بخش اول
اصطلاح دولت الكترونيكي
(e-government) به معناي كاربرد شبكه هاي كامپيوتري و هر نوع ابزار الكترونيكي ديگر توسط وزارتخانه ها، سازمانها و ادارات دولتي جهت ارائه خدمات و اطلاعات به مردم، شركتها و ساير سازمانهاي دولتي است. بديهي است با توجه به گسترش روزافزون و بي حد و حصر اينترنت همانند هر چيز الكترونيكي ديگر (بانك الكترونيكي، آموزش الكترونيكي، تجارت الكترونيكي و...) نقش اينترنت در دولت الكترونيكي كليدي خواهد بود.
از جمله مهمترين مزاياي دولت الكترونيكي آن است كه همه افراد را اعم از حقيقي يا حقوقي و خصوصي يا دولتي قادر مي سازد از طريق سايت هاي اينترنتي و به دور از محدوديت هاي مكاني و زماني به اطلاعات و خدمات دولتي دسترسي پيدا كنند. ازجمله مصاديق بارز مزيت چنين دولتي در ايران را مي توان از بين رفتن رانت دانست، چرا كه لازمه چنين دولتي شفافيت كامل است. در چنين سيستمي ديگر نياز به حضور فيزيك دوطرف در يك محل واحد وجود ندارد، بلكه هر يك از طرفين با استفاده از امكاناتي كه شبكه اينترنت در اختيارشان مي گذارد، به رتق و فتق امور مي پردازند. شهروندان عادي مي تواننداز طريق سايت هاي اينترنتي ادارات و سازمانهاي دولتي به آن دسته از خدمات و اطلاعات دولتي كه مورد نيازشان است، دسترسي پيدا كنند، صاحبان كسب و پيشه مي توانند در جريان آخرين بخش نامه ها، مزايده ها و مناقصه هاي دولتي و... قرار گيرند و حلقه كامل كننده همه اينها دوسويه بودن اين بستر است. به صورتي كه از يك طرف مراجعه كنندگان به چنين سايت هايي بتوانند به اين اطلاعات دسترسي داشته باشند و از طرف ديگر صاحبان سايت ها بتوانند نه تنها از مراجعه كنندگان باز خورد داشته باشند كه مراحل بعدي چنين عملياتي را تكميل و مثلاً در يك مزايده الكترونيكي شركت كنند و قيمتها و شرايط حضور را از طريق اينترنت به ثبت برسانند و نتيجه آن را هم در موعد مقرر از همين طريق مشاهده كنند. دولت الكترونيكي مزاياي ديگري نيز دارد كه در حالت كلي مي توان به ارائه بهتر خدمات دولتي به شهروندان، بهتر شدن ارتباطات ميان سازمانهاي دولتي، افزايش اختيارات شهروندان از طريق دسترسي به اطلاعات و اداره مؤثرتر امور دولت اشاره كرد. در نتيجه رانت خواري، مفاسد اداري و هزينه هاي دولت كمتر و دقت و شفافيت امور آن بيشتر خواهد شد.
زمينه هاي كاربرد دولت الكترونيكي را مي توان به چهاربخش تقسيم كرد:
بخش اول ـ
Government to Citizen (GtoC):
هدف اصلي آن برقراري ارتباط بين دولت با شهروندان اصلي ترين مخاطب اينگونه پروژه ها ـ است، اين بخش مي تواند درجات مختلفي داشته باشد كه ساده ترين آنها اطلاع رساني از طرف دولت است به شهروندان تا در برگيري آن و تجارت الكترونيكي كه مي تواند به پرداخت ماليات و يا قبض هاي مختلف از طرف شهروندان به دولت منجر شود.
بخش دوم ـ
Business Government to(GtoB) :
هدف اين بخش برقراري ارتباط ميان دولت و بخش تجاري و صنعتي جامعه است. در اين حالت دولت به ارائه خدمات به بخش تجاري و صنعتي از طرق اينترنت مي پردازد. خدماتي از قبيل ارائه مجوز و گواهي نامه ها.
بخش سوم ـ
(Government to Government(GtoG):
بخشي است كه بايد در كنار دوبخش ديگر فعال باشد. اين بخش شامل حوزه ارتباطي و تعاملي سازمانها و ادارات درون دولت است. اهميت اين بخش از آن جهت است كه در دوبخش ديگر بعضاً نياز به ارائه مدرك و يا سندي از يك بخش ديگر دولتي وجود دارد كه چنانچه بخش هاي مختلف با هم در ارتباط نباشند، آن گاه متقاضي را دچار مشكل خواهد كرد. سازمان ملل براي ارزيابي پيشرفت كشورها در برپايي دولت الكترونيكي پنج مرحله را معرفي كرده است:
۱ . مرحله نوظهور (emerging): در اين مرحله سازمان هاي دولتي سايت هاي ابتدايي و يك طرفه براي ارائه اطلاعات اوليه راه اندازي مي كنند.
۲ . مرحله بهينه سازي (enhanced): در اين مرحله سايت ها از نظر كميت بيشتر مي شوند و به كيفيت نيز اهميت داده مي شود. نرخ به روز رساني اطلاعات افزايش مي يابد و از تكنيك هاي پويايي (dynamic) استفاده مي شود.
۳ . مرحله تعاملي (interactive): در اين مرحله كاربران براي پركردن درخواست هاي خود از فرم هاي الكترونيكي استفاده مي كنند وجواب هاي خود را نيز از همين طرح مي گيرند.
۴ . مرحله تراكنشي (transaction): در اين مرحله از بحث پول الكترونيكي نيز استفاده مي شود و كاربران هزينه خدمات را از طريق اينترنت پرداخت مي كنند.
۵ . مرحله يكپارچه (seamless): مرحله اي است كه در آن يك فرد از بدو تولد تا مرگ ـ اگر بخواهد ـ مي تواند تمام خدمات دولتي را از طريق اينترنت (بدون استثناء) دريافت كند.
در ميان كشورهاي منطقه از جمله پيشرفته ترين آنها در اين زمينه مي توان از امارات متحده عربي نام برد كه به عنوان مثال در آن ثبت يك شركت از همين طريق انجام مي گيرد.
در ايران وضعيت دولت الكترونيكي در همان مرحله اوليه از نظر سازمان ملل قرار دارد.
آمارها حاكي از وجود ۱۶۰ سايت دولتي است (روزنامه آسيا هفته گذشته درچند شماره اين ليست اين سايت ها را منتشر كرد)، كه از نظر كميت ـ حداقل در مورد سازمان هاي مستقر در تهران ـ شايد عدد خوبي باشد ولي در مجموع كيفيت مناسبي در آن ها به چشم نمي خورد.
نحوه نام گذاري سايت ها از ساختار يكساني پيروي نمي كند بعضي از domain اختصاص ايران (.ir) استفاده كرده اند و بعضي از همان domain هاي عمومي (.org-com-net) بهره برده اند. از نظر استفاده از فونت هاي مختلف نيز يكسان عمل نشده است. برخي استاندارد Unicodeرا رعايت كرده اند وبرخي نه ، به صورتي كه بعضاً براي ديدن سايت هاي مختلف نياز به نصب فونت هاي متعدد وجود دارد. در بين سايت ها، موردي كه به ارائه خدمات online بپردازد به چشم نمي خورد و حداكثر خدمات اين چنين را مي توان در ارائه فرم هاي مربوطه كه بايد پرينت شده و دستي تحويل داده شود، اشاره كرد(هرچند درموردي، نويسنده مجبور شد با وجودي كه فرم پرينت شده را قبلاً پركرده بود، دوباره فرم را در محل پركند!)
دولت الكترونيكي درايران راه درازي در پيش دارد، مباحث سخت افزاري و نرم افزاري جاي خود دارد. مسائل مربوط به فرهنگ سازي نيز در اين ميان نقش مهمي دارد. ما در وهله اول بايد طرز استفاده از امكانات موجود را ياد بگيريم و بعد سراغ وسايل جديدتر برويم.
چه تعداد از ما توانسته است (و يا خواسته است) از طريق تلفن و يا پست پيگير كار خود شود ـ به جاي آن كه حضوري مراجعه كند. اگر فرهنگ اين كار وجود نداشته باشد، تمام سرمايه گذاري ها دراين زمينه به جايي نخواهد رسيد.

اين روزها والديني كه قدرت مالي مناسبي دارند با توجه به اهميت تسلط كار با كامپيوتر براي بچه هاي خود وجود يك دستگاه كامپيوتر را در منزل ضروري مي دانند.
ولي آيا چنين والديني خود به چگونگي كار با كامپيوتر آشنايي دارند؟ صد البته اين والدين تنها نيستند. افراد زيادي هستند كه با نحوه كار با كامپيوتر آشنايي ندارند و چه بسا به همين خاطر در محيط كار از پيشرفت باز مي مانند.
گرچه كامپيوتر دستگاه پيچيده اي است ولي همانطور كه قريب به اتفاق كساني كه از تلويزيون استفاده مي كنند، طرز كار درون آن را نمي دانند دليلي ندارد هر كس كه مي خواهد از كامپيوتر استفاده كند، مهندس كامپيوتر باشد . براي استفاده اوليه از كامپيوتر آشنايي در حد اپراتوري نيز كافي است.
بسياري از افراد كار با كامپيوتر را از طريق آزمون و خطا فرا گرفته اند. اين نكته در مورد بچه ها بيشتر صادق است، چرا كه ترسي از كار با آن و اين كه ممكن است خراب شود، ندارند به همين دليل نيز بسرعت در استفاده از آن متبحر مي شوند . اين روش زمان زيادي نياز دارد و روش بهينه اي نيست. ولي هيچ وقت از به كار بردن آن (حتي وقتي كه كار با كامپيوتر را ياد گرفتيد) نهراسيد. زدن يك دكمه اشتباه در اكثر موارد قابل جبران است.
طرح مشخصي براي يادگيري داشته باشيد: قبل از آن كه كامپيوتر تهيه كنيد، اهداف مشخصي درباره كارهايي كه مي خواهيد با كامپيوتر انجام دهيد مشخص كنيد. آنگاه روشهاي خاصي راكه با آن مي توان اين كارها را فراگرفت مشخص كنيد. فرض كنيد يكي از كارهايي كه مي خواهيد با كامپيوتر انجام دهيد حسابداري است. چند راه داريد كه مي توانيد با آن اين كار را سريع انجام دهيد. معلم خصوصي، آموزشگاه، مجله هاي كامپيوتري و كتاب از جمله اين راهها هستند. هر كدام از اين راهها را كه انتخاب كرديد، مطالعه كتابهاي جديد و نشريات مرتبط را فراموش نكنيد.
مفاهيم ابتدايي را ياد بگيريد: انجام كارهاي مشخص مثل كار با email يا كار با نرم افزارهاي حسابداري شايد انگيزه اي باشد كه شما را به خريدن كامپيوتر واداشته باشد. اما به زودي متوجه خواهيد شد اگر مفاهيم اوليه كاركرد كامپيوتر را ندانيد، هنگامي كه قرار باشد با نرم افزار جديدي كار كنيد و يا بخواهيد اشكالي را در كامپيوتر رفع كنيد، با مشكل روبرو خواهيد شد. اين مفاهيم اوليه مي تواند شامل مفهوم سيستم عامل، چگونگي ذخيره شدن فايل ها و يا سخت افزارهاي دروني كامپيوتر باشد. از اين رو هنگامي كه كارهاي ابتدايي را ياد گرفتيد، هدف بعدي خود را يادگيري مفاهيم ابتدايي قرار دهيد. در حال حاضر كتابهاي زيادي در اين باره وجود دارد كه حجم بالايي دارند و اطلاعات خوبي در اين زمينه ارائه مي كنند. وجود چنين كتابهايي به عنوان مرجع براي هر كسي كه كامپيوتر دارد، ضروري است. اين كتابها را مي توان به دو صورت مطالعه كرد. يا از ابتدا تا انتها و مراجعات بعدي درهنگام نياز و يا مطالعه فصلهايي كه بيشتر مورد نياز است وگذشتن از فصلهايي كه پيچيده تر است و يا كمتر مورد استفاده دارند.
فايل هاي help را بخوانيد: هرگاه هرجاي سيستم عامل ويندوز و يا نرم افزار كامپيوتر كه باشيد با زدن كليد F1 پنجره اي باز مي شود كه در آن راهنماي كار با ويندوز و يا آن نرم افزار ظاهر مي شود. كار با اين صفحه را ياد بگيريد مخصوصاً چگونگي جست و جو ميان موضوعات مختلف درون آن را.
انگليسي خود راتقويت كنيد: زبان انگليسي زبان اصلي كامپيوتر است. اگر به زبان انگليسي مسلط نيستيد، از كار با كامپيوتر بهره برداري كنيد و هر دو را (هم دانش زبان و هم دانش كامپيوتري) تقويت كنيد. هنگام copy - paste كردن، به خود يادآوري كنيد كه هر كدام به چه معني است. خوشبختانه وجود نرم افزارهاي مترجم انگليسي به فارسي اين كار را راحت تر مي كند، بنابراين سعي كنيد معادل تمام كلمات انگليسي كامپيوتري را فرابگيريد.
به كلاسهاي آموزشي برويد: بعضي هستند كه تنها با كلاس مطلب ياد مي گيرند. هيچ ايرادي ندارد، حتماً اين كار را انجام دهيد. فقط فراموش نكنيد كلاس تنها شروع كار است و در يك كلاس هم بيشترين كار را بايد خود شخص انجام دهد. ضمن آنكه كلاس تنها راه را نشان مي دهد. استفاده از دوستان و آشنايان مسلط به كامپيوتر نيز مي تواند كارساز باشد. فقط از آنجايي كه جواب به سؤالات عمومي مي تواند كار مشكلي باشد، سعي كنيد.
سؤالات خود را كاملاً دقيق و مشخص بپرسيد تا شخص مقابل نيز فراري نشود. ولي از همه اينها مهمتر آن است كه تسليم نشويد. فراگيري كار با كامپيوتر ممكن است در ابتدا هدف بسيار بزرگي به نظر برسد، اما با حوصله و برنامه ريزي درست به راحتي در دسترس خواهد بود.