Iran Newspaper

اشاره
حضور محسن كديور
در آمريكا و تدريس اصول فقه شيعه در آن سامان، تجربه اي است كه براي وي دستاوردهاي قابل توجهي داشته است.
براي خواننده ايراني كه با
محسن كديور، دغدغه ها، مواضع
و انديشه هاي او آشناست
اين سؤال مطرح است كه
وي آنجا چه مي كرده است؟
تجربه حضور خود را چگونه
ارزيابي مي كند؟
دستاورد او از اين سفر علمي
چه بوده است و چه نكته شنيدني
از آن ايام دارد.
گفت وگوي ما با ايشان عمدتا ًحول همين محورها بوده است.
• گروه انديشه
•••
* شما مدتي از ايران دور بوديد و امكان آن را داشتيد كه ايران را از بيرون نظاره كنيد. از اين چشم انداز، جايگاه ايران را از لحاظ فرهنگي و علمي در منظومه جهاني چگونه ارزيابي مي كنيد؟
\ حقيقت آن است كه ايران از لحاظ فرهنگي جايگاه مناسبي در جهان معاصر ندارد. هرچند از قديم مي گفتند «هنر نزد ايرانيان است و بس»، اما اين ويژگي اگر هم پايه و اساسي داشته مختص به آن زمان بوده و اكنون چنين نيست. در حال حاضر سه مؤلفه از فرهنگ ايران كنوني در خارج از ايران نمود داشت: نخست، فيلم ايراني و دوم، موسيقي ايراني و سوم عرفان ايراني و اسلامي. فيلم ايراني جايگاه بسيار معتبري در جهان معاصر كسب كرده است و البته اين هم فقط به اعتبار نشان دادن نكات منفي ايران نيست. بلكه سينماي ايران زاويه تازه اي را در فيلمسازي مي گشايد كه براي مخاطبان خارج از ايران جاذبه دارد و با كمترين امكانات و مبتدي ترين هنرپيشه ها، پرمعناترين سوژه ها را به تصوير مي كشد. براي من بسيار جالب بود وقتي ديدم در موزه هنرهاي زيباي بوستون، هر هفته فيلمهاي ايراني را با زيرنويس انگليسي پخش مي كنند كه با استقبال فراوان از جانب آمريكاييان و ايرانيان مقيم آمريكا روبرو مي شد و موسيقي ايران نيز همچون فيلم در آنجا جاي خودش را باز كرده بود و قابل اعتنا شمرده مي شد. عرفان اسلامي و ايراني مهمترين ونافذترين نماينده انديشه ايراني در جهان معاصر است. حضور مقتدرانه جناب مولانا و حضرت حافظ دريچه اي به سوي نور و معنويت را براي انسان صنعت زده و ماشيني امروز گشوده است. بسياري از آمريكايي ها به عشق لمس دنياي مولانا به آموزش زبان فارسي رو آورده اند.
اما از نظر علمي بايد بگويم ما جزو كشورهاي انتهايي جدول هستيم. امروزه شاخصهايي وجود داردكه براساس آن مي توان رشد و جايگاه علمي هر كشور را تعيين كرد. از آن جمله، ميزان مقالات علمي استادان، تعداد استاد تمامهاي دانشگاهها، تعداددانشجويان دكتري و... با اين توجه ملاحظه كنيد اكنون ما چه تعداد نخبه علمي داريم؟ يعني در كاروان علم جهاني دانشمندان ما چه جايگاهي دارند؟ آيا يك دانشمند ايراني سراغ داريم كه جايزه نوبل كسب كرده باشد؟ چند چهره شاخص علمي بين المللي داريم؟ كدام كتاب و مقاله علمي ايراني ، يك حادثه علمي محسوب شده و به عنوان مرجع آن رشته تلقي شده است؟ آيا مي توان دانشمندي ايراني را با مشخصات فوق يافت؟ البته ما متخصصان ايراني چه در داخل و چه در خارج كم نداريم. طبق يك آمار تقريباً مستند تعداد استادتمامهاي ايراني مشغول تدريس در آمريكا حدود ۱۸۰۰نفر است. در حالي كه در ايران حدود ۱۰۰۰مدرس دانشگاه با درجه استادي داريم. در ضمن نكته بسيار نگران كننده آن است كه طبق جديدترين آمار از فرار مغزها، ايران بين ۶۱كشور در حال توسعه جهان، مقام نخست را به خود اختصاص داده است. در اين سفر دانشجويان المپيادي فراواني از ايران ديدم كه در دانشگاه MIT كه از معروف ترين دانشگاههاي صنعتي آمريكاست مشغول تحصيل بودند. كه رقم قابل توجهي از آنها قصد بازگشت به ايران را نداشتند. به هر حال به طور كلي در پاسخ شما بايد بگويم وضعيت كشور ما چه از لحاظ علمي و چه از لحاظ فرهنگي چندان مناسب نيست.
* شما به پديده مهاجرت نخبگان اشاره كرديد. عوامل زمينه ساز اين رويداد را چه مي دانيد؟
\ در جهت كاهش سرعت اين روند سه عامل اصلي را مي توان برشمرد: نخست امنيت فرهنگي است يعني اينكه استاد، دانشجو و يك فرهيخته احساس نكند در جامعه اش امنيت لازم براي انجام كار علمي وجود ندارد. ناامني هاي فرهنگي مهاجرت و فرارمغزها را فراهم مي كند. در جامعه اي كه مردم هر روز منتظر يك حادثه هستند، علم زاده نمي شود. بحران سازي بزرگترين مانع شكوفايي دانش است، دانشمندان محيط آرام مي خواهند در حالي كه بحران سازان يك محيط ناآرام فراهم مي كنند.
مسأله دوم در فرار مغزها به بحث تكنولوژي اطلاعات Information Technology يا IT بازگشت مي كند. در دنياي امروز سرعت اطلاع رساني در برخي از رشته ها به حدي است كه اگر يك ماه از اطلاعات توليد شده در آن رشته بي خبربمانيد حق صحبت كردن در آن رشته را نخواهيد داشت. با اين توصيف وقتي متخصصي مي بيند كه تمام درهاي اطلاعاتي جامعه اش بسته شده است و به دلايل واهي دادوستد علمي صورت نمي گيرد و از دستاوردهاي روزآمد آن رشته محروم است، ترجيح مي دهد در محيطي باشد كه بتواند خودش را با اطلاعات علمي روز هماهنگ كند. ما هنوز با بديهيات يك كار علمي بيگانه ايم. هنوز بسياري از دانشگاههاي ما ازدسترسي به مجلات و كتب علمي روز محرومند. بسياري از كتابخانه هاي دانشگاههاي آمريكا بالاي يك ميليون جلد كتاب دارند در حالي كه كتابخانه اين دانشگاه (تربيت مدرس) حدود ۱۲۰هزار جلد كتاب دارد. مجموعه كتابهاي فارسي دانشگاه هاروارد از مجموعه كل كتابهاي دانشگاه تهران بيشتر است. براي تأسيس هر رشته درمقاطع فوق ليسانس و دكتري احتياج به يك ميزان مشخص كتاب است كه بسياري دانشگاههاي ما تماما ً از اين امكان محروم هستند. با اين وصف دانشجوي نخبه ما چگونه به كار علمي و نوشتن رساله و مقاله بپردازد. عامل سوم در فرار مغزها كه نسبت به دو عامل پيشين از درجه اهميت كمتري برخوردار است عدم تأمين حداقلهاي مادي اساتيد است. مطابق تحقيقات صورت گرفته فاصله حقوقي يك استاد ايراني با يك استاد آمريكايي يك به بيست است. من فكر مي كنم بسياري از اساتيد حاضرند در كنار مردم اين مشكلات را تحمل كرده و با آن كنار بيايند به شرطي كه تبعيضي مشاهده نكنند.
* ظاهراً شما در آمريكا فقه اسلامي با گرايش شيعه تدريس مي كرديد. مباحث شما، شامل چه مطالبي بود؟
\ در آنجا كوشش كردم مباحث اصول فقه شيعه را ارائه كنم. متأسفانه تاكنون در آنجا از شيعه اطلاعات اندكي ارائه شده است. اكثر اطلاعات ارائه شده از تشيع نيز نوعاً از زاويه ديد اهل سنت است و از طرف ديگر سيمايي كه از اسلام نشان داده اند سيمايي غيرعقلاني، تنگ نظرانه و تا حدودي تاريخي است. كوشش من بر اين بود كه در كنار اين قرائت متداول و عموماً وهابي از اسلام، قرائتي عقلاني از آن ارائه كنم. زيرا آنچنان كه به نظر مي رسد مهمترين قوت انديشه شيعه در همين پردازش خردباورانه از اسلام است. در اصول فقه نيز تأكيد من بيشتر بر ملازمات عقليه و جايگاه عقل به عنوان يكي از منابع فقه اسلامي بود. در اين زمينه مانند بسياري زمينه هاي ديگر هيچ منبع انگليسي موجود نيست و اين بسيار تأسف برانگيز است.
متأسفانه در سالهاي پس از انقلاب باوجود نهادهاي ايراني كه در آنجا به فعاليت مشغول هستند كار قابل اعتنايي در زمينه انديشه اسلامي ـ شيعي صورت نگرفته است. مهم آن است كه نخست كرسي زبان فارسي و سپس كرسي انديشه اسلامي ـ انديشه شيعي تأسيس شود. ما در آنجا كرسي اسلام شناسي داريم ولي به دليل حمايتي كه دولتهاي عربي از آنها مي كنند انديشه اهل سنت معرفي شده اما انديشه شيعه اي جايگاه مناسبي در محيط هاي آكادميك ندارد.
* از مباحث شما استقبال مي كردند؟
\ كنجكاو بودند، من در ابتدا، سعي كردم مباحث حوزه انديشه سياسي شيعه را با تكيه بر انديشه ايران معاصر مطرح كنم ولي با پرسشهايي مواجه شدم كه احساس كردم ميزان اطلاع شركت كنندگان از مباحث انديشه ديني در ايران بسيار اندك است لذا بر آن شدم كه قبل از شاخه و برگها به ريشه بپردازم. چنين بود كه بحث اصول فقه را برگزيدم. نكته بسيار مهمي كه توجهم را جلب كرد برخي پرسشهاي دقيق ناشي از فهم عميق بود كه برخاسته از نگاهي تطبيقي بين اصول فقه و فلسفه اسلامي از سوي حقوق و فلسفه هاي معاصر غرب از سوي ديگر بود. بايد بگويم، اين مباحث، مباحث جديد و قابل توجهي برايشان بود و بيش از هر چيز درصدد ارتباط برقرار كردن و درك آن بودند.
ادامه دارد