طرح «دولت سبز»
كمتر از يك دهه است
توسط كشورهاي مختلف
با هدف توسعه پايدار و راهبرد پيشگيري به جاي مداوا به اجرا
درآمده است
در ايران نيز به تازگي
سازمان حفاظت محيط زيست
اين موضوع را مطرح كرده است
اين طرح قرار است با
پنج محور عمده
كاهش مصرف آب، انرژي،
كاغذ و مديريت مواد زايد
و مديريت حمل و نقل عمومي
در نهادهاي دولتي به عنوان
متوليان اصلي حفاظت از
منابع و محيط زيست
به اجرا گذاشته شود
با دكتر معصومه ابتكار
معاون رئيس جمهوري
و رئيس سازمان حفاظت محيط زيست در خصوص اهداف اين طرح
به گفت وگو نشسته ايم
كه با هم مي خوانيم:
•••
| طرح دولت سبز چيست و چه ويژگيهايي دارد؟
* امسال دولت در لايحه بودجه سال۸۲ پيشنهادي را تحت عنوان مديريت زيست محيطي يا دولت سبز ارائه داده است كه تبصره۲۰ قانون بودجه را دربرمي گيرد. دولت سبز درواقع دستور كار براي مديريت زيست محيطي در مجموعه ساختمانها، خودروها و امكانات دولتي است. به اين مفهوم كه اگر دولتي اعتقاد به محيط زيست و توسعه پايدار داشته باشد و خودآن دولت به يك مصرف كننده عمده انرژي، آب و منابع است بايدالزاما ً خود را نسبت به ضوابط و ملاحظات و استانداردهاي محيط زيست قانونمند كند. پيشنهاد دولت سبز در واقع در اين جهت است كه براي خود دولت يك مجموعه مقررات و ضوابط را در زمينه هاي مختلف زيست محيطي تعريف كنيم كه اين زمينه شامل مديريت انرژي، مصرف برق، سوخت و... است.
ما در بسياري از ساختمانهاي دولتي متأسفانه مديريت صحيح مصرف انرژي برق را نداريم و مصرف اين مكانها بيش از اندازه است. در حالي كه اگر ميزان مصرف را از نظر هدر رفتن انرژي و نوع سوختها و دماي داخل فضا كنترل ومديريت كنيم، قطعاً نقش بسيار مهمي در كاهش مصرف خواهد داشت.
ميليونها متر مربع ساختمانهاي دولتي در كشور وجود دارند و اين ساختمانها واقعاً اگر از نظر زيست محيطي مديريت صحيحي داشته باشند نقش مهمي را در بحثهاي محيط زيست ايفا خواهند كرد. بنابراين مديريت انرژي و آب از جمله موضوعهاي مهم اين طرح است.
در اين راستا اگر نياز به دستورالعملهاي خاصي براي استفاده حداقل از انرژي است، امكان بازيافت و تصفيه آب و جود دارد، بايد تدابير لازم اتخاذ شود. مرحله بعدي استفاده صحيح از فرآورده هاي مختلف به ويژه كاغذ است. كاغذ مهمترين ماده اي است كه در دستگاههاي دولتي مصرف زيادي دارد و اگر نتوانيم در كشورمان مصرف كاغذ را بهينه كرده وامكان بازيافت آن را فراهم كنيم با روند صعودي نگران كننده اي روبرو خواهيم بود.
| دولت چگونه مي تواند از اين روند جلوگيري كند؟
* دولت مي تواند با اتخاذ تدابيري از حمله الكترونيكي كردن مكاتبات خود به چنين كاري دست بزند. يكي از فوايد اصلي چنين كاري علاوه بر ايجاد سرعت عمل، انضباط و سامان يافتگي است.
از ديگر مسائل مورد توجه طرح بهينه سازي خريدهايي است كه دستگاههاي دولتي انجام مي دهند. دولت يكي از خريداران عمده تجهيزات و امكانات مختلف است.
حال اگر اين خريدها با رعايت ملاحظات زيست محيطي صورت گيرد، اين امكان پيش خواهد آمد كه ديگر تجهيزات آلاينده كه به محيط زيست هم صدمه وارد مي كند، خريداري نشود.
به طور مثال اگر يك شركت دولتي قصد خريد يخچال دارد، حتماً يخچالي بخرد كه ازگازهاي مخرب cfc استفاده نكنند يا فيريون نداشته باشد يا اگر دستگاههاي دولتي قصد خريد وسايل چوبي دارند توصيه ما اين بوده كه از چوب درختهاي جنگلي و گونه هاي حفاظت شده استفاده نشود.
بحث بعدي امكان تعمير و قابليت نگهداري دستگاهها است. خيلي از دستگاهها متأسفانه به دليل اينكه امكان تعمير و نگهداري صحيح آن نبود، بعد از مدتي سريعاً دچار مشكل مي شود و مجبور مي شوند دستگاه جديدي جايگزين آن كنند. همين باعث افزايش هزينه مي شود و طبعاً بازدهي كمتري دارد. اين موضوع نيز بخش ديگري از دستورالعمل دولت سبز خواهد بود.
بحث ديگر، مسأله خودروها است. دستگاههاي دولتي ناوگان عظيم خودرو دارند كه شامل اتوبوس،ميني بوس، خودروهاي سنگين و سواري مي شود كه اگر به موقع تعمير و سيستمهايش يا مصرف سوختش با تنظيم موتور و اتخاذ تدابيري مثل گازسوز كردن اصلاح شود نقش زيادي در كاهش آلودگي هوا براي شهرهاي بزرگ و همچنين كم كردن مصرف سوخت خواهد داشت. اين چهار ـ پنج محور، محورهاي اصلي دولت سبز است.
| آيا در اين زمينه آيين نامه و دستورالعملهاي لازم تهيه شده است؟
* دستورالعملي تهيه خواهد شد كه همين روزها در دولت به تصويب مي رسد. اين دستورالعمل تعريف مي كند ما در چه زمينه اي و به چه شكلي بايد برنامه دولت سبز را پياده كنيم .
محور اصلي كار هم اجراي يك برنامه مديريت زيست محيطي است. درواقع قصد اين است كه مديريت محيط زيست را براي دولت پياده بكنيم.
به عبارتي به نوعي مي خواهيم «ايزو ۱۴۰۰۰» را در دستگاههاي دولتي، ساختمانها و خودروها پياده بكنيم و اين محور اصلي دولت سبز است.
| تا آنجايي كه اطلاع دارم اين طرح در ساير كشور ها نيز اجرا شده است؟
* بله، نكته جالب همين است.
دولت سبز در بسياري از كشورهاي دنيا خصوصاً در كشورهايي كه دولتهاي آن از نظر هزينه هاي جاري و از نظر كسري بودجه خيلي دغدغه خاصي نداشتند، اجرا شده است و صرفاً هدف آن تأمين كسري بودجه نبوده بلكه بيشتر با هدف مصرف بهينه صورت گرفته است. درواقع بيانيه مسؤولانه اي از طرف دولتها بود، نسبت به رعايت ملاحظات زيست محيطي و اينكه دولت به عنوان متولي امور كشور نسبت به مصرف صحيح منابع احساس مسؤوليت بكند. از جمله كشور استراليا كه طي ۵ سال اول اجراي برنامه طرح دولت سبز تا ۳۰ درصد از هزينه هاي جاري مصرف انرژي را به اين ترتيب كاهش داده است.
| فكر مي كنيد دولت ما هم به عنوان متولي مسائل زيست محيطي موفق به انجام اين كار بشود؟
* اين مسأله براي كشور ما خيلي ارزشمند است. چرا كه همواره با روند افزايش هزينه هاي جاري در دولت مواجه بوده ايم و اين از ابتدا از خواسته ها و برنامه هاي دولت آقاي خاتمي بود كه هزينه هاي جاري دولت را كم كند. درواقع در دولت به سمت كارآمدي بيشتر گام برمي دارد تا هزينه هاي جاري را كم كند و بتواند اين اعتبارات را به سمت فعاليتهاي عمراني معطوف كند. فكر مي كنم اين يكي از اهداف مهمي بود كه دولت آقاي خاتمي دنبال مي كرد و برنامه «مديريت سبز» مي تواند در همين راستا بسيار مؤثر باشد.
| آيا تاكنون اين طرح به صورت آزمايشي در دستگاههاي دولتي اجرا شده است؟
* بله، از تجربياتي كه مبناي اين سياستگذاري و تصميم گيري دولت بود تجربه اي است كه از سه سال پيش در نهاد رياست جمهوري با عنايت خود رئيس جمهور و معاون اول شكل گرفت و در نهاد سه برنامه مديريت منابع انرژي، مديريت منابع آب و مصرف كاغذ به اجرا گذاشته شد. درواقع ما مديريت سبز ر ا از سه سال پيش در نهاد داشتيم و تجربه نسبتاً موفقي بود. به طور مثال در ارتباط با منابع آب با تدابيري كه اتخاذ شد شاهد حدود ۵۰ درصد كاهش مصرف آب بوده ايم و اين بسيار مهم و باارزش است، چرا كه در يك چنين مجموعه كوچكي توانستيم چنين كار بزرگي را انجام دهيم. همين كار را در ارتباط با كاغذ به انجام رسانديم.
در نهاد و بسياري از دستگاههاي ديگر دولتي و بسياري از استانها و استانداريها در حال حاضر سيستم «دولت الكترونيك» را پياده كرده اند. در نهاد اين طرح درخصوص مصرف كاغذ نيز به اجرا درآمد و نتيجه كار بسيار قابل ملاحظه بود و ما شاهد كاهش مصرف كاغذ در حد بسيار قابل توجهي بوديم.
حال اگر اين طرح را به قسمتها و بخشهاي مختلف دولت تعميم بدهيم قطعاً شاهد مؤثر بودن آن خواهيم بود.
در آيين نامه دولت سبز همچنين بحث آموزش هم پيش بيني شده است. ما براي اينكه بتوانيم مديريت سبز را پياده كنيم، حتماً نيازمند آموزش هستيم و كارمندان دولت بايد در مورد نظام محيط زيست آموزش ببينند. ما اگر بتوانيم خود كاركنان را آموزش بدهيم و تغيير رفتاري را در آنها به وجود بياوريم تا نسبت به مصرف صحيح منابع، نسبت به آلوده نكردن، نسبت به توسعه فضاي سبز مشاركت كنند، مي توان به بهبود اين امور اميدوار بود بنابراين ما پيش بيني كرديم كه ۱۰ـ۱۵ درصد اعتبارات دولت سبز در ذيل بودجه جاري هر دستگاهي (۲۵صدم درصد اعتبارات جاريشان) تحت عنوان رديفي با نام «مديريت زيست محيطي دولت سبز» قرار بگيرد. از اين ميزان ۱۰ تا ۱۵درصدش را دستگاهها بايد صرف آموزش و بقيه را بايد صرف مديريت كنند و اجازه هم ندارند كه اين را براي كار ديگري اختصاص دهند.
| شما در صحبت هايتان وقتي از دولت سبز مي گوييد طرح بسيار جامع و خوبي است ولي آيا نظارتي هم روي آن مي شود يعني ضمانت اجراي آن به چه صورتي است. ما هميشه طرحهاي خيلي خوبي داريم ولي در مورد اجراي آنها هميشه بحث وجود دارد؟ شما صحبت از اصلاح لوله هاي آب يا تغيير شيوه خريد لوازم اداري مي كنيد. آيا روي چنين اموري نظارتي صورت مي گيرد.
* برنامه هاي مديريت محيط زيست يا "E.M.S" چندمرحله دارند. يك مرحله اش «مميزي» و يك مرحله هم بحث «نظارت» است حال اين نظارت مي تواند در درون خود آن دستگاه باشد يعني هر دستگاهي در مرحله اول آموزش مي دهد بعد يك مرحله «شناسايي» دارد كه در واقع معضلات و مشكلات را شناسايي مي كند مرحله بعد به اجرا گذاشتن آن برنامه است و در نهايت «مميزي و نظارت» است. يعني مميزي مي شود تا ببينند در چه مرحله اي قرار دارند و بعد هم يك «نظارت كلي» كه ببينند اگر اصلاحي مي خواهد برگردند. در واقع نظارت در چنين سيستمي فرآيندي مستمر است و چيزي نيست كه يكسال اجرا و بعد رها بشود. اميدوارم اين طرح از ابتداي سال شروع شود.
براي جلوگيري از نگراني كه شما از آن مي گوييد در آيين نامه پيش بيني شده كه سازمان حفاظت محيط زيست و سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور بر اجراي طرح نظارت داشته باشند. يعني علاوه بر آن نظارت دروني هر دستگاهي يك نظارتي هم دولت بر ميزان پيشرفت داشته باشد. البته مسأله اصلي آموزش و پذيرش موضوع در افراد است.
در كشوري مانند ژاپن ادارات دولتي دستورالعمل دارند كه آقايان تابستانها حق ندارند كت و پيراهن آستين بلند بر تن كنند حتماً بايد آستين كوتاه بپوشند و لباس سبك تن شان كنند و در زمستان حتماً بايد لباس گرم بپوشند و با كت سر ميز كارشان باشند.
كارمندان حق ندارند كت شان را دربياوزند. اين يك دستورالعمل دقيق و كاربردي است. حتي پيش بيني شده دماي محيط ادارات در زمستان ۱۸درجه وتابستان هم ۲۲ـ۲۳ درجه باشد. در اجلاس كيوتو نيز در سالن خيلي بزرگ و بسيا رمجلل احساس سرما مي كرديم گفتيم چرا اينجا اينقدر سرد است. گفتند اينجا اجلاس تغيير آب و هواست و بحث مصرف انرژي مطرح است. اتفاقاً خيلي هم تأثير گذار بود و در واقع مي خواستند نشان بدهند حتي براي مهمانهاي خارجي شان هم اين ملاحظات را ندارند. فكر مي كنم براي دولت هم خيلي خوب است كه نشان بدهد در عمل خودش هم حاضر است اين ضوابط را اعمال بكند.
| شما در اين طرح دستگاهها را مجاب بر اين نمي دانيد كه در يك زمان محدود گزارش بدهند؟
* چرا. در همين آيين نامه دستگاهها ملزم شده اند كه هر كدام گزارشي از عملكرد و پيشرفت كار خودشان ارائه بدهند. طبعاً نبايد انتظار داشته باشيم كه يكساله به همه اهدافمان برسيم، طول مي كشد. استراليا بعد از پنجسال توانسته ۳۰درصد مصرف انرژي را كاهش بدهد. ما هم انتظا رنداريم يكساله به موفقيتي برسيم ولي حتماً بايد گزارش گيري بشود و دستگاهها اقدامات خود را انجام بدهند به همين منظور جلسات توجيهي را در بين مديران در سطوح مختلف برگزار كرديم. خود من استانهاي مختلفي را از حدود دو ـ سه ماهه گذشته بازديد داشتم. جلسه شوراي اداري داشتيم در استانهاي مختلف موضوع دولت سبز را براي مديران استاني توضيح داديم.
من فكر مي كنم عمده كار ما درسال آينده همين جلسات توجيهي واصلاح ذهنيت بخشهاي مختلف دولت نسبت به بحث مصرف سبز، بهينه كردن مصرف وكاهش آلودگي ها باشد و حتماً هم تلاش خواهيم كرد اعتباراتي كه براي اين كار گذاشته شده، به شكل صحيحي هزينه بشود وفكر مي كنم درمقايسه با سياستهاي اجرايي دولتهاي ديگر برنامه مديريت سبز از افتخارات دولت باشد. الآن دولتهايي كه ملاحظات زيست محيطي را دركنار ملاحظات اقتصادي جدي مي گيرند وبراي آن ملاحظات هزينه مي كنند. يعني درمورد محيط زيست اغماض نمي كنند، در مورد استانداردهاي زيست محيطي كوتاه نمي آيند واين خيلي جالب است قانون اساسي ما هم دقيقاً همين نگاه را دارد. يعني قانون اساسي اولاً حفظ محيط زيست را يك وظيفه عمومي مي داند بعدهم مي گويد: هرنوع اقدامي كه سبب تخريب وآلودگي محيط زيست بشود، ممنوع است». بحث دولت سبز براي تحقق ـ اصل پنجاهم قانون اساسي افتخاري براي دولت است . زيرا همان دولتي كه صحبت از اشتغال زايي و رشد اقتصادي مي كند بحث از بسط آزاديهاي مدني وتوسعه مردم سالاري دارد، همين دولت ملاحظات زيست محيطي را براي خودش يك اصل مي داند و با همه مشكلات كه اعمال دولت سبز برايش دارد انجام اين اقدام مسؤولانه را مي پذيرد.
| در صحبت هايتان بارها به آموزش ومقوله فرهنگ سازي اشاره كرديد باتوجه به اينكه يكي از محورهاي برنامه كاهش آلودگي هوا بحث آموزش بود ولي اعتباري براي آن در نظر گرفته نشد. در بحث دولت سبز براي آموزش اعتبار خاصي درنظر گرفته شده است .
|
|
|
* براي آلودگي هوا اعتبار خاصي براي آموزش داريم . يعني آلودگي هوا هم برنامه خاصي دارد، حتي براي رسانه ها ما دوره هاي آموزشي در ارتباط با مسائل زيست محيطي درنظر گرفتيم. براي اقشار مختلف اين بحث كار شده است . در مورد دولت سبز هم نكته اي كه مي گويند كاملاً درست است يعني بايد اعتبار خاصي داشته باشيم تا سازمان محيط زيست بتواند آموزش ويژه اي براي مديران دولتي در بخشهاي مختلف دولتي بگذارد. پيگيري اين مسأله نيز برعهده سازمان مديريت است تا اعتبارات ويژه اي براي اين كار درنظر گرفته شود. چون از اعتبارات آموزش خودمان نمي توانيم براي اين كار بگذاريم. مثلاً پيش بيني كرديم يك سايت اينترنتي ويژه براي دولت سبز داشته باشيم. دراين سايت دولت وظيفه دارد دستورالعمل ها و رويه هاي مشخص را ارائه بدهد. هركدام از دستگاههاي دولتي مي توانند از آن استفاده كنند. اول سايت سازمان را براي كساني كه علاقه مندهستند، موضوع دولت سبز چيست اختصاص داده بوديم ولي الآن سايت مجزا وكاملاً مستقلي تحت عنوان دولت سبز در دست تدوين داريم كه درحقيقت متعلق به كل دولت است وصرفاً مربوط به سازمان حفاظت محيط زيست نمي شود و مباحث وسيعتري دارد. اگر بخواهيم تخصصي به مباحث نگاه كنيم واقعاً هردستگاهي مسائل خاص زيست محيطي خودش را دارد. مثلاً دستگاههاي نظامي و نيروهاي مسلح مسائل خاص خودشان را دارند. اتفاقاً دراين دوسه سال اخير خيلي خوب توانستيم بانيروهاي مسلح كار بكنيم و كميته مشتركي با آنان داريم . نيروهاي مسلح از زمينه هايي بود كه اصلاً محيط زيست درآن ورود نداشت درحالي كه اقدامات آنان اثرات بسيار گسترده اي دارد . خوشبختانه اكنون دستورالعمل هاي بسيار خوبي از طرف ستاد كل در ارتباط با محيط زيست صادر شده كه جاي تشكر دارد . حال اگر دولت سبز بخواهد درآنجا به اجرا گذاشته شود مسائل زيست محيطي آن با بخشهاي ديگر تفاوت دارد و واقعاً بايد به صورت جداگانه به هركدام پرداخته شود. ما بايد علاوه برآموزش كلي براي هردستگاهي برنامه خاصي را تعريف كنيم. نمونه ديگر وجود خودروهاي عمومي در دستگاهها است كه درآلودگي هواي شهرها نقش مهمي ايفا مي كنند. براي اين دستگاه بايد اقدامات لازم بشود. البته هم خودروهاي ديزلي تهران بايد تا سال ۸۳ گازسوز بشوند ودستگاههاي دولتي هم بايد تدبير لازم را براي اين موضوع بينديشند. چون از سال ۸۳ امكان تردد در شهرتهران توسط خودروهاي ديزلي وجودنخواهد داشت.
| بحث به مزايده گذاشتن خودروهاي فرسوده به كجا رسيده است؟
* اين طرح حدود يك ماه پيش تصويب شد و تصميم بسيار خوبي نيز بود. براي اين طرح آيين نامه اجرايي لازم است تا زمانبندي و اعتبارات موردنياز هردستگاهي را مشخص كند. قرار شده وزارت امور اقتصادي ودارايي اين آيين نامه را تنظيم بكند دولت نيز هم اكنون كليات طرح را تصويب كرده است .
| اعتباري كه برايش درنظر گرفتيد چه ميزان است؟
* هنوز مشخص نشده ولي قطعاً بايد اعتبار موردنياز دستگاهها براي تجديد خودروهايشان تأمين شود. ولي نكته مهم اين است كه دولت تصميم گرفته ديگر خودروهاي فرسوده خود را براي فروش واستفاده مجدد به مزايده نگذارد. البته بايد خودروي فرسوده تعريف شود چون هيچ سيستمي براي بازيافت خودرو نداريم اين بحث مهمي است اين امر به دولت سبز برمي گردد. انواع واقسام شركتهاي خودروسازي را دركشور داريم. هرخودرويي تامدت محدودي عمر مفيد دارد. ما در بحث محيط زيست مي گوييم هركالايي عمر مفيدي دارد. كسي كه طراحي مي كند، اگر «طراحي سبز» انجام بدهد چرخه زندگي كالا را هم پيش بيني مي كند. اگر مي گويند اين كالا بايد قابل بازيافت باشد تمام قطعات اين خودرو بايد قابل بازيافت باشد. بنابراين بازيافت اهميت دارد وبايد صنايع اش هم شكل بگيرد . دركشور ما همان قدر كه صنايع خودروسازي داريم، بايد صنايع اوراق سازي وبازيافت هم داشته باشيم . مسأله اي كه خلأ آن كاملاً به چشم مي آيد.