بخش دوم
نخستين شماره از درآمدي بر شناخت ها و آسيب شناسي شهرهاي ايران ويژه «يزد»، روز پنجشنبه به چاپ رسيد. دومين شماره از اين گزارش را با هم مي خوانيم:
•••
| رشد بي رويه؛ آفت معماري همگون
شايد باور نكردني باشد اما اين حقيقت تلخي است كه گسترش شهر يزد در دو دهه گذشته، معادل گسترش شهر در تمامي تاريخ چندصدساله معماري كهن يزد بوده است! اين شهرسازي و گسترش بي رويه، متأسفانه خود را ملزم به كوچكترين تبعيتي از نظام معماري كهن يزد نيز نكرده است.
نتيجه روشن است، يزد كهن در حصار آهن و سيمان، زنداني حاشيه بي هويتي است كه مي خواهد تاريخ و فرهنگ كهن شهر را ببلعد. ناآگاهي از نظام معماري شهري، نگاه غلط در مشابه سازي شهرها و تزريق الگوي مصرف مشابه در شهرهاي ايران از سوي حكومت مركزي، از عوامل مهم اين ساخت و ساز نامتعارف و بي هويت در حاشيه بافت قديم شهر يزد است. كوچه باغ هاي اطراف شهر كه نسيم خنك پاكي و طراوت را براي شهر به ارمغان مي آوردند، امروزه جاي خود را به ساختمان هاي تودرتوي ناهمگون داده اند. كاربرد مصالح ساختماني مشترك، بافت محله هاي تازه شهر را به هويت ساختمان هاي اداري و سازماني نزديك كرده است. آجرهاي سفالي نماي غالب ساختمان ها در محله هاي تازه ساز شهر است. گسترش يزد در اين دو دهه، بيشتر از سه سوي غرب، شمال غربي و جنوب روي داده كه مساحتي چندين برابر شهر يزد در سالهاي پيش از اين است. دخمه زرتشتيان محل برگزاري آيين مردگان دين زرتشت، تا چند سال پيش درفاصله زيادي از منطقه مركزي شهر قرار داشته، اما امروزه همجوار و همسايه «صفاييه» محله اعيان نشين شهر يزد شده است! بسياري از آپارتمانهاي مسكوني انتهاي صفاييه، روبروي قبرستان زرتشتيان كه جنب دخمه است، ساخته شده اند. تقريباً تمامي محله هاي اعيان نشين و نيز تازه ساز يزد كه رقم زننده بحران هاي جدي روند تصاعدي قيمت زمين در يزد و در چند سال گذشته بوده اند، نه تنها بي بهره از فرهنگ معماري كهن شهر هستند كه نشاني و تصويري از هويت فرهنگي معماري هيچ جاي جهان را (غير از نمونه هاي مشابه خود درديگر شهرهاي ايران) تداعي نمي كنند. امروزه زمين در برخي محله هاي تازه ساز شهر تامتري ۲۰۰ هزارتومان خريدوفروش مي شود و اين درحالي است كه تا چند سال پيش، همان منطقه، تنها بيابان برهوتي بوده كه در صورت امكان خريد، بيش از متري پنج تا ده هزارتومان ارزش نداشته است!
براساس اطلاعات برخي افراد مطلع و آگاه و نيز شايعاتي كه در شهر رواج دارد، منافع حاصل از بحران قيمت زمين در يزد و در چند سال گذشته، در ارتباط با چند چهره انگشت شمار و با نفوذ استان است وعمده نظر جمعي مردم شهر در ارتباط با اين بحران و منافع حاصل ازآن، به سودجويي برخي مسؤولان سابق نيز اشاره دارد. مسير ساخت و ساز در سه محور يادشده با شتاب رعب آوري در حال پيشروي است. به طور مثال مسير گسترش بي رويه شهر به سمت ابركوه از «پل قطار» كه حدفاصل نهايي مسير ابركوه بوده، گذشته به سوي شهرستان تفت و مناطق ييلاقي يزد در حركت است و اين درحالي است كه ظرفيت ساخت و ساز در شهر يزد هنوز به حد نصاب نرسيده است! رشد و گسترش غيركارشناسي شهر يزد، معلول معضل بزرگ مهاجرت و حاشيه نشيني شهرهاي ايران در دو دهه اخير است كه ضرورت پرداخت و آسيب شناسي جمعيت روستايي ايران را گوشزد مي كند.
| مهاجرت
وقتي تجارت بر توليد غلبه مي كند، طبيعي ترين روند نظام زندگي روستايي كه مبتني بر توليد است، به هم مي ريزد و با ركود روستايي، دغدغه مهاجرت شكل مي گيرد. از طرفي تجمع امكانات در مراكز شهري، به اين دغدغه دامن مي زند.
وقتي نسبت خدمات آموزشي، رفاهي وفرهنگي شهر در مقايسه با روستا، نامتعادل و ناعادلانه باشد و اين عدم تعادل با ركود توليد روستايي و رونق نسبي تجارت شهري همراه شود، ديگر هيچ انگيزه اي براي بقاي جمعيت روستايي و مقابله با ميل نسل تازه روستا براي مهاجرت به شهر، باقي نمي ماند.
از طرفي وقتي شهرها با هجوم جمعيت روستايي مواجه مي شوند، سرريز جمعيتي خود را در محدوده اي موسوم به «منطقه شهري» مستقر مي كنند. گسترش اين منطقه به تولد حاشيه نشيني و فضاي زائد شهري منجر شده است. يزد نيز در روند اين آسيب شناسي يك نمونه قابل توجه است. مطابق آمارهاي موجود، استان يزد تا سال ۷۳ در حدود ۴۶۰۰ روستا داشته و در سالهاي اخير حدود ۳۵۰۰ روستا به علت مهاجرت متروك شده اند! به نظر مي رسد همين آمار ساده، تصوير روشني از فاجعه اي ملي براي اين سرزمين را به نمايش بگذارد. جمعيت روستايي جوياي كار در يزد به علت تمركز صنايع حاشيه شهرها، در سالهاي اخير بيشتر مهاجرت درون استاني داشته اند. متأسفانه در اين ميان شهر يزد با بيشترين آمار جمعيت حاشيه نشيني، پذيراي نيمي از جمعيت استان بوده است.
| فاجعه اي در انتهاي كوچه هاي گلي
اگر اين حصار سيماني ساخت و ساز در حول منطقه كهنه شهر را ناديده بگيريم، محله هاي كهن يزد نيز ايمن از ساختمان سازي هاي ناهمگون نبوده اند.
شايد نخستين فاجعه نظام شهرسازي نوين در يزد، در زمان حكومت پهلوي اتفاق افتاده باشد؛ خيابان «قيام» كه مطابق الگوي «نظام واحد فرهنگي» قرار بود يكي از خيابان هاي اصلي شهر باشد، دقيقاً از وسط بافت قديم شهر و مهمترين بخش بازار كهنه عبور كرد!
بازار پنجه علي هر چند امروزه نام يكي از كوچه هاي بازار در خيابان قيام است اما اين كوچه تنها گذر حاشيه بازار اصلي پنجه علي بوده كه خيابان قيام از روي آن عبور كرده است! شيوه هاي متداول ساخت بازار در حاشيه خيابان ها كه از اين دوره به بعد اتفاق افتاد برناهمگوني بافت قديم و اين نظام معماري صادر شده از سوي حكومت مركزي دامن زد. متأسفانه بدترين و ناهمگون ترين معماري خيابان هاي بافت قديم، متعلق به بانك ها و مراكز دولتي است!
امروزه بحران هاي ديگري بافت قديم شهر يزد را تهديد مي كند. شبكه فرسوده آب رساني و عمر زياد اين شبكه، باعث تخريب هايي جدي در منطقه قديم شهر شده است. برق رساني به بافت قديم از الگوهاي حفظ بافت مناطق فرهنگي تبعيت نمي كند، شبكه گاز نيز در كنار اين شيوه برق رساني حائز شرايط شيوه حضور در بناهاي فرهنگي نيست. كوچه هاي بافت قديم با قدمتي در حدود هزارسال، مي توانست براساس الگوهاي بازسازي مناطق فرهنگي، سنگفرش باشد و دكل هاي زيرزميني و شبكه هاي پنهان برق و گازرساني نماي اين ميراث كهن فرهنگي را حفظ كند اما امروزه قيرسياه كف كوچه ها و دكل هاي برق و لوله هاي گاز ورودي منازل، چهره اين منطقه تاريخي را مخدوش كرده است. از طرفي وقتي از كوچه هاي جادويي قرن ها پيش گذر مي كنيد و خانه هايي با ديوارهاي گلين، سقف هاي سرپوشيده كوچه ها و درهاي چوبي و كلوم هاي كهنه را به نظاره مي نشينند، قطعاً انتظار ديدن رويش هندسي آهن و سيمان و سنگ را نداريد، اما برخلاف اين انتظار، در انتهاي هر كوچه فاجعه اي از يك معماري ناهمگون و بي هويت در انتظارتان است تا بر سرتان آوار شود! متأسفانه حتي در محله پشت بازار مسگرها، فهادان، خواجه خضر و ديگر محله هاي قديم نيز اين فجايع معماري قابل مشاهده است. اما چگونه در محله هاي كهن يزد و بافت قديم كه مجموعه اي از حساسيت هاي متوليان ميراث فرهنگي جهان از جمله يونسكو را به خود جلب كرده است، اجازه چنين ساخت وسازهايي داده مي شود و براساس چه معياري، مكتب معماري كهن يزد را با گسترش بي رويه و محله هاي بي هويت حاشيه اين شهر و ساخت و ساز غيركارشناسي به اضمحلال كشانده اند؟ اينها پرسشهايي است كه بايد مسؤولين مربوط در سازمان ميراث فرهنگي، شهرداري، استانداري و مسكن و شهرسازي يزد، پاسخگوي آن باشند.
| بازار و صنعت
از اواخر دوره ناصري به بعد كه گمرك خانه هاي مرزي ايراني وغيرايراني شكل گرفتند وزمينه هاي پيدايش شهرهايي باهويت تجاري مرزي را رقم زدند ، چندقوم ايراني كه از ديرباز درجريان شاهراههاي اقتصادي ايران قرار داشتند وبا نظام تجارت كالا آشنا بودند، اقوام مهاجري شدند كه اين بازارهاي تازه تأسيس را به دست بگيرند. اگر مردمان خراسان و يزد را دراين باره پيشروتر از ديگر اقوام بدانيم، دراين ميان، يزدي ها مقام اول را دارا هستند. حتي در بازارهاي تازه تأسيس كشورهاي حوزه خليج فارس ، ردپاي يزديان مهاجري را مي يابيد كه دراقتصاد خرد تا كلان اين كشورهاسهم يافته اند ورشد كرده اند؛ كويت مهمترين اين كشورها است . از طرفي جريان اقتصاد بازار در يزد از گذشته هاي بسيار دور حائزشرايط ويژه اي بوده است : استقرار در قلب شاهراه اقتصادي جاده ادويه از يك سو وبحران هميشگي آب وخاك نامناسب براي كشاورزي، اولويت محصول توليدي يزد را به صنايع دستي اختصاص داده است . محله فهادان يا يوزاران ، قديمي ترين محله شهر، از ديرباز با كارگاههاي كوچك نساجي فعال بوده است . توليد شعر وپارچه هاي يزدي، درطول چندصدسال، هنوز مهمترين كالاي صادراتي يزد است ودقيقاً به علت همين سابقه طولاني است كه صنايع ريسندگي و بافندگي يزد از نخستين صنايع كارخانه اي ايران است كه در اوايل قرن اخير تأسيس شد وبيش از هفتاد درصد زمينه هاي اشتغال دراستان را نيز به خود اختصاص داد. امروزه يزد مقام نخست صادرات پارچه درايران را دارد. معادن غني يزد نيز نقش بسزايي در گردش اقتصاد استان واشتغال داشته است . قالي هاي يزدي با آن نقش هاي اصيل هراتي يا گل وماهي ، مخمل بافي، دستمال ابريشمي يزدي ، شمدها، زيلوها بانقش هاي زلفك وهشت پر و ركنه دوني ، ترمه ها با نقش بته جقه وشاه عباسي ها ياخورشيدخانوم روي سفال وسراميك… همه وهمه محصولاتي است كه در نواحي مختلف استان توليد مي شود ودربازارهاي شهر يزد وخارج از آن ، به فروش مي رسد. بازارها در يزد براساس عرضه كالا ونوع فعاليت تجاري تقسيم بندي شده اند. بازار زرگري ، بازار كاشيگري ، بازار ماريزي (ساييدن حنا) و… ازاين قبيل اند. دركنار صنايع دستي ومحصولات يزدي، شيريني هاي يزد هم جايگاهي ويژه دارند، در يزد به شيريني پزان خليفه مي گويند. حاج خليفه ها با مهارت بي نظير در پخت شيريني هاي يزدي؛ باقلوا، قطاب، حاجي بادام لوزها و… سهم بسزايي براي توليد طعمي براي شهر يزد داشته اند! طعمي كه ما را به ياد همه جلوه هاي زندگي وفرهنگ يزد مي اندازد.