ عباسي را با دعوت از چندمشاور بزرگ كشور به مسابقه گذارد. دراين مسابقه مشاور «نقش جهان» اول ومشاور «باوند» دوم شد. اما شهرداري بنابرپاره اي ملاحظات اقتصادي وبا صلاحديد هيأت داوري، طرح باوند را براي اجرا، مناسب تر تشخيص داد. بنابراين همگان منتظر شدند تا طرح باوند به اجرا درآيد وچهارباغ سروساماني پيداكند. اما انتظار به طول انجاميد وبه يكباره اعلام شد كه شركتي با نام «شركت احيا وساماندهي چهارباغ عباسي » اجراي پروژه را برعهده گرفته وطرح باوند كنار گذاشته شده. يك روز (يا شايد يك شب) سروكله چندبولدوزر پيدا شد و به طرفة العيني گودال بزرگي به عمق چهارمتر درحدفاصل چهارباغ وهشت بهشت پديد آمد! اين تازه آغاز ماجرا بود وچندروز بعد چشم اصفهانيها به ديدن تريلرهايي كه از راه مي رسيدند و تيرآهن خالي مي كردند، روشن شد. هررهگذري به چشم خود مي ديد كه تنبوشه هاي سفالين مربوط به شبكه آبياري دوره صفوي براثر گودبرداري شكسته اند و به اين سو و آن سو پراكنده شده اند. با اين وجود رئيس شوراي شهر اصفهان از گود برداري درفاصله ۵۰۰ متري محل كار خود اظهار بي اطلاعي مي كرد و شهردار مي گفت: طبق مسابقه، طرح باوند درحال اجراست وجاي نگراني وجود ندارد. سكاندار شهراصفهان هنوز نمي دانست كه مديرانش نه تنها طرح باوند را به بايگاني فرستاده اند، بلكه طرح فاز ۲ پروژه را به مسابقه گذاشته وپيش از پايان مسابقه واعلام طرح برنده، عمليات گودبرداري را آغاز كرده اند! با اين وصف وقتي صداي اعتراض از هرسو بلند مي شود نبايد خيلي تعجب كرد. سرشناس ترين معترضان عبدالله كوهپايي رئيس سازمان نظام مهندسي استان اصفهان وعضو شوراي شهر است كه با صداي رسا مي گويد: «چه كسي شركت احيا وساماندهي چهارباغ عباسي را تشكيل داده؟ اين شركت قاعدتاً وابسته به شهرداري است وتشكيل آن بايد به تصويب شوراي شهر برسد، ولي شورا اصلاً درجريان كارنبوده ونيست. من فكر مي كنم در چهارباغ يك فاجعه درحال رخ دادن است واگر ديربجنبيم كار از دست مي رود».
مهندس نبوي زاده عضو هيأت مديره سازمان نظام مهندسي نيز در توضيح علت مخالفت خود با اقدام شهرداري اظهار مي دارد:
«اگر طرح قبلي يعني طرح باوند ايراد داشته، چرا بدون اين كه ايرادش را بگويند، كنارش گذاشته اند واگر ايراد نداشته، چراكنار گذاشته شده؟ به علاوه، مطابق مقررات سازمان مديريت وبرنامه ريزي، طرح فاز ۱ بايدكامل ، مشخص و گويا باشد وطرح فاز ۲ روش اجراي آن را معلوم كند. آنچه شركت احيا وساماندهي چهارباغ به عنوان طرح فاز ۱ ارائه داده، آنقدر بي معنا ومفهوم وحتي غلط است كه نمي توان طرح فاز ۲ برايش داد. اصلاً محتواي فاز ۱ ندارد. با اين اوضاع واحوال چهارباغ عباسي از بين مي رود وبعد مثل احداث برج جهان نما وتخريب حمام خسرو آقا هيچ كس مسؤوليت كار را نمي پذيرد ومقصر شناسايي نمي شود.»
مهندس درويش عضو تحريريه ماهنامه دانش نما (ماهنامه فني ـ تخصصي سازمان نظام مهندسي اصفهان) اعتراض خود را اين چنين بيان مي كند:
«جدا از محتواي طرح ، ما مي گوييم كه بايد با مسأله برخوردي حرفه اي وحساب شده داشت. اين كه شهرداري بگويد فلاني ۲۰ميليون مي گيرد وما با ۱ميليون تمام مي كنيم، هم حيثيت مشاوران را زير سؤال مي برد وهم جايگاه شهرداري را پايين مي آورد. چهارباغ قلب مجموعه تاريخي اصفهان است وخود يك عنصرتاريخي. زيرچهارباغ تماماً آثار صفوي است وحفاري درآن كار حرفه اي مي خواهد. پروژه بدنه سازي چهارباغ از قبل از انقلاب مطرح بود وطرحهاي متعددي براي آن داده شد. نمي توان يك شبه حاصل همه آن طرحها ومطالعات را كنار گذارد وكار را از نو شروع كرد.»
وبالاخره سيف الله امينيان مديركل ميراث فرهنگي استان مي گويد : هرگونه ساخت وساز و گودبرداري در محوطه هاي تاريخي اصفهان بايد به تصويب شوراي فني سازمان ميراث فرهنگي برسد وحفاري دراين مناطق مستلزم گمانه زني و پژوهش باستانشناسي است . او مي افزايد: مسؤولان شهرداري نقشه هاي طرح بدنه سازي چهارباغ را به او و مهندس محبعلي معاون حفظ واحياي سازمان ميراث فرهنگي نشان داده اند وقرار بوده كه طرح اجرايي اش را براي بررسي وتصويب به شوراي فني سازمان ارائه دهند كه پس از پنج ماه هنوز نداده اند.
بدين ترتيب همه راهها به سوي شركت احيا و ساماندهي چهارباغ عباسي ختم مي شود كه مديريتش برعهده مهندس حميدي است . دفتر كار او در پاساژ بزرگي در مجاورت مدرسه چهارباغ قرار دارد. ساختمان پاساژ نمونه كاملي از بناهاي جديد اصفهان است كه از فرط مدرنيت وشيك بودن يك ربع تمام به دنبال پلكان طبقه دوم به سوم آن مي گردم ونمي يابم! اتاق كار حميدي پراست از نقشه ها وماكتهاي طرح بدنه سازي چهارباغ. او پيش از هرسخني كاغذي را از جيب خود درمي آورد كه فهرستي از انتقادهاي واردشده به طرح بدنه سازي چهارباغ برروي آن به چشم مي خورد. همه را مي خواند ومي گويد يك به يك جواب مي دهم. بعد اشاره به نقشه ها وماكتهامي كند وادامه مي دهد: خودتان ملاحظه مي كنيد كه برخلاف ادعاي منتقدان دراين طرح اثري از پاساژ ومجتمع تجاري نيست. تازه چندپاساژ موجود را هم مي خريم وخراب مي كنيم وبه جاي همه در دو طبقه مغازه مي سازيم كه درواقع بازسازي همين مغازه هاي موجود است واز آنجا كه اساس كار شهرداري سرمايه گذاري كمتر وايجاد دوستي بيشتر ميان مسؤولان شهري ومردم است ، مغازه ها دراختيار صاحبان فعلي آنها قرار مي گيرد وخودشان در بازسازي بدنه چهارباغ مشاركت مي كنند. البته به جاي واحدهاي تجاري پاساژهاي خراب شده، مغازه نداريم كه بدهيم و پول آن را پرداخت مي كنيم.
آن گونه كه ماكتها نشان مي دهند، طرح آماده شده دست كم از حيث سيماي ظاهري وحدارتفاع رعايت بناهاي تاريخي چهارباغ را كرده، اما بحث برسرشيوه اجرا است . حميدي در اين باره مي گويد: عموماً انتقاد مي كنند كه چرا طرح فاز ۱ و ۲ را با هم به مسابقه نگذاشته ايد؟ پاسخ اين است كه هيچ قانوني نگفته فاز ۱ و ۲ بايد با هم به مسابقه گذاشته شوند. طرح باوند ديگر قابل اجرا نيست ، بنابراين فاز ۱ را خودمان تعريف كرده ايم وفاز ۲ را به مسابقه گذاشته ايم . به نفر اول ۱‎/۵ ميليون تومان مي دهيم ، به نفر دوم ۵۰۰هزارتومان وبه نفر سوم ۲۰۰هزار تومان. البته مشاوران بزرگ ومطرح به اين رقم معترضند وبرايشان اصلاً صرف نمي كند كه درمسابقه شركت كنند ولي مبلغ ۱‎/۵ ميليون براساس صحبت ما با رفقا تعيين شده و اساس كارمان اين است كه به جوانها اهميت بدهيم.
از او سؤال مي شود مثلاً اگر جايزه، ۳۰ ميليون تومان بود، جوانها قهر مي كردند ومي گفتند چون زياد است درمسابقه شركت نمي كنيم؟! مي گويد: به هرحال اين نتيجه برآورد كارشناسي ماست والبته حق وحقوق برنده به عنوان مهندس ناظر محفوظ است وبه قول اصفهاني ها يكجوري از خجالتشان در مي آييم!
پرسش بعدي اين است كه وقتي هنوز مسابقه تمام نشده و طرح برنده معلوم نيست، چگونه گودبرداري وتخليه تيرآهن را شروع كرده ايد؟ حميدي پاسخ مي دهد: اين شروع كار نيست، آماده سازي كار است . به هرحال هركسي برنده شود، مي خواهد گودبرداري مي كند وتيرآهن بريزد كه ما از الآن اين كار را انجام مي دهيم. براي نظارت ميراث فرهنگي هم مشكلي نداريم، هرموقع خواستند بيايند ونظر بدهند.
مي گويم: بازهم نفهميدم كه اين چه جور مسابقه اي است ؟ پاسخ او بس شنيدني است :
«مسابقه انواع واقسام دارد: مسابقه فوتبال، مسابقه واليبال، مسابقه ژيمناستيك، مسابقه دوستانه، مسابقه غيردوستانه ومسابقه فاز ۲ بدنه سازي شرق چهارباغ عباسي!»