وقتي كه ديگر هيچ صيادي براي صيد مرواريد به عمق آب نرفت، بحريني ها فهميدند كه بايد به جست وجوي منابع ديگر ثروت بروند. هفتاد سال پيش بود كه سرمايه گذاران خارجي براي استخراج منابع نفتي به بحرين آمدند، اما تمام ارزيابي ها نشان داد كه نفت اين جزاير تا بيست سال ديگر به اتمام مي رسد. اينها تنها بخشي از دلايل حكومت بحرين در ايجاد زمينه هاي تازه بهره مندي از توانمنديهاي سرزميني است كه تا سه دهه پيش حتي در نگاه ساكنانش هم يك برهوت بود. اكنون فقط در زمينه جذب گردشگري آمارهايش را از ۵۰۰هزار نفر به ۲‎/۵ ميليون نفر در سال رسانده است؛ رقمي كه براي كشور كوچك و كم جمعيت بحرين خارق العاده است. اگرچه آلومينيوم به عنوان نخستين صنعت بحرين جايگاه مشخصي دارد، اما صاحبنظران مالي پس از جنگ خليج فارس و سرازير شدن سپرده هاي بانكي كويت، بحرين را كشور تجارت و بيمه و بانكهاي بين المللي ناميده اند. بحرين اين همه را مديون امنيت خود مي داند كه پيش از آن اصلاح ساختارهاي سياسي از جانب جانشين اميرسابق بحرين، به اين كشور كوچك جنوب خليج فارس ارزاني شده است
•••
تا قبل از كشف نفت در بحرين، مردم از طريق صيد مرواريد، ماهي و كشاورزي امرارمعاش مي كردند. بخصوص صيد مرواريد در بين مردم اين خطه بسيار مرسوم و متداول بوده است. اما با ظهور مرواريدهاي پرورشي ژاپن در بازارهاي جهاني، بازار مرواريد بحرين افول كرد. در حال حاضر هيچ كشتي اي براي صيد مرواريد وارد خليج فارس نمي شود و تنها افراد معدودي با قايقهاي كوچك به اين كار مشغولند. در سال۱۹۳۰ پس از اطمينان از وجود منابع نفتي، استخراج آن با مشاركت كمپانيهاي خارجي آغاز شد. در حال حاضر اگرچه بحرين جزو كشورهاي اوپك محسوب نمي شود. ولي از اعضاي سازمان كشورهاي عربي صادركننده نفت است.
كارشناسان نفتي پيش بيني مي كنند كه ذخاير نفتي اين كشور رو به اتمام است و اين ذخاير طبق تخمين هايي تا سال۲۰۲۴ دوام نخواهد آورد. از اين رو دولت بحرين با درك اين موضوع و نياز به مطرح كردن اقتصاد كشور در بازارهاي جهاني، به سرمايه گذاري در حوزه هاي ديگر روي آورده است.
آلومينيوم: يكي از صنايعي كه زمينه هاي رشد بسياري در بحرين داشته، توسعه سرمايه گذاري در صنعت آلومينيوم است.
كارشناسان اقتصادي صنعت آلومينيوم را نخستين صنعت اصلي مي دانند كه در بحرين شكل گرفته است. اما براي آنكه سرمايه گذاري در اين بخش توسط خارجيها گسترش يابد، دولت با معافيت مالياتي زمينه هاي توسعه و گسترش آن را فراهم آورده است. كمپاني آلبا (ALBA) در سال۱۹۶۸ با سرمايه اي معادل ۶۰ميليون پوند و با ظرفيت ۱۲۰۰۰۰تن در منامه تأسيس شد. اما اين كارخانه از سال۱۹۷۲ توليدات خود را آغاز كرده. اكنون از سهام كارخانه آلبا ۷۷درصد متعلق به دولت بحرين، ۲۰درصد عربستان سعودي و ۳درصد متعلق به شركت برتون آلمان است.
دولت بحرين در سالهاي اخير توجه بيشتري به رشد اين صنعت داشته است. چرا كه اين صنعت در صورت توفيق مي تواند جايگزين مناسبي براي درآمدهاي نفتي شود واز سوي ديگر در بهبود وضعيت اشتغال جامعه بحرين تأثير خواهد داشت. اما در سالهاي اخير مشكلاتي نظير خريد مواد اوليه از خارج، فرار سودهاي حاصله به خارج از كشور توسط سهامداران خارجي و... تأثير منفي بر كشورهاي خريدار اين توليدات گذاشته است.
توريسم
امروزه صنعت توريسم در اقتصاد رو به رشد كشورها نقش به سزايي دارد. شايد كمتر كشوري را بتوان در دنيا سراغ گرفت كه به سوي سرمايه گذاري و توسعه اين صنعت پولساز روي نياورده باشد. اما به صرف سرمايه گذاري مالي نمي توان انتظار حضور گردشگران را در هر كشوري داشت. بلكه شايد وجود امنيت اقتصادي و اجتماعي و اصلاحات سياسي دو پيش زمينه اصلي توسعه صنعت گردشگري محسوب شود كه مورد توجه مقامات بحريني بوده است. بحرين از زمانهاي قديم به دليل موقعيت جغرافيايي كه در مركز خليج فارس واقع است، يك مركز بازرگاني محسوب مي شده. امروزه نيز دولت بحرين با احداث هتلهاي مدرن، وسايل سرگرمي و تفريحي، نمايشگاههاي محلي و... زمينه جذب توريست را در بحرين ايجاد كرده است.
شمار گردشگران
براساس آمارها در كمتر از يك دهه از حدود ۵۰۰هزار نفر به ۲‎/۵ ميليون نفر در سال۱۹۹۴ رسيده كه براي كشور كوچك و كم جمعيت بحرين آمار خارق العاده اي به حساب مي آيد. البته بخشي از افزايش حضور مسافر در بحرين، مديون ايجاد پل ارتباطي بين عربستان و اين كشور است كه از طريق اين پل هزاران نفر با اتومبيلهاي شخصي يا عمومي به بحرين مي آيند. دولت بحرين در سالهاي اخير جهت توسعه صنعت گردشگري تعداد زيادي دانشجو را براي تحصيل در رشته مديريت هتل داري به كشورهاي اروپايي اعزام كرده است.
همچنين با صدور مجوز احداث هتلهاي زنجيره اي به كشورهاي ديگر، زمينه هاي تشويق سرمايه گذاري در اين بخش را فراهم آورده است.
بانكداري
كارشناسان معتقدند كه بحرين كشور شركتهاي تجاري، بيمه و بانكهاي بين المللي است. شواهد و آمارها نشان مي دهد كه بسياري از سپرده هاي موجود در بانكهاي كويت ، بعد از جنگ كويت و بحرانهاي ناشي از آن به بحرين منتقل شد. بحرين كه در قلب خليج فارس واقع شده با ايجاد امنيت اقتصادي و تسهيلات فراوان به مكاني مناسب براي حفظ منابع مالي ديگر كشورها مبدل شده است. در حال حاضر اكثر بانكهاي معتبر خارجي در اين كشور شعبه دارند كه از جمله اقدامات اصلاحي مقامات بحرين در سالهاي اخير بوده است.
اصلاحات سياسي
يكي ديگر از ويژگيهاي منحصر به فرد بحرين اصلاحات دموكراتيكي است كه در سالهاي اخير در اين كشور اتفاق افتاده كه همزيستي مسالمت آميزي از اسلام و دموكراسي را به منصه ظهور رسانده است. امير بحرين سه سال پيش كه با درگذشت پدرش شيخ عيسي بن سلمان جانشين وي شد، اصلاحات براي تغيير نظام سياسي بحرين را آغاز كرد كه به معجزه بيشتر شبيه است. او يك سوم زندانيان سياسي را آزاد كرد واجازه داد تبعيدشدگان بحريني كه اغلب آنها در شهر قم و لندن اقامت داشتند به كشور بازگردند. امير بحرين سپس با تغيير در تركيب مجلس مشورتي اين كشور، چندين زن را به عضويت آن منصوب كرد و با تشكيل كميته ۴۶نفره راه را براي تدوين منشور ملي اصلاحات هموار نمود. دكتر مجيد العلوي از جمله مخالفان سياسي است كه پس از آغاز اصلاحات به كشور بازگشته مي گويد: من دو سال در تبعيد زندگي كرده ام. من كشور خود را ترك كردم. زيرا در اينجا از آزادي سياسي خبري نبود. زيرا پارلمان منتخب بحرين اجازه تشكيل جلسات خود را نمي يافت و به خاطر اينكه حقوق بشر در بحرين رعايت نمي شد. به هر حال اكنون يك بار ديگر اين كارشناس علوم سياسي به ميهن خود بازگشته است.
امروز اين فضاي باز سياسي به حوزه هاي اجتماعي هم سرايت كرده به طوري كه بسياري از شهروندان عربستان سعودي ترجيح مي دهند اوقات فراغت خود را در منامه بگذرانند و خارج از قوانين سختگيرانه عربستان سعودي اندكي از آزاديهاي اجتماعي موجود در منامه بهره مند شوند.
امير سابق بحرين به رغم اينكه ۶۰درصد جامعه بحرين را شيعيان تشكيل مي دهند، محدوديتهاي اقتصادي ، سياسي فراواني را به آنها تحميل كرده بود، به طوري كه به ايجاد تعارضهاي فراواني در كشور انجاميد. به نظر مي رسد كه سير دموكراسي در بحرين تغييراتي ساختاري در وضعيت شيعيان به وجود آورده به طوري كه شايد در سالهاي آينده، نتيجه اين تحولات را در سراسر منطقه خاورميانه شاهد باشيم.
از ديگر ويژگيهاي مهم اصلاحات در بحرين حضور و نقش گسترده تر زنان در حوزه هاي تصميم گيري و شغلها و پستهاي مهم كليدي است كه پيش از آن در انحصار مردان بود. همچنين گسترش وتوسعه انجمنهاي زنان حكايت از تقويت نهادهاي مدني در اين كشور كوچك خليج فارس دارد.
در آبان ماه امسال بحريني ها پس از سي سال به پاي صندوقهاي رأي رفتند تا نمايندگان پارلمان را انتخاب كنند. به نوشته روزنامه نيويورك تايمز اگرچه نيمي از رأي دهندگان از خانه بيرون نيامدند، ولي دولت اين رأي گيري را موفقيت آميز خواند و آن را نشانه حمايت از تلاشهاي دولت سلطنتي براي استقرار مردم سالاري در بحرين قلمداد كرد. برگزاركنندگان انتخابات ميزان حضور مردم پاي صندوقهاي رأي را ۵۲درصد اعلام كردند. رهاورد سياستهاي جديد امير بحرين ثبات وامنيت بي سابقه اي كه به مردم اين كشور كوچك اجازه مي دهد آن را تجربه كنند. مجيد العلوي مي گويد: ما مي خواهيم به همه نشان دهيم كه دموكراسي به ثبات و امنيت داخلي منجر مي شود و هيچ گزينه ديگري غير از آن وجود ندارد. مسأله ديگر اين است كه دموكراسي و حقوق بشر هيچ مغايرتي با اسلام ندارد.»
منابع:
۱ـ بحرين گردآوري و تنظيم: معصومه سيف افجه اي، مركز مطالعات وزارت امورخارجه۱۳۷۶
۲ـ سيماي بحرين جزيره ايمان، تأليف: علي محمدي سازمان تبليغات اسلامي۷۶
۳ـ بحرين گردآوري: وزارت بازرگاني ۱۳۴۴
۴ـ كشورها و مرزها در منطقه ژئوپوليتيك خليج فارس نوشته دكتر پيروز مجتهدزاده۱۳۷۳
۵- Reform in Bahrain