بخش نخست
اشاره:
آنه ماري شيمل در زمره اقبال شناساني بود كه نگاه ژرف و روشنگر نسبت به آرا و آثار اقبال داشت. گفتار حاضر كه در همايش «عرفان پلي ميان فرهنگها، بزرگداشت پروفسور آنه ماري شيمل» در دانشگاه تهران ارائه شد، شخصيت و آراي اقبال لاهوري را از پنجره نگاه قلم شيمل بررسي و بيان مي كند. روزهاي نخست ارديبهشت، دانشگاه اقبال پاكستان ميزبان اقبال شناسان جهان است. اين مناسبت رابه فال نيك مي گيريم و اثر حاضر را تقديم خوانندگان ارجمند مي كنيم.
• گروه انديشه
•••
در ميان آثار پروفسور آنه ماري شيمل، كه اكنون از ۱۰۰ عنوان كتاب نيز فراتر رفته است به ندرت اثري را مي توان يافت كه در آن به گونه اي از محمد اقبال لاهوري سخن به ميان نيامده باشد. مي دانيم كه زمينه اصلي مطالعات بانو شيمل و اعم تحقيقات و تأليفات وي، در گستره پهناور عرفان و به ويژه جست وجوي بي پايان در درياي بيكران عرفان اسلامي است. با آنكه آشنايي اوليه او با عرفان از راه مطالعه آثار مولاناجلال الدين محمد بلخي آغاز شد، اما شخصيت محمد اقبال و جذابيت آثار اين متفكر و شاعر مسلمان، تأثيري به سزا در فرآيند شكل گيري حيات علمي شيمل داشت. او در كتاب خاطرات خود مي نويسد: «تصور اينكه شاعري مسلمان در «پيام مشرق» صحنه اي را به تصوير مي كشد كه در آن دو شخصيت مورد علاقه من، يعني گوته و مولانا، درباغ ارم با هم ديدار مي كنند و بر اين نكته توافق نظر دارند كه «زيركي زابليس و عشق از آدم است»، مرا چنان به شوق آورد و مجذوب خود ساخت كه دانستم آثار و افكار اقبال در آينده يكي از زمينه هاي كار مرا تشكيل خواهد داد.» چنين نيز شدو آشنايي با اقبال زمينه ساز آشنايي و شناخت شيمل از شاعران و عارفان شبه قاره هند گرديد؛ تا آنجا كه در ادامه اين راه اولين كرسي «مطالعات فرهنگ هاي هندي ـ اسلامي» دانشگاه هاروارد به پروفسور شيمل واگذار شد اما در آغاز داستان اين آشنايي را از زبان خود استاد بشنويم.
دركتاب «اقبال ، شاعر و فيلسوف پيام گذار» مي خوانيم: «دلبستگي من به آثار وافكار اقبال، به آغاز دوران دانشجويي و نخستين سالهاي تحصيل در دانشگاه باز مي گردد. من هنوز روزي را به ياد دارم كه براي نخستين بار با نام اقبال آشنا شدم. در برلين بود ودرسالهاي نخست جنگ دوم جهاني كه مقاله شرق شناس انگليسي ، رينولد نيكلسون را در مجله «اسلاميكا» خواندم. نيكلسون درآن مقاله، كتاب «پيام مشرق» اقبال را به خوانندگان اروپايي معرفي كرده بود. او كه پيشتر منظومه بحث انگيز «اسرار خودي» اقبال را به زبان انگليسي ترجمه و تفسير كرده بود، درمقاله خود كتابي را معرفي مي كرد كه تا آن زمان تنها پاسخ منظوم يك مسلمان به «ديوان غربي ـ شرقي » گوته بود. من درآن مقاله ، با تحسين واعجاب بسيار، نسبتي ميان «ولفگانگ گوته» و «مولانا جلال الدين» يافتم؛ شخصيتي كه آن زمان نيز به او دلبستگي خاص ومحبت بسيار داشتم.
مقاله نيكلسون، و بيش از همه ، آن قطعه شعر دركتاب «پيام مشرق» كه اقبال درآن، ديدار صميمانه راهبران معنوي خود، يعني ديدار گوته غربي و رومي شرقي را به تصوير كشيده است ، مرا به وجد وحال آورد و در رؤياي روزي بودم كه با آثار اين شاعر هندي مسلمان، بيشتر آشنا شوم و درباره اومطالعه وتحقيق كنم».
اشاره بانو شيمل دراينجا به اين قطعه شعر «پيام مشرق» است كه در آن گوته در ديدار وگفت وگو با مولاي روم، درام «فاوست» خود را براي او مي خواند ومولانا را همدل وهمزبان خود مي يابد:
نكته دان آلماني را در ارم
صحبتي افتاد با پير عجم
شاعري كو همچو آن عالي جناب
نيست پيغمبر، ولي دارد كتاب
خواند برداناي اسرار قديم
قصه پيمان ابليس وحكيم
گفت رومي : اي سخن را جان نگار
تو ملك صيداستي ويزدان شكار
فكر تو در كنج دل خلوت گزيد
اين جهان كهنه را بازآفريد
سوز وساز جان به پيكر ديده اي
در صدف تعمير گوهر ديده اي
هركسي از رمز عشق آگاه نيست
هركسي شايان اين درگاه نيست
«داند آن كو نيكبخت ومحرم است
زيركي زابليس وعشق از آدم است»
درسال ۱۹۴۷ ميلادي پروفسور شيمل كلاسهاي اولين دوره تدريس خود درباره «مشرق زمين در ادبيات آلمان» را در دانشگاه ماربورگ آلمان با اشاره اي به پاسخ شرقي اقبال به ديوان غربي گوته به پايان مي برد. شش ماه بعد، زماني كه پاكستان به عنوان كشوري مستقل برنقشه جغرافياي جهان نقش بست واز او خواسته شد تا براي «فصلنامه پاكستان» ، نشريه زيبنده كشور نوبنياد پاكستان، مقاله اي بنويسد، خواهش مي كند تا در ازاي حق التأليف، كتابهايي درباره اقبال به او بدهند. بانو شيمل مي نويسد: «قدم بعدي در راه شناخت عميق تر با آثار وافكار اقبال، دوستي من با «هانس ماينكه» Hanns Meinke بود. در واقع موجبات آشنايي من با ماينكه را فيلسوف آلماني ، «رودلف پانويتس » Rudolf Pannwitz فراهم آورده بود. (پانويتس پس از مطالعه اولين تحقيق من درباره اقبال ، بزرگترين ستايشگر اين متفكر وشاعر مسلمان شد.) «مانيكه»، آموزگاري از اديبان محفل ادبي «اتوتسورلينده» Otto zur linde ، درسال ۱۹۳۰ ميلادي، ۹قطعه از سروده هاي اقبال را به نظم كشيده بود ـ البته از روي متن ترجمه انگليسي آنها. وي سپس ترجمه هاي منظوم خود از اشعار اقبال را ، بنابه رسم وعادت هميشگي اش وهمانند ديگر ترجمه هاي پرتحرك خود، برروي كاغذ ظريف و با زيبايي تمام خوشنويسي كرده وبراي اقبال فرستاده بود. نسخه اصلي اين ترجمه ها را امروز نيز در «موزه اقبال» در لاهور مي توان مشاهده كرد. اقبال هم متقابلاً به پاس اين محبت، دوكتاب از آثار خود را به او هديه مي كند؛ كتابهاي «پيام مشرق» و «جاويدنامه». ماينكه كه فارسي نمي دانست ، اين دوكتب را به من ، دوست جوانش كه فارسي مي داند، هديه كرد.
باري ، من نتوانستم خود را از افسون كتاب «جاويدنامه» برهانم؛ و چنين بود كه ترجمه اي منظوم از اين كتاب را به زبان آلماني به انجام رساندم وكتاب با پيشگفتاري از «هرمان هسه» ، شاعر و نويسنده نامدار آلماني ، در سال ۱۹۵۷ ميلادي در شهر مونيخ، منتشر شد».
اجازه دهيد كه دراينجا به نكته اي اشاره كنم . پيشگفتار هرمان هسه بر ترجمه شيمل از «جاويدنامه» كوتاه ، اما جذاب و جان نواز است . البته در نگاه اول اين پرسش به ذهن خطور مي كند كه چه چيز هسه را به اقبال نزديك مي كند. نخست آنكه مي دانيم هسه به ادبيات وعرفان مشرق زمين آشنا بود وبه آن دلبستگي وگرايش داشت. بي گمان تأثير عرفان وحكمت شرق را در دوكتاب «سفرشرق» Die Morgenlandfahrt و «سيدارتا» Siddhartha ، بيش از ديگر آثارش مي توان ديد. افزون براين هسه با فيلسوف آلماني «رودلف پانويتس» كه پيشتر از او نام بردم، دوستي ومكاتبه داشت. از سوي ديگر شيمل نيز بعد از آشنايي با پانويتس در «آسكونا»ي سوئيس، در سال،۱۹۵۱ با اين فيلسوف آلماني طرح دوستي ريخت و با او كه مجذوب افكار اقبال شده بود، نامه نگاري داشت. پس مي توان حدس زد كه حلقه ارتباط ميان شيمل و هسه هم، پانويتس بوده است.
به هر حال، از پيشگفتار شاعرانه هرمان هسه بر «جاويدنامه» اقبال مي گفتم: هسه مي نويسد:
«محمد اقبال لاهوري (يا اگر دقيقاً كلام هسه را به كار گيريم؛ Sir Muhammad Iqbal) به سه قلمرو معنوي تعلق دارد. آثار گرانسنگ او نيز از سرچشمه اين سه جهان معنوي سيراب مي شوند؛ قلمرو معنوي هند، جهان روحاني اسلام و دنياي انديشه هاي مغرب زمين.
مسلماني برخاسته از سرزمين هند، آموخته قرآن، تعليم ديده و دانا و فرهيخته عرفان ايراني ـ عربي؛ اما سخت متأثر از پيچيدگي فلسفه غرب و با برگسون و نيچه آشنا، ما را در عروج فزاينده اي به قلمرو معنوي خويش هدايت مي كند.
اقبال عارف نيست، اما تقديس شده مولاي روم است. نه هگل گراست و نه پيرو برگسون، ليكن فيلسوفي نگرورز است. سرچشمه توانايي فكري او اما در جاي دگر نهفته است؛ در ديانت و درايمان او. اقبال ديندار است، دينداري كه خود را وقف خدا كرده است. با اين همه ايمان او كوته بينانه و كودكانه نيست، سرتاسر متهورانه و مردانه است، آتشين است و پيكارگر و پيكار او تنها در راه خدا نيست، بلكه مبارزه اي براي اين جهان نيز هست. زيرا ايمان اقبال ادعاي فراگيري و جامعيت دارد و بي هيچ ترديد، خواست آزادگي و آزادانديشي ديني را نيز دربردارد. رؤياي او بشريتي متحد به نام و در خدمت خداست.
(هسه ادامه مي دهد): در نگاه راهيان سفر معنوي به مشرق زمين، گستره دانش و فرهيختگي اقبال و شوق خيال پردازي پرظرافت او به عنوان نبوغ مهم و مهين اين انديشمند توانا، جلوه گر نخواهد شد، بلكه قدرت عشق و نيروي خلاقيت شاعرانه اوست كه تحسين برانگيز است. مسافران اين راه، اورا به خاطر آتشي كه در سينه نهان داردو به خاطر جهان تصاوير شعرهايش گرامي خواهندداشت و كتاب «جاويدنامه » او را چون ديوان شرقي ـ غربي دوست خواهند داشت.» (تا اينجا پيشگفتار هسه بر ترجمه جاويدنامه به زبان آلماني).
|
|
|
يك سال بعد از انتشار ترجمه آلماني «جاويدنامه » ترجمه تركي آن منتشر شد. بانو شيمل در آن سالها در آنكارا تدريس مي كرد و در درسها و سخنراني هايش درباره اين اثر مهيج و زيبا و ژرف، نكته هاي بسيار گفت؛ چنان كه از او خواستند تا «جاويدنامه » را به زبان تركي نيز ترجمه كند. البته ترجمه تركي «جاويدنامه » به نثر انجام گرفت؛ ولي با تفسيري جامع كه در سال ۱۹۵۸ ميلادي در آنكارا به چاپ رسيد. پروفسور شيمل در كتاب خاطرات خود كه با عنوان «مشرق زمين و مغرب زمين؛ زندگي غربي ـ شرقي من» در پاييز ۲۰۰۲ ميلادي به زبان آلماني منتشر شده است اشارات بيشتري به چگونگي ترجمه «جاويدنامه » به زبان تركي دارد. او خاطرنشان مي كند كه مشوق او براي ترجمه «جاويدنامه» به زبان تركي، دوستان ترك وي بودند؛ ولي مبتكر اصلي اين كار وزير اسبق فرهنگ تركيه «حسن علي يوچل » بود كه نه تنها به پيشرفتهاي اجتماعي تركيه علاقه بسيار داشت و خانه او محل رفت و آمد نويسندگان منتقد ترك بود، بلكه ذوق شاعري هم داشت و اشعاري نيز در گراميداشت مولانا جلال الدين سروده بود. بانو شيمل اشاره مي كند كه «حسن علي يوچل» تسهيلاتي براي انتشار اين كتاب فراهم آورد و از هيچ كمكي براي ترجمه و چاپ كتاب كوتاهي نكرد تا جايي كه كتابخانه خصوصي خود را هم در اختيار وي گذاشت. انتشار اين كتاب در آن زمان، قبول خاص و اقبال عام را به همراه داشت. جالب آنكه از ميان نامه هاي تشكرآميزي كه به خاطر ترجمه «جاويدنامه » به دست شميل رسيد، نامه پيشخدمت رستوراني از شرق آناتولي بود كه در نامه اش مي نويسد، تصور اقبال از اسلام همان تصور رؤيايي است كه او هم از اسلام دارد و از شيمل به خاطر ترجمه اين كتاب سپاسگزاري مي كند. ناگفته نگذارم كه ترجمه تركي «جاويدنامه »تاكنون چندين بار تجديد چاپ شده است و آخرين چاپ آن در سال۲۰۰۰ ميلادي به بازار آمد.
ادامه دارد
