Iran Newspaper

متن حاضر،بخش سوم از سخنراني دكترمحسن فاطمي درباره انديشه هاي ژاك لاكان است. فاطمي داراي دكتراي روان شناسي از دانشگاه كاليفرنيا و عضو جامعه روان شناسي آمريكا و جامعه كانادايي مطالعات آموزشي است.
گروه انديشه

ژاك لاكان بين ميل، خواسته و نياز تفكيك قائل مي شود. از نظر او اميال تفاوت زيادي با نيازها دارند. خواسته و ميل (disuer) در دستگاه لاكان، هرگز اشباع شدني نيستند. آنها حتي قابليت بيان نيز ندارند. اميال، سيري اشباع ناپذير دارند كه همواره در وجود انسان متصور است اما زبان حاصل قطع تعلق از اين حالت است. هنگامي كه اين قطع تعلق رخ مي دهد زبان شكل مي گيرد. به اين معنا كه براي بازگشت به اصل و بيان كاستيها و نقصها از زبان استفاده مي كنيم؛ تا به بيان آنچه نياز داريم، بپردازيم و نسبت به چيزي كه خواهان رسيدن به آن هستيم سخن سردهيم. به عبارت ديگر چيزي را كه در وجود ما موجود نيست ابراز كنيم.
لاكان با ذكر يك مثال به مطلبي مهم اشاره مي كند. وي مي گويد: «دو كودك (مثلاً خواهر و برادر) را فرض كنيد كه در قطار نشسته اند و قطار در ايستگاه متوقف است. هر دو كودك از پنجره قطار به بيرون نگاه مي كنند. يكي از پنجره مقابل خود به نماي دستشويي مردان و ديگري از پنجره مجاور به دستشويي زنان نگاه مي كند.» اين دو كودك در گفت وگوي خود پيرامون نماي بيرون اشاره به چيزي دارند كه درست است اما هيچ يك واقف به اين نكته نيستند كه از چارچوبي متفاوت مي نگرند؛ پس سخن هر يك در همان چارچوب صحيح است. به همين دليل يكديگر را متهم به اشتباه و درك نادرست مي كنند. لاكان مي گويد: «اين دو كودك به علت اينكه در چارچوب خاص خود قراردارند، نمي توانند افق و منظري خارج و فراتر از آن را درك كنند.»
يكي از مباحث جذابي كه لاكان مطرح مي كند؛ بحث «خريد هويت» است. بدين معنا كه ما هويت خود را در تعلقات مان بازمي جوييم. به عنوان مثال با خريد اجناس خاص به نوعي هويت و پايگاه شخصيتي خود را مشخص مي كنيم. حال وقتي هويت با تعلقات يكي شد، ما از خود دور مي شويم. در نتيجه انسانها ديگر از حيث «بودن» به خود فكر نمي كنند، بلكه از اين جهت به خود فكر مي كنند كه مزايا و ويژگي هايي دارند و اساساً هويت خود را با اين مسائل تعريف مي كنند. پس اگر اين ويژگي ها را نداشته باشند، احساس ضعف، نقص و كمبود مي كنند. به همين دليل بسياري ا زانديشمندان كه امروزه درباره مفهوم توانايي هاي زندگي بحث مي كنند، تأكيد خاصي به طرز تلقي ما از مفهوم «بودن» دارند. اينكه آيا گرفتار اوهام هستيم يا در مواجهه با مسائل به وجود و هستي خويش نيز توجه داريم بسيار مهم است. البته اين «وهم» و ارتباط وهم آميز با خود، يكي از مسائلي است كه در حوزه روان تحليلي مطرح مي شود. اين مفهوم از «خود» ملهم و متأثر از انديشه هاي هگلي است . در مباحث هگل، صحبت از خود همواره با سخن از «غيريت » عجين شده است . شناخت خود، هميشه به واسطه «غير» يا ديگري (Other) ميسر مي شود. حال ممكن است اين غيرخود ما ؛ يا ديگري باشد.
البته اين موضوع بسيار مهم است ، زيرا وقتي ما با خود؛ يا ديگري به گفت وگو مي پردازيم؛ بايد بدانيم در مورد چه چيز گفت وگو مي كنيم وچيزي كه درباره آن گفت وگو مي كنيم؛ تاچه اندازه برخاسته از اوهام ياواقعيت است . زيرا در بسياري از موارد چيزي را مي گوييم؛ اما صرفاً در حوزه درك سطحي با آن ارتباط برقرار مي شود. اين موضوع با مثال معروفي كه «ويتگنشتاين» مي زند ودر آن از مفهوم «گرامر فهم » يا «دستور زبان درك» استفاده مي كند؛ روشن مي شود.
وي مي گويد : فرض كنيد شما محبوبي داريد كه برايتان نامه مي نويسد ودر آن ذكر مي كند كه ساعت ۶ در فرودگاه وين خواهد بود. شما پيام اين نامه را به گونه اي متفاوت از ساير افراد درك مي كنيد. زيرا نوع خاص فهم شما در ارتباط مستقيم با دستور زبان يا گرامري است كه پيوند عاطفي بين شما و محبوبتان به آن شكل داده است . اين گرامر درك (فهم ) ، يكي از پايه هاي اساسي واصلي در ارتباط با مسأله «گفت وگو» و «گفتمان» است. از اين جهت كه باعث مي شود روند گفت وگو در ارتباط با اين گرامر تفاوت كند. حال اگر ما به اين گرامر توجه نكنيم وصرفاً در ابعاد لفظي ، مسأله «گفتن» و «گفت وگو» را موردتوجه قرار دهيم، اغلب با مشكل مواجه مي شويم. يعني راجع به چيزي سخن مي گوييم كه نه اطلاعي از آن داريم ؛ و نه آن را درك مي كنيم . بنابه نظر هايدگر ؛ كه فرق اساسي بين دانستن و فهميدن قائل است ؛ فهميدن ، ارتباط مستقيم با جنبه وجود شناختي (Ontologic) دارد. گاه وقتي از «فهميدن » صحبت مي كنيم ؛ منظور ما بسيار نازلتر از چيزي است كه بايد در بحث وجودشناختي به آن تأكيد كرد.
يكي از نكته هاي مهم در بحث گفت وگو و گفتمان، اين است كه بايد چالشهاي برخاسته ازاوهام را كنار زد؛ و از حوزه ذهني وعملي نيز خارج شد؛ تا بتوان با موضوع به نحو بايسته و شايسته اي ارتباط برقرار كرد. البته اين امر منوط به آگاهي فرد از گرامر دركي است كه مي توان در ارتباط با آن مفاهمه برقرار كرد.
از سوي ديگر ، مسأله تفاهم مي تواند منوط به ارتباط زاينده در گفت وگو باشد. زيرا گفت وگو در كلان ترين حالات مي تواند بيانگر آفرينش واقعيتها باشد. يعني وقتي شما به كسي بگوييد: « من اين كتاب را دوست دارم» خود اين جمله دربرگيرنده سه موضوع است . ۱) چيزي به نام «من » وجود دارد . ۲) چيزي به نام «كتاب» وجود دارد. ۳)تعلق من به كتاب وجود دارد.
حال در حوزه هاي بالاتر «گفت وگو » از تعامل هاي اجتماعي مستقيم وغيرمستقيم خبر مي دهد. به نحوي كه حتي در گفت وگو با «خود» نيز قائل به يك خوداجتماعي (Social ego) هستيم. همچنين مي توان گفت: گفت وگوهاي ما در مورد فهم هاي نوين همواره منوط به فهم هاي پيشين است . به نحوي كه فهم هاي پيشين ما درشكل گيري يامخدوش كردن فهم هاي نوين تأثير دارند. حال اذعان به فهم هاي پيشين وپذيرش جانبداري هاي خود، بازبودن ما را نسبت به جهان ونسبت به خلق وبازآفريني فهم هاي نوين تبيين مي كند.